Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH PHẠT TÙ CHUNG THÂN 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA HÌNH PHẠT TÙ CHUNG THÂN 1. Khái niệm hình phạt tù chung thân Hình phạt tù chung thân là một loại hình phạt chính trong hệ thống hình phạt, nên khái niệm hình phạt nói chung bao trùm cả khái niệm hình phạt tù chung thân. Do vậy, muốn hiểu rõ được khái niệm hình phạt tù chung thân, trước hết chúng ta phải nghiên cứu thế nào là hình phạt.
Hệ thống pháp luật là một chỉnh thể thống nhất cấu thành bởi các ngành luật khác nhau. Gắn liền với các ngành luật đó là những biện pháp trách nhiệm pháp lý khác nhau và những chế tài cụ thể khác nhau. Gắn liền với ngành luật hình sự là biện pháp trách nhiệm hình sự và chế tài cụ thể để thực hiện trách nhiệm hình sự là hình phạt. Hình phạt là biện pháp cưỡng chế đặc thù của luật hình sự được áp dụng đối với người thực hiện tội phạm.
Lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp khái niệm về hình phạt được quy định rõ ràng, cụ thể trong Bộ luật Hình sự năm 1999. Trước khi khái niệm về hình phạt được quy định chính thức trong Bộ luật Hình sự, thì khái niệm về hình phạt chỉ được nghiên cứu như là một khái niệm có tính chất khoa học trên các tạp chí khoa học, tạp chí chuyên ngành hoặc trong các giáo trình của các trường đại học. Việc Bộ luật Hình sự năm 1999 dành một điều quy định khái niệm về hình phạt là một bước tiến trong công tác lập pháp. Khái niệm hình phạt quy định tại Điều 26 Bộ luật Hình sự đã nêu đầy đủ nội dung, bản chất của hình phạt: "Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội.
Hình phạt được quy định trong Bộ luật Hình sự và do Tòa án quyết định" [33]. Khái niệm này là sự tiếp thu những kết quả nghiên cứu về hình phạt trong lý luận luật hình sự nước ta. Hiện nay, giới luật học Việt Nam về cơ bản đều thống nhất với khái niệm này. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Điều 34 Bộ luật Hình sự hiện hành quy định về hình phạt tù chung thân như sau: "Tù chung thân là hình phạt tù không thời hạn được áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, nhưng chưa đến mức bị xử phạt tử hình" [33].
Tù chung thân là hình phạt tù không thời hạn, tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích thiết thân của người bị kết án. Người bị kết án sẽ bị giam giữ trong trại giam, nơi có chế độ giam giữ và cải tạo rất chặt chẽ và nghiêm khắc. Có nghĩa là, tù chung thân là hình phạt tước đi quyền tự do của người bị kết án đến hết đời, cách ly họ vĩnh viễn khỏi môi trường sống bình thường, hay có thể gọi là tù suốt đời. Theo Khoản 3 Điều 8 Bộ luật Hình sự hiện hành, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là tội phạm có mức cao nhất của khung hình phạt là trên 15 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.
Tù chung thân được áp dụng đối với người phạm tội trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, có thể hiểu là những trường hợp tội phạm xâm hại đến những khách thể rất quan trọng của pháp luật hình sự, tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi người phạm tội rất lớn, việc thực hiện tội phạm gây ra hậu quả đặc biệt lớn về an ninh, chính trị, trật tự, an toàn xã hội, tính mạng, sở hữu tài sản. Trên cơ sở Khoản 3 Điều 8 Bộ luật Hình sự, Điều 26 Bộ luật Hình sự, Điều 34 Bộ luật Hình sự, có thể đưa ra khái niệm hình phạt tù chung thân như sau: Tù chung thân là hình phạt tù tước quyền tự do của người bị kết án đến hết đời, được áp dụng đối với người phạm tội có tính nguy hiểm đặc biệt lớn cho xã hội, nhưng chưa đến mức bị xử phạt tử hình. Đặc điểm của hình phạt tù chung thân * Đặc điểm chung: Với tư cách là một loại hình phạt trong hệ thống hình phạt, Hình phạt tù chung thân có đầy đủ những đặc điểm chung của hình phạt như sau: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Một là, hình phạt tù chung thân là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc của Nhà nước Cưỡng chế là thuộc tính của pháp luật nói chung.Lênin đã từng nói: "Pháp luật không có gì hết, nếu thiếu bộ máy bảo đảm cưỡng chế sự tuân theo các quy định của pháp luật" [19]. Trong đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm thì hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất, được áp dụng phổ biến và có lịch sử lâu đời.
Tính cưỡng chế của hình phạt là dùng quyền lực nhà nước bắt phải tuân theo. Tức là, hình phạt được bảo đảm bằng sức mạnh của quyền lực nhà nước. Trong lịch sử loài người, mọi hình thức nhà nước đều sử dụng hình phạt như là biện pháp cưỡng chế để điều chỉnh các quan hệ xã hội và áp dụng các biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc đối với những cá nhân có hành vi gây nguy hiểm cho sự tồn tại của xã hội. Tính nghiêm khắc của hình phạt tù chung thân thể hiện ở chỗ, khi được áp dụng hình phạt có thể tước bỏ hoặc hạn chế những quyền và lợi ích thiết thân nhất của người bị kết án đến hết đời, như quyền tự do, quyền chính trị, quyền sở hữu…; gây nên những tổn hại về thể chất, vật chất và tinh thần không chỉ cho người bị kết án mà còn cho gia đình, những người thân thích của họ.
Với tư cách là hình phạt hình sự, bất kể nặng hay nhẹ đều dẫn tới hậu quả pháp lý chung là làm cho người bị kết án phải mang án tích trong một thời hạn nhất định. Án tích là hậu quả tất yếu của hình phạt nói chung và của hình phạt tù chung thân nói riêng. Đó là dấu hiệu pháp lý rất đặc trưng của hình phạt, án tích có thể làm cho người bị kết án chịu một số hạn chế nhất định. Và "tình tiết có án tích sẽ là đặc điểm về nhân thân bất lợi cho người có đặc điểm đó trong nhiều hoạt động của đời sống xã hội cũng như khi có hành vi phạm pháp hay phạm tội" [14, tr.
Hai là, Hình phạt tù chung thân gắn liền với tội phạm Với tính chất là một dạng của trách nhiệm hình sự và một hình thức để thực hiện trách nhiệm hình sự, hình phạt chỉ có thể xuất hiện khi có sự việc TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phạm tội. Không có tội phạm thì không thể có hình phạt. Hình phạt là hậu quả pháp lý của hành vi phạm tội, là thước đo tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm. Như vậy, giữa tội phạm và hình phạt có mối quan hệ nhân - quả.
Quan niệm như thế nào về tội phạm thì sẽ có quan niệm tương ứng về hình phạt. Tội phạm và hình phạt có mối quan hệ biện chứng với nhau, người nào thực hiện tội phạm mới phải chịu hình phạt và ngược lại hình phạt chỉ áp dụng với người thực hiện tội phạm. Tội phạm càng nghiêm trọng thì hình phạt càng nghiêm khắc. Sự cân đối giữa hình phạt với tính chất và mức độ nguy hiểm của tội phạm tạo cơ sở để áp dụng luật hình sự một cách hợp lý, công bằng và có hiệu quả.
Ba là, hình phạt tù chung thân được quy định trong Luật Hình sự Trước khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1985, Luật hình sự của nước ta chưa đầy đủ, nên nhiều hành vi có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đáng kể cần phải xử lý về hình sự nhưng chưa được quy định trong các văn bản pháp luật hình sự và cũng chưa có điều kiện bổ sung pháp luật hình sự một cách kịp thời, Nhà nước đã cho phép Tòa án áp dụng pháp luật tương tự để xét xử những người thực hiện hành vi ấy. Ví dụ như: Pháp lệnh ngày 30/7/1967 về trừng trị các tội phản cách mạng quy định: "Đối với những tội phản cách mạng chưa nêu trong pháp lệnh này thì áp dụng những điều về tội phạm tương tự trong Pháp lệnh này mà xét xử". Hai pháp lệnh cùng ngày 21/10/1970 về trừng trị các tội xâm phạm tài sản xã hội chủ nghĩa và về trừng trị các tội xâm phạm tài sản riêng của công dân cũng quy định như vậy. Nhược điểm của nguyên tắc này là có khả năng dẫn đến sự tùy tiện trong công tác điều tra, truy tố, xét xử.
Trong các công tác này, sự tùy tiện có thể có hại trên cả hai mặt: hoặc không bảo vệ đúng đắn lợi ích của nhà nước, của tập thể; hoặc vi phạm các quyền tự do dân chủ của nhân dân. Vì vậy, sau các lần pháp điển hóa, Pháp luật hình sự nước ta không cho phép áp dụng hình phạt đối với những hành vi không được quy định trong Bộ luật Hình sự là tội phạm TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com và nếu hình phạt ấy cũng không được quy định trong hệ thống hình phạt hiện hành và trong chế tài của điều luật cụ thể. Quy định này đã khẳng định không áp dụng pháp luật tương tự trong luật hình sự. Và đây là một yêu cầu nghiêm khắc của nguyên tắc pháp chế, bảo đảm cho pháp luật hình sự được áp dụng thống nhất.
Chỉ có Bộ luật Hình sự mới được quy định hệ thống hình phạt hình sự; nội dung, phạm vi, điều kiện cho phép áp dụng từng loại hình phạt cũng như khung hình phạt của từng tội phạm cụ thể. Hiện nay, văn bản luật duy nhất quy định các loại hình phạt là Bô luật Hình sự năm 1999 được sửa đổi, bổ sung năm 2009 (Bộ luật Hình sự hiện hành). Trong Bộ luật Hình sự, hình phạt tù chung thân được quy định ở cả phần chung và phần các tội phạm. Ở phần chung, Điều 34 quy định hình phạt tù chung thân với tư cách là hình phạt chính với nội dung: đưa ra khái niệm hình phạt tù chung thân, các trường hợp được áp dụng và không được áp dụng hình phạt tù chung thân.