Chương 1 NHUNG NET CHINH VE HINH ANH NGUOI ME TRONG THO VIET NAM HIEN DAI VA NHA THO NGUYEN DUY 1. Những nét chính về hình ảnh người mẹ trong thơ ca Việt Nam hiện đại 1. Hình ảnh người mẹ trong thơ ca Việt Nam trước Cách mạng thắng Tám Trong cuộc chiến tranh trường kỳ của dân tộc, bên cạnh việc ca ngợi tình yêu sông núi, ca ngợi cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc với những con người bất khuất, kiên cường, anh đũng, các nhà thơ còn ngợi ca hình ảnh những bà mẹ tay không đánh giặc với ý chí kiên cường, tinh thần thép họ đã âm thầm hy sinh niềm hạnh phúc, tuổi thanh xuân cho quê hương, đất nước, cho công cuộc đầu tranh hào hùng, vĩ đại của dân tộc. Mặc dầu sống trong hoàn cảnh nghèo khó, tuổi cao, sức yếu, không còn người thân,.
nhưng tỉnh thần và ý chí của những bà mẹ, bà má thì không hề mềm yếu mà ngược lại rất kiên cường, cứng gắn, quyết bám trụ, quyết đánh đuôi kẻ thù xâm lược đến cùng. Qua bài thơ Bà má Hậu Giang nhà thơ Tổ Hữu đã ngợi ca hình ảnh bà má sống một mình trong túp lều tranh, nhưng má luôn tận tụy, lo lắng cho các con, cho Cách mạng. Một mình má, chỉ một mình thôi nhưng má đảm đương hết mọi việc, má chuẩn bị day đủ lương thực cho các con và niềm vui được thể hiện trong nụ cười chứa đây tình yêu thương: “Má già trong túp lều tranh Ngôi bên bếp lửa đun cành củi khô Một mình má, một nỗi to Cơm vừa chín tới, vùi tro, má cười. ” (Bà má Hậu Giang- Tô Hữu) Tuy tuổi già sức yếu, nhưng ý chí và tỉnh thần của má thì không hề mềm yếu mà trái lại má rất kiên cường, thà hy sinh bản thân, thà bị tra khảo đánh đập má quyết bảo vệ các con, đối diện với kẻ thù má không hè khiếp sợ, trái lại má rất anh dũng, “Má hét lớn: tụi bây đồ chó!”.
Đối với các con, má có một niềm tin vững trải, sắt đá, “Giết bay, có các con tao tram vùng”, một mình má hy sinh đê cho hàng triệu người con, hàng triệu -6- người trên mọi miên đât nước được sông, các con sông đông nghĩa toàn dân tộc được sông,. Cho nên má hy sinh không hê tiệc nuôi mà ngược lại má rât tự hào về sự hy sinh của mình: “Má già lấy bẩy như tàu chuối khô Má ngã xuống bên lò bếp đỏ Thăng giặc kia đứng ngó trừng trừng Má nhắm mắt rưng rung” Và tồi: “Má hét lớn: “tụi bây đồ chó! Cướp nước tao cắt cổ dân tao Tao già không sức cẩm dao Giết bây có các con tao trăm vùng Con tao gan da anh hung Nhu rung duoc manh, nhe rung tram thom! Thân tao chế, dạ chẳng sởn!”. ” (Ba má Hậu Giang- Tô Hữu) Thời kỳ này, ngoài việc nhà thơ sáng tác để phục vụ cho công cuộc kháng chiến, ca ngợi những anh hùng dân tộc,. Song bên cạnh đó, họ còn sáng tác những bài thơ để nói về những tình cảm rất đời thường nhưng chứa đựng nhiều triết lí nhân sinh cao đẹp về tình mẫu tử.
Hình ảnh một bà mẹ tựa cửa đợi con tan học, cùng nhau quây quân bên mâm cơm, tuy nghèo nhưng ấm áp, đầm ấm và tràn ngập tình yêu thương: “Tan buổi học, mẹ già ngôi tựa cửa Mắt trông con, đứa đứa vé dan Xa xa con đã tới gân Các con về dân quây quân bữa ăn ” (Cảnh vui nha nghéo- Tan Đà) Trong thời kì chiến tranh, xã hội phải đối điện với rất nhiều khó khăn, thiếu thốn nhưng mẹ luôn mong muốn, luôn ước ao các con sẽ hiểu được nỗi lòng của mình mà cố gắng ra sức học hành, cho dù mẹ có khó nhọc, vất vả như thế nào me vẫn thấy vui lòng: “Khắp xã hội nghèo ai đó -- Mẹ thương con thời cố công nuôi Những con nhà khó kia ơi Có thương cha mẹ thì vui học hành ” (Cảnh vui của nhà nghèo- Tản Đà) Một cái tết nghèo nhưng chứa đựng tấm lòng và biết bao tình cảm công sức của mẹ, ngày tết mẹ vẫn chu toàn, chuẩn bị mọi thứ cho gia đình, cho con. Tuy không giống như mọi người nhưng cũng làm cho con vui, cho con có được một cái tết như bao người. Tết nghèo nhưng lòng mẹ thì không hề nghèo, “vẽ cây trừ quỷ, ging cây nêu ”, , “trữ gạo nếp thơm mo gói bó”, “giết lợn, đồ xôi, lại giết gà”, mẹ luôn tất bật chuẩn bị và chu toàn mọi thứ cho ngày tết: “Không như mọi bận người mua quà Chỉ mua pháo chuột và tranh gà Cho các em tôi đứa môi chiếc Dan lên khắp cot, dot inh nha” (Tét cua me toi- Nguyén Binh) Bên cạnh đó, những kỉ niệm về mẹ cũng được Lưu Trọng Lư nói đến thật cảm động và tràn ngập tình yêu thương: “Mỗi lần nắng mởi reo ngoài giậu nội Áo đỏ người đưa trước giậu phơi Hình bóng mẹ tôi chữa xóa mờ Hãy còn mường tượng lúc vào ra Nét cười đen nhánh sau tay áo ” (Nắng mới- Lưu Trọng Lư) Hình ảnh người mẹ đã khuất đang hiện và đọng lại trong trí nhớ của nhà thơ với những ấn tượng về mẹ khó quên với: “4o đỏ người đưa trước giậu phơi” và “nét cười đen nhánh sau tay áo `”. Hay tâm trạng của bà mẹ khi tiễn con theo chồng chất chứa nhiều nỗi niềm, gả con rồi đêm đêm mẹ lại khóc một mình, nỗi nhớ con khiến mẹ không tài nào an giấc được: “Đưa con ra tận cửa buông thôi: Mẹ phải xa con, khô máy mươi! _8- Con a! Dém nay minh me khoc, Dém dém minh me lai dua thoi.” (Long me- Nguyén Binh) Đồng thời cũng thể hiện tình yêu thương, nỗi niềm mẹ dành cho con, muốn con an tâm theo chồng không vướn bận chuyện gia đình mẹ đã nói những lời rất cứng gắn và đứt khoát: “Ruộng tôi cày cấy, dâu tôi hải Nuôi dạy em cô, tôi đâm đương Nhà của tôi coi, tôi giả nợ Tôi còn mạnh chắn! Khiến cô thương!” (Lòng mẹ- Nguyễn Bính) Tình cảm mẹ dành cho con vô bờ bến, không có gì sánh băng.
Dù cho khó khan, ban han, cơ cực, mẹ vẫn cam chịu một mình, mẹ luôn dành những øì tốt đẹp nhất cho con, luôn mong muốn con sẽ gặp nhiều mai mắn và hạnh phúc, vì con là tất cả là niềm vui, là lẽ sống của mẹ: “Con ơi! Vui cơ hàn Đời mẹ trồng cây đức Rõ nghèo cải tép tôm Miễng rau dựa sạch ruột ” Hay: “Bao nước mắt vui buôn Hoà mô hôi giọt giọt Đó là của con cho Có vàng nào hơn được ” (Mẹ nuôi con- Trần Huyền Trần) Thời kỳ này, hình ảnh về người mẹ chưa được đề cập nhiều, hay chỉ đề cập ở một góc độ còn thu hẹp, nhưng các nhà thơ đã phần nào nói lên được tình yêu thương, sự hy sinh của những bà mẹ cho dù ở hoàn cảnh nào? Khó khăn nào?. Những người mẹ ấy vẫn vượt qua, vẫn sáng ngời lên vẻ đẹp hy sinh, nhân hậu, bao dung, yêu thương,. Hình ảnh người mẹ trong thơ Việt Nam sau Cách mạng tháng Tắm Cách mạng tháng Tám thành công đã đánh dấu bước chuyển mình của dân tộc _9- với những thay đổi to lớn. Nhưng bên cạnh niềm vui ấy là bao nỗi khó khăn, vất vả của hàng triệu con người đang phải đối đầu với bao khó khăn nào như: thiếu ăn, thiếu mặc, bệnh tật, mù chữ,.
bao khó khăn chồng chất khó khăn. Trong hoàn cảnh ấy vẫn sáng ngời lên những tình cảm thiêng liêng, cao đẹp, đặc biệt là tình mẫu tử. Trong giai đoạn này, các nhà thơ như: Tố Hữu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Xuân Quỳnh,. vẫn tiếp tục ca ngợi tình yêu sông núi, tình bạn bè, tình đồng đội.
Đặc biệt là ca ngợi tình mẫu tử “những con người bình thường mà làm nên lịch sử ”. Có thể nói, trong cuộc chiến tranh trường kỳ của dân tộc, chúng ta phải gánh chịu và đánh đôi rất nhiều thứ cho cuộc chiến này, nó giống như định mệnh và sự khắc nghiệt đã được định sẵn. Nỗi trăn trở, nhớ thương con mình đi đánh giặc được Tố Hữu thể hiện thật giản dỊ, sâu sắc mà chứa đựng biết bao tình cảm cao đẹp: “Ba bủ không ngủ, bà năm Càng lo càng nghĩ, càng cắm cảng thù ” “Nhà còn Ô chuối lửa rơm Nó ải đánh giặc đêm hôm sưởi gì” (Bà bú- Tỗ Hữu) Tình yêu thương lo lắng cho con đêm hôm đánh giặc không có gì sưởi ấm, được thể hiện qua từng câu từng chữ. Tuy sống trong nghèo khó, vất vả nhưng trong mẹ vẫn ánh lên tình thương và niềm tin về những đứa con của mình sẽ đánh đuổi kẻ thù xâm lược, sẽ thắng trận trở về.
Thông qua tình yêu thương đó, Tố Hữu cũng cho ta thấy được nỗi căm hờn của mẹ đối với kẻ thù. Tình yêu nước, lòng căm thù giặc hòa với tình yêu con tạo nên một sức mạnh, ý chí kiên cường, mẹ không quản ngại đêm khuya, nguy hiểm ngồi bên ngọn đèn canh chừng giặc chỉ vì làng bên “đông”, sợ con mình gặp nguy hiểm: “Thương người cộng sản, căm Tây- Nhật Buông mẹ- buông tim- giấu chúng con Đêm đêm chó sủa. Làng bên động? Bóng mẹ ngôi canh lẫn bóng côn. ” (Mẹ Tơm- Tô Hữu) Hình ảnh mẹ không chỉ gắn liền với sự cao cả, thiêng liêng, tinh thần quật khởi -10- quyết đánh đuổi giặc đến cùng, mà còn được thể hiện qua sự kiên cường, anh đũng khả năng chịu đựng trước những khó khăn mà dân tộc đang phải đối đầu: “Sơ chỉ sóng gió tàu bay Tây kia mình đã thắng, Mỹ này ta chẳng thua Kế chỉ tuổi tác già nua Chống chèo xin cứ thi đua đến cùng! Ngắng đầu mái tóc mẹ rung Gió lay như sóng biển tung, trắng bờ.
” (Mẹ suối- Tô Hữu) Niềm tin chiến thắng hòa cùng ý chí kiên cường, anh đũng của mẹ trước kẻ thù. Trong mẹ luôn có niềm tin chiến thắng, dù cho kẻ thù có mạnh, có lớn cỡ nào, có tàn ác đến cỡ nào. Căm thù giặc càng sâu sắc thì tình thương con càng nhiều, càng lớn bấy nhiêu, tình yêu ấy không hề vơi mà mỗi lúc lại tăng lên, “ðuổng mẹ- buông tim- giấu chúng con” đã nói lên tất cả tình thương của mẹ. Trái tim mẹ là nơi ấm áp, là nơi che giấu con, là nơi an toàn, bình yên nhất cho con nương tựa.
Hình ảnh mẹ vừa giã gạo, vừa đưa con đã để lại một ấn tượng khó phai trong lòng tác giả, tình thương con hòa chung với tình thương nước, mong muốn của mẹ thật cao cả. Mẹ mong con mình sau này lớn lên sẽ sống tự do, không phải chịu cảnh bom đạn, không chịu cảnh phân chia,.