Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế hội nhập kinh tế và tự do hóa thương mại, số lượng các doanh nghiệp tại Việt Nam gia tăng nhanh chóng cả về quy mô lẫn số lượng. Tuy nhiên, sự phát triển của nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn còn mang tính chất nhỏ lẻ, thiếu tính ổn định và chưa định hình được bản sắc kinh doanh đặc trưng. Trong thời đại chuyển dịch công nghệ nhanh chóng, lợi thế cạnh tranh dựa thuần túy trên yếu tố kỹ thuật không còn duy trì được vị thế lâu dài do tính chất khuếch tán công nghệ diễn ra nhanh. Thay vào đó, văn hóa doanh nghiệp trở thành yếu tố then chốt tạo nên nét đặc thù, sức hút và năng lực cạnh tranh bền vững vì đây là giá trị rất khó bị sao chép toàn bộ.

Văn hóa doanh nghiệp định hình phong thái, thái độ và hành vi của đội ngũ nhân sự, trực tiếp chi phối sự hưng thịnh hoặc trì trệ của một tổ chức. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn về việc xác lập môi trường làm việc hiệu quả và thích ứng linh hoạt với thị trường, tác giả Nguyễn Thị Quỳnh đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Quản trị kinh doanh tại Trường Đại học Thăng Long với đề tài: "Hoàn thiện các cấp độ văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa".

Khóa luận xác định rõ mục đích, nhiệm vụ cùng đối tượng và phạm vi nghiên cứu như sau:

  1. Mục đích nghiên cứu: Đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện các cấp độ văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa.
  2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
    • Hệ thống hóa cơ sở lý luận chung về văn hóa doanh nghiệp, các cấp độ và mô hình văn hóa tổ chức.
    • Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng các cấp độ văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa.
    • Đề xuất hệ thống giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện văn hóa doanh nghiệp cho Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa nói riêng và gợi mở kinh nghiệm cho các doanh nghiệp Việt Nam nói chung trong thời kỳ hội nhập.
  3. Đối tượng nghiên cứu: Hoàn thiện văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa.
  4. Phạm vi nghiên cứu:
    • Phạm vi không gian: Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa (Trụ sở chính tại Quận Long Biên, Hà Nội; Văn phòng đại diện tại Quận Thanh Xuân, Hà Nội; Chi nhánh tại Thành phố Bắc Giang, Tỉnh Bắc Giang).
    • Phạm vi thời gian: Dữ liệu thực trạng giai đoạn 2021–2022 và định hướng giải pháp giai đoạn 2023–2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận sử dụng khung lý thuyết quản trị tổ chức kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và xử lý số liệu doanh nghiệp.

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

  • Mô hình ba cấp độ văn hóa doanh nghiệp của Edgar Henry Schein: Tác giả sử dụng lý thuyết phân tầng văn hóa của Edgar H. Schein (cựu Giáo sư Trường Quản lý MIT Sloan) làm khung phân tích xuyên suốt:
    • Cấp độ 1 - Quá trình và cấu trúc hữu hình: Các hiện vật, kiến trúc nội/ngoại thất, nghi lễ, lễ hội, biểu tượng, logo, khẩu hiệu, trang phục và hình thức sản phẩm.
    • Cấp độ 2 - Những giá trị được tuyên bố/công bố: Tầm nhìn, sứ mệnh, mục tiêu, nguyên tắc hoạt động và định hướng chiến lược.
    • Cấp độ 3 - Những quan niệm/quan điểm chung: Các giả định ngầm hiểu, giá trị cốt lõi về chất lượng, môi trường, an toàn lao động và các niềm tin ăn sâu vào nhận thức thành viên.
  • Phân loại bốn mô hình văn hóa doanh nghiệp (theo tài liệu bài giảng của Dương Thị Liễu, NXB ĐHKTQD, 2006):
    • Mô hình Gia đình (Family culture): Hướng tới con người và tôn ti trật tự, quyền lực mang tính bảo bọc như người cha.
    • Mô hình Tháp Eiffel (Eiffel Tower culture): Hướng tới vai trò, phân chia chức năng rành mạch, tính cơ học và cấp bậc pháp lý rõ ràng.
    • Mô hình Tên lửa dẫn đường (Guided Missile culture): Hướng tới nhiệm vụ, làm việc theo dự án, đề cao chuyên môn và giải quyết vấn đề.
    • Mô hình Lò ấp trứng (Incubator culture): Hướng tới sự hoàn thiện cá nhân, đề cao tự do sáng tạo.
  • Các luận điểm học thuật bổ trợ: Khái niệm văn hóa của UNESCO (1994), Hồ Chí Minh, Trần Ngọc Thêm; các định nghĩa văn hóa doanh nghiệp của ILO, Georges De Sainte Marie, Elliott Jaques (1952), Daniel Denison (1990) và quan điểm quản trị của Peter Drucker ("Culture eats strategy for breakfast").

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

  • Phương pháp thu thập và thống kê: Tập hợp tài liệu nội bộ, hồ sơ pháp lý, báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, hình ảnh tư liệu về hoạt động nội bộ và quy trình tác nghiệp của công ty.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp và so sánh: Phân tích thực tế biểu hiện văn hóa qua 3 cấp độ; đối chiếu với các bài học kinh nghiệm từ doanh nghiệp trong nước (Công ty Cổ phần Thực phẩm Hữu Nghị - Hữu Nghị Food) và doanh nghiệp quốc tế (Tập đoàn Coca-Cola).
  • Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp và dữ liệu thực tế thu thập trực tiếp tại Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa trong quá trình tác giả thực tập tốt nghiệp.
Cấp độ văn hóa (theo Edgar H. Schein) Các yếu tố cấu thành cụ thể Mức độ nhận biết
Cấp độ 1: Cấu trúc hữu hình Kiến trúc ngoại thất/nội thất, nghi lễ, lễ hội, biểu trưng, logo, khẩu hiệu, đồng phục, bao bì sản phẩm Dễ quan sát, dễ thu thập nhưng khó giải thích bản chất
Cấp độ 2: Giá trị tuyên bố Quy định, nội quy, quy tắc ứng xử, tầm nhìn, sứ mệnh, mục tiêu, định hướng chiến lược Có tính hữu hình, diễn đạt rõ ràng bằng văn bản
Cấp độ 3: Quan niệm chung Giá trị cốt lõi, quan điểm chất lượng, môi trường, an toàn lao động, các nhận thức ngầm định Nằm sâu bên trong, khó quan sát, chi phối trực tiếp hành vi

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Cơ sở lý thuyết chung về văn hóa doanh nghiệp

Chương này tổng thuật toàn diện các khái niệm nền tảng về văn hóa và văn hóa doanh nghiệp. Tác giả làm rõ vai trò của văn hóa doanh nghiệp trong việc thúc đẩy sáng tạo, nâng cao hiệu suất tổ chức, định hình thương hiệu nhà tuyển dụng, gắn kết nhân sự và hỗ trợ ra quyết định kinh doanh. Điểm trọng tâm của chương là phân tích chi tiết mô hình 3 cấp độ văn hóa của Edgar H. Schein và 4 mô hình văn hóa doanh nghiệp theo phân loại của Dương Thị Liễu.

Chương 1 cũng phân tích các nhóm nhân tố chi phối quá trình xây dựng văn hóa doanh nghiệp:

  • Nhân tố khách quan: Văn hóa dân tộc và sự tiếp nhận các giá trị bên ngoài thông qua tương tác với khách hàng, đối tác.
  • Nhân tố chủ quan: Vai trò định hình của người lãnh đạo, quy trình tuyển dụng - nhân sự, tinh thần - môi trường làm việc, hiệu suất lao động và chiến lược quản trị nhân sự.

Cuối chương, tác giả phân tích hai trường hợp điển hình:

  1. Công ty Cổ phần Thực phẩm Hữu Nghị (HNF): Tái cấu trúc bộ nhận diện thương hiệu từ năm 2019, chuyển đổi vai trò bộ phận marketing từ hỗ trợ sang dẫn dắt, tổ chức đào tạo văn hóa cho đội ngũ quản lý cấp trung và chuẩn hóa tính kỷ luật của đội ngũ bán hàng 700–800 người.
  2. Tập đoàn Coca-Cola: Xây dựng văn hóa dựa trên tư duy cầu tiến, đề cao 7 giá trị cốt lõi (liêm chính, sáng kiến cá nhân, gia tăng lợi ích khách hàng, tinh thần đồng đội, phát triển nhân lực, tôn trọng/tin cậy và cam kết), kết hợp đầu tư môi trường làm việc chuẩn quốc tế và văn hóa học tập số hóa.

Phần 2: Thực trạng văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa

Tác giả trình bày tổng quan về đơn vị nghiên cứu: Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa thành lập ngày 23/02/2010 theo Giấy chứng nhận ĐKDN số 0104491401 do Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Nội cấp (đăng ký thay đổi lần thứ 7 ngày 05/04/2023), do bà Nguyễn Thị Ánh Nguyệt làm đại diện pháp luật. Doanh nghiệp hoạt động với tư cách là tổng kho và nhà phân phối lớn ngành thực phẩm, bánh kẹo (đặc biệt là đối tác phân phối chiến lược cho thương hiệu Kinh Đô / Mondelez) với mạng lưới hơn 500 nhà phân phối và đại lý bách hóa trên toàn quốc.

Khóa luận đi sâu khảo sát thực trạng văn hóa công ty theo 3 cấp độ:

  • Cấp độ 1 (Quá trình và cấu trúc hữu hình):
    • Kiến trúc và không gian: Trụ sở chính tại Long Biên, văn phòng đại diện tại Hạ Đình (Thanh Xuân, Hà Nội), chi nhánh tại Dĩnh Kế (Bắc Giang). Doanh nghiệp sở hữu hệ thống nhà máy, kho bãi, khu lễ tân và bàn họp nội bộ.
    • Nghi lễ và lễ hội: Tổ chức giải bóng đá giao lưu nội bộ, khánh thành dây chuyền sản xuất, team building chủ đề "FILL GAP DAILY", hoạt động thiện nguyện trao quà trung thu cho trẻ em.
    • Biểu trưng và nhận diện: Logo Thăng Hoa JSC; hệ thống đồng phục đa dạng gồm áo thun màu tím, màu đỏ, màu vàng cho khối văn phòng/thị trường và trang phục chuyên dụng cho công nhân công xưởng.
    • Hình thức sản phẩm: Phân phối các mẫu hàng khô, bánh Oreo Blackpink, bánh Solite, bánh Trung thu Trăng Vàng Black & Gold, Trăng Vàng Hiện Đại.
  • Cấp độ 2 (Những giá trị tuyên bố):
    • Hệ thống quy chế làm việc, nội quy công ty, tuyên bố về tầm nhìn trở thành nhà phân phối thực phẩm uy tín hàng đầu và các mục tiêu kinh doanh theo mùa vụ (đặc biệt là chiến dịch bánh Trung thu).
    • Khai thác kênh truyền thông website để giới thiệu năng lực doanh nghiệp và phản hồi khách hàng.
  • Cấp độ 3 (Những quan niệm chung):
    • Các giá trị ngầm định hướng tới chất lượng hàng hóa, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và uy tín thương mại.
    • Các chứng nhận, chứng chỉ và giải thưởng đạt được từ nhà sản xuất: Giải đóng góp lớn nhất trong hành trình đưa Cosy trở thành số 1 Việt Nam năm 2022, Giải thưởng nhà phân phối xuất sắc nhất Trung thu năm 2022, Bằng khen nhà phân phối xuất sắc nhất Quý 3/2016, Chứng nhận nhà phân phối Thăng Hoa hợp tác chiến lược.

Đánh giá tồn tại, nhược điểm tại doanh nghiệp:

  • Khối văn phòng vẫn phải tự lo bữa ăn trưa, công ty chưa có chế độ bếp ăn tập trung hay phụ cấp dinh dưỡng đồng bộ.
  • Một bộ phận nhân viên phát triển thị trường thiếu tính trung thực trong tác nghiệp: sử dụng lại hình ảnh cũ để báo cáo kết quả trưng bày sản phẩm tại các điểm bán trên địa bàn Hà Nội.
  • Nhân sự lớn tuổi quen nếp làm việc truyền thống, khả năng tự học hỏi và tiếp thu quy trình công nghệ mới còn hạn chế.
  • Công tác tiếp thị và mức độ bao phủ thị trường chưa đạt tối đa (chưa phủ kín 100% điểm bán tại Hà Nội; sức tiêu thụ một số dòng bánh có thời điểm sụt giảm).

Phần 3: Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện các cấp độ văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa

Tác giả đề xuất phương hướng phát triển văn hóa giai đoạn 2023–2025 gắn liền với các giải pháp cụ thể:

  • Nhóm giải pháp cấp độ 1 (Cấu trúc hữu hình):
    • Tái cấu trúc, chuẩn hóa không gian làm việc nội - ngoại thất, bố trí lại nhà kho và văn phòng tạo môi trường chuyên nghiệp.
    • Duy trì và nâng cấp các nghi lễ thường niên, hoạt động team building gắn kết nội bộ.
    • Quy định thống nhất việc sử dụng đồng phục theo từng ngày/bộ phận và ban hành quy tắc ứng xử chuẩn mực.
    • Hoàn thiện hình thức trưng bày và bảo quản bao bì sản phẩm khi phân phối ra thị trường.
  • Nhóm giải pháp cấp độ 2 (Giá trị tuyên bố):
    • Chuẩn hóa tuyên ngôn tầm nhìn, sứ mệnh thành văn bản ngắn gọn, dễ nhớ; truyền thông rộng rãi trên website và bảng tin nội bộ.
    • Cụ thể hóa định hướng chiến lược theo từng quý/năm, liên kết trách nhiệm của các phòng ban với mục tiêu chung.
  • Nhóm giải pháp cấp độ 3 (Quan điểm chung):
    • Chuẩn hóa quy trình tuyển dụng: Triển khai quy trình tuyển dụng nhân sự chặt chẽ, lồng ghép tiêu chí đánh giá mức độ phù hợp về văn hóa và đạo đức nghề nghiệp ngay từ vòng phỏng vấn để sàng lọc hiện tượng gian dối trong báo cáo.
    • Nâng cao nhận thức và đào tạo: Tổ chức các lớp bồi dưỡng văn hóa cho quản lý cấp trung (học tập mô hình Hữu Nghị Food) nhằm nâng cao năng lực truyền đạt chỉ đạo và thúc đẩy tinh thần học tập suốt đời.
    • Gắn kết tập thể và xã hội: Đẩy mạnh các phong trào thi đua, cải thiện chế độ phúc lợi nhân viên và tăng cường các hoạt động tài trợ, từ thiện xã hội để xây dựng niềm tự hào tổ chức.

Kết quả và đóng góp

  • Hệ thống hóa thực trạng văn hóa của một doanh nghiệp phân phối FMCG: Khóa luận làm rõ bức tranh thực tế về văn hóa tổ chức tại một doanh nghiệp thương mại quy mô vừa với đầy đủ các cấu phần từ hữu hình đến vô hình.
  • Chỉ rõ các sai lệch giữa giá trị tuyên bố và hành vi thực tế: Công trình ghi nhận các biểu hiện tiêu cực cụ thể trong vận hành (như hành vi gian lận hình ảnh báo cáo thị trường của nhân viên bán hàng) và sự thiếu hụt trong chính sách đãi ngộ nhân sự (bữa ăn ca), từ đó nhấn mạnh tính cấp thiết của việc củng cố Cấp độ 3 (giá trị ngầm định và đạo đức làm việc).
  • Đóng góp giải pháp mang tính ứng dụng thực tiễn: Hệ thống giải pháp được phân tầng theo đúng 3 cấp độ của Schein, có sự đối chiếu trực tiếp với mô hình quản trị của các đơn vị đầu ngành như Hữu Nghị Food và Coca-Cola, giúp ban lãnh đạo Công ty Thăng Hoa có lộ trình hoàn thiện văn hóa doanh nghiệp khả thi trong giai đoạn 2023–2025.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:
    • Phạm vi dữ liệu khảo sát thực trạng của đề tài giới hạn chủ yếu trong mốc thời gian 2021–2022 tại địa bàn hoạt động của Công ty Thăng Hoa (Hà Nội, Bắc Giang).
    • Phương pháp phân tích chủ yếu dựa trên quan sát thực địa, tổng hợp tài liệu nội bộ và đánh giá định tính của tác giả trong kỳ thực tập, chưa triển khai bộ công cụ khảo sát định lượng diện rộng (như thang đo khảo sát mức độ hài lòng hoặc mô hình phương trình cấu trúc) có kiểm định thống kê chuyên sâu.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng phạm vi đánh giá văn hóa doanh nghiệp sang giai đoạn sau năm 2023 để đo lường hiệu quả sau khi công ty áp dụng các giải pháp hoàn thiện.
    • Thiết kế bảng hỏi khảo sát định lượng đối với toàn thể cán bộ nhân viên và hệ thống hơn 500 đại lý phân phối nhằm lượng hóa mức độ gắn kết văn hóa và tác động của văn hóa đến hiệu quả kinh doanh.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo phù hợp cho:

  • Sinh viên chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Quản trị nhân lực, Văn hóa doanh nghiệp: Cung cấp ví dụ thực tế về cách vận dụng mô hình 3 cấp độ của Edgar H. Schein và 4 mô hình văn hóa doanh nghiệp vào việc phân tích một tổ chức cụ thể.
  • Nhà quản lý tại các doanh nghiệp phân phối, bán buôn - bán lẻ thực phẩm vừa và nhỏ: Tham khảo phương thức nhận diện các bất cập trong quản lý đội ngũ nhân viên thị trường, kinh nghiệm xây dựng chương trình đào tạo văn hóa cho quản lý cấp trung và hoàn thiện hệ thống nhận diện nội bộ.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng mô hình lý thuyết cốt lõi nào để phân tích văn hóa doanh nghiệp?

Tác giả sử dụng mô hình ba cấp độ văn hóa doanh nghiệp của Edgar Henry Schein (Quá trình & cấu trúc hữu hình; Những giá trị được tuyên bố; Những quan niệm chung) làm khung lý thuyết nền tảng, kết hợp với phân loại 4 mô hình văn hóa doanh nghiệp (Gia đình, Tháp Eiffel, Tên lửa dẫn đường, Lò ấp trứng) theo tài liệu của Dương Thị Liễu (2006).

2. Những biểu hiện hữu hình (Cấp độ 1) nào của Công ty Thăng Hoa được mô tả trong khóa luận?

Các yếu tố hữu hình được ghi nhận bao gồm: hệ thống trụ sở tại Long Biên, văn phòng Hạ Đình và chi nhánh Bắc Giang; hệ thống kho bãi, dây chuyền sản xuất; các sự kiện nội bộ như giải bóng đá, lễ khánh thành, team building "FILL GAP DAILY"; logo công ty; 4 mẫu đồng phục (áo thun tím, đỏ, vàng và đồng phục công xưởng); cùng hình thức các dòng sản phẩm bánh phân phối (Oreo Blackpink, Solite, bánh Trung thu Trăng Vàng Black & Gold).

3. Vấn đề bất cập nổi bật nhất trong đội ngũ nhân sự được tác giả phát hiện là gì?

Tác giả chỉ ra hiện tượng một số nhân viên thị trường thiếu trung thực, sử dụng lại ảnh cũ để báo cáo kết quả trưng bày sản phẩm tại các điểm bán tại Hà Nội; đồng thời khối văn phòng chưa được hỗ trợ bữa trưa tập trung và nhóm lao động lớn tuổi còn chậm thích ứng với quy trình làm việc mới.

4. Tác giả đã rút ra bài học gì từ trường hợp của Hữu Nghị Food để áp dụng cho Công ty Thăng Hoa?

Tác giả đề xuất Công ty Thăng Hoa cần chủ động tái cấu trúc nhân sự khi hoạt động kém hiệu quả và đặc biệt cần tổ chức các khóa đào tạo văn hóa doanh nghiệp chuyên biệt cho đội ngũ quản lý cấp trung, vì đây là cầu nối trực tiếp triển khai chiến lược từ lãnh đạo cấp cao xuống nhân viên cấp dưới.

5. Lĩnh vực kinh doanh và đối tác chiến lược của Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa là gì?

Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, bán buôn thực phẩm, bánh kẹo, đường, sữa và đồ uống; giữ vai trò là tổng kho phân phối lớn cho thương hiệu bánh kẹo Kinh Đô (Mondelez) với mạng lưới liên kết hơn 500 nhà phân phối và đại lý trên toàn quốc.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thị Quỳnh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về văn hóa doanh nghiệp dựa trên mô hình ba cấp độ của Edgar H. Schein và khung phân loại văn hóa tổ chức kinh điển. Công trình phản ánh trung thực thực trạng văn hóa tại Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Thăng Hoa trong giai đoạn 2021–2022, chỉ rõ những điểm mạnh về nhận diện thương hiệu cũng như hạn chế trong tính kỷ luật và quản trị nhân sự. Hệ thống giải pháp đề xuất cho giai đoạn 2023–2025 có tính đồng bộ, thiết thực, đóng góp tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác quản trị văn hóa tại các doanh nghiệp thương mại - phân phối thực phẩm tại Việt Nam.