CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY GIẢI BÀI TẬP VẬT LÝ PHỔ THÔNG NHẰM BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI CHUYÊN VẬT LÝ 1. Bồi dưỡng học sinh giỏi chuyên Vật lý 1. Học sinh giỏi Vật lý và học sinh THPT Chuyên 1.Học sinh giỏi và học sinh giỏi Vật lý “ Học sinh giỏi là học sinh chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt và đạt xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết, khoa học, cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục vụ đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với năng lực” [23, tr. Cũng có nhiều nước quan niệm: Học sinh giỏi là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lý thuyết.
Học sinh giỏi Vật lý là người có năng lực quan sát tốt, nắm vững bản chất của hiện tượng Vật lý mong muốn khám phá các hiện tượng Vật lý và vận dụng tối ưu các kiến thức Vật lý để giải quyết một hay nhiều vấn đề mới, bài tập mới có thể chưa được học hoặc chưa thấy bao giờ. Môn vật lý là môn nghiên cứu những hiện tượng xảy ra trong đời sống. Nên chỉ cần hiểu rõ hiện tượng là có thể hiểu và tìm được hướng giải cho bài toán vật lý. Phần còn lại là áp dụng công thức đã học cùng với những dữ kiện của đề bài, thêm một chút tính toán; học sinh có thể giải bài toán lý một cách dễ dàng.
Đây cũng là một môn học quan trọng và cần thiết đối với các bạn trung học phổ thông. Trước hết, cần xây dựng cho chúng ta lòng yêu thích môn học, có yêu thích mới có hứng thú trong học tập. Đây là một trong những yếu tố rất cần thiết để học tốt môn này.Bạn hãy thường xuyên đọc sách Vật lý vui, tham gia các hoạt động liên quan đến Vật lý như tham gia câu lạc bộ Vật lý ở trường, trên Internet,… Luôn đặt câu hỏi "Tại sao?" trước những vấn đề, những tình 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com huống thuộc môn vật lý dù là đơn giản để từ đó khơi gợi tính tò mò, đòi hỏi phải được lý giải - và như vậy dần dần bạn sẽ tìm thấy được những cái hay, cái đẹp của bộ môn này mà yêu thích nó. Rèn luyện cho chúng ta một trí nhớ tốt vì có như thế chúng ta mới nắm bắt được bài mới ở lớp cũng như các kiến thức đã học trước đó.
Rèn luyện như thế nào? Đó là trước khi học bài mới chúng ta nên xem lại các bài học cũ. Như thế sẽ mất nhiều thời gian chăng? Câu trả lời là "Không" vì những bài đó chúng ta đã học, đã biết, đã nhớ nên xem lại sẽ rất nhanh. Khi được tái hiện lần nữa, ta sẽ nhớ được lâu hơn, chắc hơn. Thực tế đã cho thấy, trong quá trình làm bài thi trắc nghiệm, chỉ cần ta quên (hoặc không hiểu) một thuật ngữ nào đó thôi là mất điểm ngay.
Luôn tìm tòi mở rộng kiến thức. Chương trình trong sách giáo khoa vốn là kiến thức chuẩn, căn bản nhưng không thể giải thích cặn kẽ hết mọi vấn đề vì thời lượng chương trình không cho phép. Cho nên, để hiểu rõ và nắm chắc kiến thức trong sách giáo khoa chúng ta cũng cần tìm đọc thêm sách tham khảo (chứ không phải là sách giải bài tập). Đồng thời, nên làm bài tập thật nhiều, bắt đầu từ những bài đơn giản rồi đến những bài tập khó…Việc làm bài tập nhiều sẽ giúp ta rèn luyện tư duy nhanh, tích luỹ thêm kiến thức bổ sung cho lý thuyết; đọc thêm nhiều sách chúng ta mới nắm chắc và hiểu đúng, sâu sắc hơn những kiến thức trong sách giáo khoa.
Nói chung học sinh giỏi và học sinh giỏi Vật lý đều có đặc điểm là tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập có năng lực tư duy phát triển. Trong quá trình dạy học để lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp giáo viên luôn phải quan tâm đến những dặc điểm này. Học sinh THPT Chuyên Học sinh được tuyển chọn vào các trường THPT chuyên hầu hết là các em có tư chất thông minh, ham học hỏi, tích cực và chủ động trong quá trình học tập, nghiên cứu. Chương trình và phương pháp dạy học cho học sinh ở trường THPT chuyên được lựa chọn và xây dựng phải căn cứ vào đặc điểm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đó và mục tiêu của trường THPT chuyên: “ Mục tiêu của trường chuyên là phát hiện những học sinh có tư chất thông minh, đạt kết quả xuất sắc trong học tập và phát triển năng khiếu của các em về một số môn học trên cơ sở đảm bảo giáo dục phổ thông toàn diện; giáo dục các em thành người có lòng yêu nước, tinh thần vượt khó, tự hào, tự tôn dân tộc; có khả năng tự học, nghiên cứu khoa học và sáng tạo, có sức khỏe tốt để tiếp tục đào tạo thành nhân tài đáp ứng yếu cầu phát triển của đất nước.
Giáo dục học sinh giỏi 1.Một số quan điểm về giáo dục học sinh giỏi Trong tác phẩm phương Tây, Plato cũng đã nêu lên các hình thức giáo dục đặc biệt cho HSG. Ở châu Âu trong suốt thời Phục hưng, những người có tài năng về nghệ thuật, kiến trúc, văn học…đều được nhà nước và các tổ chức cá nhân bảo trợ, giúp đỡ. Nước Mỹ mãi đến thế kỉ 19 mới chú ý đến vấn đề giáo dục HSG và tài năng. Đầu tiên là hình thức giáo dục linh hoạt tại trường St.Public Schools Louis 1868 cho phép những HSG học chương trình 6 năm trong vòng 4 năm; sau đó lần lượt là các trường Woburn; Elizabeth; Cambridge…trong suốt thế kỉ 20, HSG đã trở thành một vấn đề của nước Mỹ với hàng loạt các tổ chức và trung tâm ngiên cứu, bồi dưỡng HSG ra đời.
Năm 2002, có 38 bang của Hoa Kỳ có đạo luật về giáo dục HSG (Gifted&Talented Studen Education Act) trong đó 28 bang có thể đáp ứng đầy đủ cho việc giáo dục HSG. Từ năm 2001 chính quyền New Zealand đã phê chuẩn kế hoach phát triển chiến lược HSG. Công hòa liên bang Đức có Hiệp hội dành cho HSG và tài năng Đức… Giáo dục phổ thông Hàn Quốc có một chương trình đặc biệt dành cho HSG nhằm giúp chính quyền phát hiện học sinh tài năng từ rất sớm. Năm 1994 có khoảng 54/174 cơ sở giáo dục của Hàn Quốc tổ chức chương trình đặc biệt dành cho HSG.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ năm 1985, “Trung Quốc phải thừa nhận phải có một chương trình giáo dục đặc biệt dành cho hai loại đối tượng học sinh yếu kém và HSG, trong đó cho phéo các HSG có thể học vượt lớp.2] Trong chiến lược phát triển giáo dục phổ thông, nhiều nước ghi riêng thành một mục dành cho HSG hoặc coi đó là một dạng của giáo dục đặc biệt. Trong thực tế đã có những phân tích về quá trình phát triển của giáo dục học sinh giỏi trên thế giới. Mục tiêu dạy học sinh giỏi Mục tiêu chính của chương trình dành cho HSG nhìn chung ở các nước đều tương đối giống nhau. Có thể nêu lên một số điểm chính sau đây: Nhằm xác định rõ kế hoạch, nhiệm vụ của giáo viên phải dạy như thế nào để cho học sinh học tốt, đi thi có giải.
Khích lệ cổ vũ phong trào học tập của học sinh trong đội tuyển, tạo tiền đề cho bồi dưỡng các đội tuyển 11, 12. Xác định được phương hướng ôn tập, học tập cho học sinh, tạo điểm nhấn sức vượt cho học sinh khi tham dự đội tuyển HSG môn Vật lí. Giúp học sinh nâng cao kiến thức, kỹ năng tìm ra phương hướng học bộ môn để học sinh yêu thích học bộ môn hơn nữa. Giúp cho bản thân người dạy cũng như đồng nghiệp bổ sung vào phương pháp dạy học bộ môn của mình một số bài học thực tiễn.
Góp phần đẩy mạnh phong trào tự học, tự nghiên cứu của giáo viên và học sinh. Tạo đà phát triển cao hơn cho việc bồi dưỡng đội tuyển trong các năm học tới. Tăng cường trao đổi học tập kinh nghiệm từ đồng nghiệp cùng đơn vị. Cũng như mong muốn sự đóng góp kinh nghiệm để đồng nghiệp, góp ý kiến nhằm nâng cao chuyên môn và khả năng tự học, tự đào tạo thực hiện phương châm học thường xuyên, học suốt đời.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phát triên phương pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của trẻ. Bồi dưỡng khả năng lao động, làm việc sáng tạo. Phát triển các kĩ năng, phương pháp và thái độ tự học suốt đời. Nâng cao ý thức và khát vọng của trẻ về sự tự chịu trách nhiệm Khuyến khích sự phát triển về lương tâm và ý thức trách nhiệm trong đóng góp xã hội.
Phát triển phẩm chất lãnh đạo. Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi [7, tr. Năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi nói chung Học sinh giỏi cần có một số năng lực và phẩm chất quan trọng sau: Năng lực tiếp thu kiến thức. + Khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng.
+ Luôn có hứng thú trong các tiết học, đặc biệt là bài mới. + Có ý thức tự bổ sung, hoàn thiện những tri thức đã thu được ngay từ dạng sơ khai. Năng lực suy luận. + Biết phân tích sự vật, hiện tượng qua các dấu hiệu đặc trưng của chúng.
+ Biết thay đổi góc nhin khi xem xét một sự vật hiện tượng. + Biết xét đủ các điều kiện cần thiết để kết luận được giả thuyết đúng. + Biết quay lại điểm vừa xuất phát để tìm đường đi mới. Năng lực đặc biệt.
+ Biết diễn đạt chính xác điều mình muốn trình bày. + Sử dụng thành thạo hệ thống kí hiệu, các quy ước để diễn tả vấn đề. + Biết phân biệt thành thạo các kĩ năng đọc, viết và nói. + Biết thu gọn các vấn đề và trật tự hóa các vấn đề để dùng khái niệm trước mô tả cho khái niệm sau.
Năng lực lao động sáng tạo. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Biết tổ hợp các yếu tố, các thao tác để thiết kế một dãy các hoạt động nhằm đạt kết quả mong muốn. Năng lực kiểm chứng. + Biết suy xét đúng sai từ một loạt các sự kiện.
+ Biết tạo ra các tương tự hay tương phản để khẳng định hoặc bác bỏ một đặc trưng nào đó trong sản phẩm do mình làm ra. + Biết chỉ ra một cách chắc chắn các dữ liệu cần phải kiểm nghiệm khi thực hiện một số lần kiểm nghiệm.