Lời mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn đƣợc 3 kết cấu bao gồm 4 Chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về Hiệp định Thuận lợi thƣơng mại TFA-WTO Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Thực hiện Hiệp định Thuận lợi hóa thƣơng mại TFA-WTO trong ngành Hải quan Việt Nam Chƣơng 4: Kiến nghị các giải pháp triển khai Hiệp định Thuận lợi hóa thƣơng mại TFA-WTO cho Hải quan Việt Nam 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆP ĐỊNH THUẬN LỢI HÓA THƢƠNG MẠI TFA-WTO 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, thuận lợi hóa thƣơng mại luôn là một trong những đề tài đƣợc nhiều nhà khoa học, giới chuyên môn và nhiều tác giả trong và ngoài nƣớc quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên, mỗi tác giả khi nghiên cứu vấn đề này lại có các cách tiếp cận khác nhau. Một số nghiên cứu có liên quan Liên quan đến đề tài tác giả đang nghiên cứu, có thể kể đến một số công trình của các tác giả sau: (i) Các nghiên cứu chung về thuận lợi hóa Thương mại - Robert McDougall (2017), “Evaluating the Impementation Obligations of the Trade Faliciliation Agreement in the context of Existing Multilateral Trade Rules”, Trung tâm quốc tế về thƣơng mại và phát triển bền vững; Nghiên cứu khái quát về quá trình hình thành Hiệp định TFA-WTO, các nội dung cơ bản của Hiệp định và đƣa ra các mốc thời gian quy định cho các nƣớc tham gia Hiệp định.
Nghiên cứu đã so sánh các quy định của Hiệp định TFA-WTO và Hiệp định GATT đồng thời phân tích tác động của Hiệp định TFA-WTO đối với phát triển kinh tế toàn cầu và các mục tiêu phi kinh tế hợp pháp khác. Ferer và Vivian C. Jones (2017), “WTO Trade Faliciation Agreement”; Nghiên cứu khái quát về tổ chức WTO, Hiệp định TFA-WTO, nêu quá trình đàm phán đến thời điểm có hiệu lực chính thức và các điều khoản của Hiệp định, đánh giá tác động của Hiệp định đối với kinh tế thế giới. Ngoài ra, các tác giả đã so sánh các nội dung Hiệp định TFA-WTO trong mối tƣơng quan với nội dung về thuận lợi hóa thƣơng mại của các Hiệp định tự do hóa thƣơng mại mà Mỹ đã ký 5 kết.
- WCO News (2014), “WTO Trade Facilitation Agreement, Customs takes centre stage”; Tập san của Cơ quan Hải quan thế giới bao gồm 17 bài viết về Hiệp định Thuận lợi hóa thƣơng mại, đƣa đến cho ngƣời đọc một cái nhìn tổng quan cũng nhƣ những lợi ích, thách thức mà Hiệp định mang lại cho thƣơng mại quốc tế. Đây đều là những nghiên cứu chuyên sâu của các chuyên gia trong lĩnh vực hải quan, đàm phán quốc tế và là nguồn tƣ liệu tham khảo cho Hải quan các nƣớc trong quá trình thực thi Hiệp định. - Andrew Grainger (2016), “The WTO Trade Facilitation Agreement: Consulting the Private Sector”, Tạp chí Journal of World Trade, trang 1167-1188; Bài viết chỉ ra rằng việc tạo thuận lợi thƣơng mại liên quan đến chất lƣợng hoạt động thƣơng mại quốc tế; và là yếu tố quan trong trong quá trình dịch chuyển hàng hóa qua biên giới. Hiện nay, với việc thuận lợi hóa thƣơng mại đang là một trong những ƣu tiên về chính sách hàng đầu tại các quốc gia, các nhà đám đang phải đối mặt với thách thức là phải đạt đƣợc một tiêu chuẩn chung cho thuận lợi hóa thƣơng mại ở tất cả các quốc gia.
Bài viết tập trung đến mối liên hệ giữa thuận lợi hóa thƣơng mại và khu vực tƣ nhân. Mặc dù việc tham vấn khu vực tƣ nhân về thuận lợi hóa thƣơng mại có nhiều khó khăn nhƣng nó đảm bảo các nguồn lực đầu tƣ vào tạo thuận lợi thƣơng mại đƣợc sử dụng tốt nhất và chất lƣợng của các biện pháp tạo thuận lợi thƣơng mại đƣợc liên tục giám sát và đánh giá. - Một nghiên cứu có đề cập đến Hiệp định TFA-WTO, đƣợc đăng trên Tạp chí Kinh tế đối ngoại, số 71 tháng 03 năm 2015, trang 21-31 của tác giả Trịnh Thị Thu Hƣơng và Phan Thị Thu Hiền với nội dung “Hiệp định tạo thuận lợi thƣơng mại của WTO: Cơ hội và thách thức đối với Việt Nam”. Các tác giả đã giới thiệu tổng quan về Hiệp định tạo thuận lợi thƣơng mại của WTO và phân tích cơ hội, thách thức đối với Việt Nam khi tham gia Hiệp định TFA-WTO.
Theo đó, Hiệp định FTA-WTO sẽ giúp Việt Nam cải thiện các chỉ số phát triển của nền kinh tế vĩ 6 mô, giúp doanh nghiệp tăng cƣờng năng lực cạnh tranh, đẩy mạnh xuất khẩu, mở rộng thị trƣờng. Tuy nhiên, tác giả cũng chỉ ra khó khăn lớn nhất mà Việt Nam phải đối mặt là việc xây dựng cơ chế phối hợp giữa hải quan và các cơ quan quản lý nhà nƣớc trong việc thực thi TFA. (ii) Các nghiên cứu về thuận lợi hóa thương mại trong ngành hải quan Việt Nam - Nguyễn Ngọc Túc (2007), "Tiếp tục cải cách, hiện đại hóa Hải quan Việt Nam đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế", Luận án tiến sỹ, Trƣờng Đại học Ngoại thƣơng; Luận án đã khái quát cơ sở khoa học của việc tiếp tục cải cách hiện đại hóa Hải quan, nêu lên thực trạng cải cách, hiện đại hóa Hải quan trong giai đoạn 2004-2006, đề xuất phƣơng hƣớng và các giải pháp để tiếp tục cải cách, hiện đại hóa Hải quan Việt Nam, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và gia nhập WTO. Các giải pháp, kiến nghị tác giả đƣa ra có giá trị thực tiễn cao, là nguồn tƣ liệu tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách phát triển ngành cho các nhà quản lý.
- Hoàng Thị Thúy Hƣờng (2015), “So sánh pháp luật Hải quan Việt Nam và quy định của Hiệp định Thuận lợi hóa thương mại của WTO”, Luận văn thạc sỹ, trƣờng Đại học Ngoại thƣơng; Đề tài này đã giới thiệu tổng quan về Hiệp định Thuận lợi hóa thƣơng mại WTO và so sánh pháp luật Hải quan Việt Nam nhằm tạo thuận lợi hóa thƣơng mại và Hiệp định TFA-WTO, qua đó đƣa ra các đề xuất đối với Hải quan Việt Nam nhằm thực thi đồng bộ Hiệp định TFA-WTO. Đề tài nghiên cứu đã đề xuất một số kiến nghị nhằm tăng cƣờng công tác tạo thuận lợi hóa thƣơng mại của Hải quan Việt Nam trong tƣơng quan với nội dung Hiệp định TFA-WTO. Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể làm nguồn tƣ liệu tham khảo bổ ích cho Hải quan Việt Nam và các cơ quan hữu quan lien quan. - Trịnh Phƣơng Thảo (2011), "Cải cách thủ tục hành chính trong ngành hải quan hiện nay", Luận văn thạc sỹ, Trƣờng Đại học Quốc gia Hà Nội; 7 Đề tài đã chỉ ra tầm quan trọng của cải cách thủ tục hải quan trong bối cảnh tự do hóa, thƣơng mại hóa quốc tế hiện nay.
Các tổ chức quốc tế hiện nay rất chú trọng tới đơn giản hóa, hài hòa hóa thủ tục hải quan, giảm thiểu tối đa chi phí trong quá trình làm thủ tục, góp phần nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Do đó, cơ quan hải quan ngày càng phải đối mặt với nhiều thách thức nhƣ môi trƣờng làm việc phức tạp, biến đổi liên tục, khối lƣợng hàng hóa tăng nhanh, phƣơng thức vận chuyển hàng hóa đa dạng, hiện đại (vận chuyển đa phƣơng thức.), áp lực tạo thuận lợi thƣơng mại cao (xử lý hàng hóa trong thời gian ngắn và hạn chế can thiệp trực tiếp vào hàng hóa…); phạm vi hoạt động của hải quan mở rộng và chuyên sâu (bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, ngăn chặn việc xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh bất hợp pháp các loại rác thải độc hại…), các hoạt động vi phạm pháp luật hải quan tinh vi và phức tạp; nguồn lực hạn chế… Tác giả tập trung nghiên cứu những cải cách thủ tục hải quan hiện nay nhằm tìm ra những mặt tích cực, hạn chế và đề xuất các giải pháp tƣơng ứng. Các giải pháp, kiến nghị tác giả đƣa ra có giá trị thực tiễn cao, là nguồn tƣ liệu tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách cho các nhà quản lý. - Lê Chí Hồng (2012), "Cải cách thủ tục hải quan – qua thực tiễn tỉnh Thừa Thiên Huế", Luận văn thạc sỹ, Đại học Quốc gia Hà Nội; Đề tài đã phân tích thực trạng thủ tục hải quan nói chung và công tác cải cách thủ tục Hải quan nói riêng của ngành Hải quan và tại Cục Hải quan Thừa Thiên Huế, các ƣu điểm, hạn chế hiện nay cũng nhƣ các nguyên nhân của các ƣu điểm và hạn chế đó.
Đề xuất những giải pháp, kiến nghị để nâng cao hiệu quả công tác cải cách thủ tục Hải quan trong giai đoạn hiện nay tại Cục Hải quan tỉnh Thừa Thiên Huế. - Nguyễn Phƣơng Liên (2016), "Hiện đại hóa hải quan Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế", Luận văn thạc sỹ, Viện hàn lâm; Đề tài đã nghiên cứu tổng thể và xâu chuỗi các giải pháp để cải cách thủ tục hải quan trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam hiện nay. Với 8 việc phát sinh những yêu cầu và nhiệm vụ mới, nghiên cứu của tác giả đã nêu rõ cơ sở lý luận và thực tiễn cùng những nội dung hiện đại hóa hải quan trong thời kỳ hội nhập. Đề tài phân tích đƣợc những khó khăn, vƣớng mắc về cải cách hiện đại hóa hải quan mà ngành hải quan đang gặp phải để hiện thực hóa các cam kết hội nhập.
Trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện và phát triển tốt hơn nữa quá trình hiện đại hóa trong ngành hải quan Việt Nam. Định hƣớng nghiên cứu của đề tài Trên đây là một số đề tài nghiên cứu gần với đề tài nghiên cứu của tác giả, đều đƣa ra một số giải pháp, kiến nghị khá hữu ích cho các Chính phủ, các cơ quan chức năng cũng nhƣ doanh nghiệp Việt Nam về tận dụng thuận lợi hóa thƣơng mại trong bối cảnh hiện nay. Tuy nhiên, hiện chƣa có đề tài nào nghiên cứu sâu về Hiệp định Thuận lợi hóa thƣơng mại TFA-WTO và các vấn đề đặt ra đối với ngành Hải quan Việt Nam sau khi Hiệp định chính thức có hiệu lực. Thông qua luận văn của mình, tác giả một lần nữa tiếp tục hệ thống hóa những lý luận cơ bản về thuận lợi hóa thƣơng mại, phân tích, đánh giá những tác động của thuận lợi hóa thƣơng mại tới thƣơng mại toàn cầu, nêu rõ kết quả thực hiện Hiệp định TFA-WTO trong ngành Hải quan Việt Nam.