CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP 1.1 Khái niệm đơn vị sự nghiệp Nhà nước luôn đóng vai trò quan trọng trong tổ chức, quản lý và điều hành các mặt của đời sống kinh tế xã hội. Để thực thi vai trò này, Nhà nước tiến hành tổ chức bộ máy các cơ quan trực thuộc, bao gồm cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp và các đơn vị sự nghiệp. Tuy nhiên theo quan điểm trước đây, các cơ quan này được gọi chung là đơn vị hành chính sự nghiệp.
Cụm từ “đơn vị hành chính sự nghiệp” là từ gọi tắt cho các cơ quan hành chính, các đơn vị sự nghiệp, các đoàn thể, hội quần chúng. Do vậy, đơn vị hành chính sự nghiệp được định nghĩa khá giống nhau, chẳng hạn như: Theo Chế độ kế toán Việt Nam, đơn vị hành chính sự nghiệp là: Đơn vị do Nhà nước quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý Nhà nước về một lĩnh vực nào đó, hoạt động bằng nguồn kinh phí NSNN cấp, cấp trên cấp toàn bộ hoặc cấp một phần kinh phí và các nguồn khác đảm bảo theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp nhằm thực hiện nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước giao cho từng giai đoạn.11] Theo Giáo trình kế toán công trong đơn vị hành chính sự nghiệp của trường đại học kinh tế quốc dân thì đơn vị sự nghiệp là: Đơn vị do Nhà nước quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý Nhà nước về một hoạt động nào đó. Đặc trưng cơ bản của các đơn vị sự nghiệp là được trang trải các chi phí hoạt động và Luan van 8 thực hiện nhiệm vụ chính trị được giao bằng nguồn kinh phí từ ngân quỹ Nhà nước hoặc từ quỹ công theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp.12] Theo Giáo trình kế toán tài chính Nhà nước của Trường đại học kế toán tài chính Hà Nội (nay là Học viện tài chính) thì: Đơn vị sự nghiệp là một loại hình đơn vị do Nhà nước quyết định thành lập, giao thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý Nhà nước về một hoạt động nào đó. Nguồn kinh phí để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của các đơn vị sự nghiệp do NSNN cấp và được bổ sung từ các nguồn khác.419] Như vậy, xuất phát từ bản chất hoạt động của các đơn vị HCSN nói chung, các đơn vị này nhất thiết phải do Nhà nước ra quyết định thành lập, nguồn tài chính để đảm bảo hoạt động do NSNN cấp hoặc có nguồn gốc từ ngân sách.
Các hoạt động này có giá trị tinh thần và được tổ chức để phục vụ xã hội nên chi phí chi ra không được trả lại bằng hiệu quả kinh tế nào đó mà được thực hiện bằng hiệu quả xã hội nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, các quan điểm trên đây đã đồng nhất các cơ quan hành chính Nhà nước và các đơn vị sự nghiệp. Về bản chất, chúng ta nên hiểu đơn vị HCSN là một từ ghép để phản ánh hai loại tổ chức khác biệt nhau: cơ quan quản lý hành chính và đơn vị sự nghiệp. Cơ quan hành chính là các tổ chức cung cấp trực tiếp các dịch vụ hành chính công cho người dân khi thực hiện chức năng quản lý nhà nước của mình.
Cơ quan hành chính nhà nước là các cơ quan quản lý nhà nước từ trung ương đến địa phương thuộc các cấp chính quyền, các ngành, các lĩnh vực như Quốc hội, HĐND các cấp, Bộ, Ban, Ngành ở trung ương, các Sở, ban, ngành cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, các phòng ban ở cấp huyện và các cơ quan tư pháp như Tòa án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân các cấp. Cơ quan hành chính Nhà nước hoạt động Luan van 9 bằng nguồn kinh phí do NSNN cấp, cấp trên cấp hoặc các nguồn khác theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp để thực hiện nhiệm vụ nhà nước giao. Trong khi đó, các đơn vị sự nghiệp không phải là cơ quan quản lý Nhà nước mà là các tổ chức cung cấp các dịch vụ công về văn hóa, giáo dục đào tạo, y tế, thể thao, khoa học công nghệ… đáp ứng nhu cầu về phát triển nguồn nhân lực, thể lực… đáp ứng yêu cầu về đổi mới và phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Xuất phát từ sự khác biệt đó, việc phân định rõ cơ quan hành chính Nhà nước và đơn vị sự nghiệp là hết sức cần thiết, đặc biệt trong quá trình đổi mới cơ chế quản lý tài chính Nhà nước để nâng cao hiệu quả hoạt động của bản thân các tổ chức và đem lại lợi ích cho cộng đồng xã hội.
Đối với các cơ quan hành chính Nhà nước, nhiệm vụ cụ thể đặt ra là phải đổi mới nhằm tiết kiệm chi hành chính, tinh giản bộ máy biên chế để nâng cao chất lượng công vụ, đơn giản hóa thủ tục, nâng cao chất lượng trình độ công tác chuyên môn của đội ngũ công chức Nhà nước. Đối với các đơn vị sự nghiệp, bằng việc tạo quyền chủ động, tự quyết, tự chịu trách nhiệm sẽ thúc đẩy hiệu quả hoạt động, sắp xếp bộ máy tổ chức và lao động hợp lý đồng thời góp phần tăng thu nhập, phúc lợi cho người lao động. Tóm lại, đơn vị sự nghiệp là đơn vị do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập hoạt động trong các lĩnh vực sự nghiệp Giáo dục - Đào tạo và Dạy nghề; sự nghiệp y tế, đảm bảo xã hội; sự nghiệp văn hóa - thông tin; sự nghiệp thể dục- thể thao; sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác.2 Đặc điểm đơn vị sự nghiệp Như trên đã xác định, đơn vị sự nghiệp là các tổ chức thực hiện cung cấp các dịch vụ xã hội công cộng và các dịch vụ nhằm duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân. Do đó, các đơn vị sự nghiệp dù hoạt động ở các lĩnh vực khác nhau nhưng đều mang những đặc điểm cơ bản sau: Luan van 10 - Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp không nhằm mục đích lợi nhuận trực tiếp.
Trong nền kinh tế thị trường, các sản phẩm, dịch vụ do đơn vị sự nghiệp tạo ra đều có thể trở thành hàng hóa cung ứng cho mọi thành phần trong xã hội. Tuy nhiên việc cung ứng các loại hàng hóa này cho thị trường chủ yếu không vì mục đích lợi nhuận như doanh nghiệp. Nhà nước tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp để cung cấp những sản phẩm dịch vụ cho người dân nhằm thể hiện vai trò của Nhà nước khi can thiệp vào thị trường. Thông qua đó Nhà nước hỗ trợ các ngành kinh tế hoạt động bình thường, tạo điều kiện nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đảm bảo nhân lực, thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển và ngày càng đạt hiệu quả hơn.
- Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp là cung cấp những sản phẩm mang lại lợi ích chung, lâu dài và bền vững cho xã hội. Kết quả của hoạt động sự nghiệp là tạo ra những sản phẩm, dịch vụ có giá trị về tri thức, sức khỏe, văn hóa, xã hội, .do đó có thể dùng chung cho nhiều người, nhiều đối tượng trên phạm vi rộng. Đây chính là những “hàng hóa công cộng” phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình tái sản xuất xã hội. Nhờ sử dụng những hàng hóa công cộng do các đơn vị sự nghiệp tạo ra mà quá trình sản xuất của cải vật chất được thuận lợi và ngày càng đạt hiệu quả cao.
Vì vậy, hoạt động của các đơn vị sự nghiệp luôn gắn bó chặt chẽ và tác động tích cực đến quá trình tái sản xuất xã hội. - Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế xã hội của Nhà nước. Để thực hiện những mục tiêu kinh tế xã hội nhất định, Chính phủ tổ chức các chương trình, mục tiêu quốc gia như: chương trình chăm sóc sức khỏe cộng đồng, chương trình xóa mù chữ, chương trình dân số kế hoạch hóa gia đình,. Những chương trình mục tiêu quốc gia này chỉ có Nhà nước với vai trò của mình thông qua các đơn vị sự nghiệp thực hiện một cách triệt để và có hiệu quả.
Luan van 11 Như vậy, các đơn vị sự nghiệp có vai trò hết sức quan trọng trong việc thực hiện những công việc có ích chung và lâu dài cho cộng đồng xã hội. Hoạt động của các đơn vị này mặc dù không trực tiếp tạo ra của cải vật chất nhưng kết quả của nó có ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động xã hội và liên quan đến toàn bộ hoạt động của xã hội.3 Phân loại đơn vị sự nghiệp Để đảm bảo hiệu quả quản lý Nhà nước cần có sự phân loại các đơn vị sự nghiệp tùy theo quan điểm, cách tiếp cận hoặc do các yêu cầu của quản lý Nhà nước. mà các đơn vị sự nghiệp được phân chia theo các tiêu thức khác nhau. Theo tính chất công cộng hay cá nhân của dịch vụ cung cấp thì đơn vị sự nghiệp được phân thành: Đơn vị sự nghiệp cung cấp các dịch vụ công cộng thuần túy và Đơn vị sự nghiệp cung cấp các dịch vụ công cộng có tính chất cá nhân.
Theo lĩnh vực hoạt động thì đơn vị sự nghiệp được phân chia thành: - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực giáo dục đào tạo: gồm các cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân như các trường mầm non, tiểu học, trung học, các trung tâm kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp, trung tâm giáo dục thường xuyên, các trường dạy nghề, trường trung học chuyên nghiệp, trường cao đẳng, đại học, học viện,. - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực y tế gồm các cơ sở khám chữa bệnh như các bệnh viện, phòng khám, trung tâm y tế thuộc các bộ, ngành, địa phương; các cơ sở điều dưỡng, phục hồi chức năng, các trung tâm truyền thông giáo dục sức khỏe. - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực văn hóa thông tin nghệ thuật: gồm các đoàn nghệ thuật, trung tâm chiếu phim, nhà văn hóa thông tin, thư viện công cộng, bảo tàng, trung tâm thông tin triển lãm, đài phát thanh, truyền hình,. - Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực thể dục thể thao gồm các trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, các câu lạc bộ thể dục thể thao, .