phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính luận văn được trình bày trong 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về bồi dưỡng học sinh giỏi vật lý ở trường trung học phổ thông. Chƣơng 2: Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học chương “Dao động và sóng điện từ” Vật lý 12 nâng cao. Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BỒI DƢỠNG HỌC SINH GIỎI VẬT LÝ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.
Quan niệm về dạy học hiện đại 1. Bản chất của quá trình dạy học Quá trình dạy học của một bộ môn khoa học cụ thể được hiểu là quá trình hoạt động của giáo viên và HS trong sự thống nhất của ba thành phần: Giáo viên, HS và tư liệu hoạt động dạy học. Học đồng nghĩa với sự phát triển: Sự học nói chung là sự thích ứng của người học với những tình huống thích đáng nảy sinh và phát triển ở người học những dạng thức hoạt động xác định, phát triển ở người học những năng lực thể chất, tinh thần và nhân cách của cá nhân. Nói riêng, sự học có chất lượng một tri thức mới phải là sự thích ứng của người học với những tình huống học tập thích đáng.
Chính nhờ quá trình thích ứng này là hoạt động của người học xây dựng trên nền tri thức mới và tính cách là phương tiện tối ưu giải quyết tình huống mới. Đồng thời là quá trình góp phần làm phát triển các năng lực nhận thức, thực tiễn và nhân cách của người học. Nếu là hành động của HS xây dựng kiến thức cho bản thân mình và vận dụng kiến thức cho bản thân mình, thì dạy học là hành động (hành động chiếm lĩnh tri thức và hành động vận dụng tri thức). Do đó, trong dạy học giáo viên cần phải tổ chức các tình huống học tập đòi hỏi sự thích ứng của HS để qua đó chiếm lĩnh được tri thức đồng thời phát triển trí tuệ và nhân cách toàn diện của mình.
Như vậy, muốn đạt chất lượng, hiệu quả cao trong sự vận hành tương tác dạy học gồm người dạy (giáo viên), người học (HS) và tư liệu hoạt động dạy học (môi trường) thì giáo viên cần tổ chức, kiểm tra, định hướng hành động của HS theo một chiến lược hợp lý, sao cho HS tự chiếm lĩnh, xây dựng tri thức cho mình, năng lực trí tuệ và nhân cách toàn diện của HS từng bước phát 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Có thể mô tả sự tương tác trên trong hệ dạy học bằng sơ đồ như hình 1 dưới đây: Giáo viên Học sinh Tư liệu hoạt động dạy học (Môi trường) Hình 1. Mô tả tƣơng tác bên trong hệ của hệ dạy học Hành động của giáo viên với tư liệu hoạt động dạy học là sự tổ chức tư liệu và qua đó cung cấp tư liệu tạo tình huống cho hoạt động học của HS. Tác động trực tiếp của giáo viên đối với hành động học của HS, với tư liệu là sự tương tác trao đổi với nhau và qua đó còn định hướng cả sự cung cấp thông tin liên hệ ngược từ phía HS cho giáo viên.
Đó là những thông tin cần thiết cho sự tổ chức định hướng của giáo viên đối với hành động của HS. Hành động của HS với tư liệu hoạt động dạy học là sự thích ứng của HS với tình huống học tập đồng thời là hành động chiếm lĩnh, xây dựng tri thức cho bản thân mình. Sự tương tác đó của HS và tư liệu đem lại cho giáo viên những thông tin liên hệ ngược lại cần thiết cho sự chỉ đạo của giáo viên với học sinh. Để quá trình dạy học đạt hiệu quả cao nhất chúng ta phải đảm bảo hoạt động của thầy và trò thống nhất với nhau.
Vai trò chủ đạo của người thầy thể hiện ở chỗ xác định mục tiêu, nội dung dạy học, thiết kế và tổ chức hoạt động của hoạt động dạy học, dự kiến các tình huống có thể xẩy ra và phương cách giải quyết tương ứng,…Nhưng phải phát huy đúng mức vai trò tự giác, tự chủ, tự điều chỉnh hoạt động nhận thức của trò. HS với tư cách là chủ thể 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhận thức, chủ thể của hoạt động học phải tự tìm ra kiến thức bằng cách hành động của chính mình dưới sự hướng dẫn của thầy. Tuy nhiên, tri thức do HS tìm ra dễ mang tính chủ quan, phiến diện, thiếu khoa học. Vì vậy, người thầy cần tổ chức để trò thể hiện chính mình trước lớp, trao đổi, thảo luận với bạn để tăng tính khách quan khoa học trong tri thức do họ tự tìm ra.
Trên cơ sở kiến thức của thầy, của bạn, trò tự kiểm tra đánh giá, sửa chữa rút kinh nghiệm về cách học, cách giải quyết vấn đề. Để thể hiện đầy đủ vai trò chủ thể của mình, trong quá trình học, các em phải có hứng thú rõ rệt với tri thức thu nhận được, có ý thức trách nhiệm của mình và phải tham gia tích cực trong suốt quá trình học. Người học phải tự tham gia thực hiện nhiệm vụ học tập bằng tất cả khả năng, tất cả tri thức và kinh nghiệm của mình đã có. Như vậy, trong quá trình dạy học hiện đại, HS vừa là đối tượng của hoạt động dạy, vừa là chủ thể nhận thức nhưng khi nào HS thực hiện tốt vai trò chủ thể của mình thì các em mới tiếp thu một cách có ý thức hiệu quả sự tác động sư phạm của thầy để chiếm lĩnh tri thức và biến chúng thành sản phẩm cá nhân.
Tóm lại, hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của HS luôn luôn song hành tồn tại, nếu thiếu đi một trong hai thì không còn gọi là quá trình dạy học. Sự thống nhất biện chứng thể hiện mối quan hệ mật thiết tác động qua lại, phụ thuộc lẫn nhau giữa hoạt động dạy và hoạt động học đòi hỏi phải xây dựng mối liên hệ đúng đắn mối quan hệ thầy trò. Việc tôn trọng vai trò chủ thể của HS trong quá trình dạy học là rất có ý nghĩa và sẽ thúc đẩy HS chủ động tham gia vào quá trình chiếm lĩnh kiến thức mới. Nhiệm vụ dạy học Chức năng xã hội tổng quát của giáo dục là truyền kinh nghiệm, thành tựu phát triển của loài người đã được tích lũy bởi thế hệ đi trước cho thế hệ trẻ, đảm bảo sự hình thành và phát triển những con người có văn hóa cao.
Các thành tựu của sự phát triển đã được con người tích lũy và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ở loài người những thành tựu của sự phát triển được củng 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cố ở một hình thức hoàn toàn đặc biệt, có chỉ xuất hiện trong xã hội loài người ở hình thức văn hóa vật chất và tinh thần. Hoạt động của con người là hoạt động sáng tạo, tạo ra sản phẩm. Trong quá trình hoạt động của con người, con người xây dựng chỗ ở, làm ra các vật dụng có giá trị, đáp ứng nhu cầu luôn phát triển và tạo ra những phương tiện sản xuất.
Trong quá trình hoạt động có tính xã hội này, năng lực, kiến thức, kỹ năng của con người dường như kết tinh trong các sản phẩm vật chất và tinh thần của họ. Con người của mỗi thế hệ sau bắt đầu cuộc sống của mình trong thế giới văn hóa, thế giới của các đối tượng và các hiện tượng được tạo ra bởi các thế hệ đi trước. Khi tham gia các hoạt động đa dạng liên kết đến các yếu tố khác của văn hóa, vật chất, tinh thần dưới sự hướng dẫn của thế hệ đã trưởng thành. Thế hệ đang lớn lên nắm được những của cải của nền văn hóa và phát triển trong bản thân mình, những năng lực được thể hiện, được kết tinh trong các yếu tố văn hóa này.
Những hoạt động của con người vô cùng đa dạng và phức tạp, đặc trưng cho các nghề nghiệp và chuyên môn khác nhau. Vì thế trước lý luận dạy học xuất hiện một vấn đề là trong sự đa dạng của các hoạt động cần làm ra những cái chung, phân biệt các yếu tố văn hóa mà thế hệ trẻ cần chiếm lĩnh để trở thành con người có văn hóa. Đồng thời, tổ chức những hoạt động học tập, rèn luyện thích hợp của HS để đảm bảo cho HS chiếm lĩnh nội dung học vấn đó. Phương pháp dạy học Phương pháp dạy học là tổ hợp các cách thức hoạt động, tương tác giữa thầy và trò trong quá trình dạy học nhằm đạt được mục đích dạy học.
Phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trong nhất của quá trình dạy học và luôn là trung tâm chú ý của các nhà giáo dục trên thế giới. Phương pháp là hình thức tự vận động bên trong của nội dung, nên cùng với sự biến đổi của nội dung, phương pháp dạy học cũng đang được đổi mới theo hướng hiện đại hóa. Việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi phải 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tìm kiếm phương pháp dạy học mới và cải tạo các phương pháp cổ truyền cho phù hợp với nội dung hiện đại, theo hương nâng cao tính tích cực, độc lập, sáng tạo, nâng cao năng lực nội sinh của người học, đổi mới cách điều khiển quá trình dạy học và đưa công nghệ hiện đại vào trong nhà trường. Cụ thể là các phương pháp phải: - Góp phần hình thành động cơ nhận thức, các phương pháp nhận thức bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, tự khám phá để chiếm lĩnh tri thức.
- Nhằm nâng cao tính tích cực, độc lập, sáng tạo và phát huy năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn cho HS. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường, mở cửa, hội nhập và phát triển nền kinh tế tri thức, việc cạnh tranh trên lĩnh vực “trí tuệ” đang diễn ra gay gắt thì cách đào tạo con người có trí tuệ, giàu tính sáng tạo càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Các phương pháp dạy học phải phản ánh trong mình nó những thành tựu của phương pháp riêng của mỗi khoa học các phương pháp triết học và cách phương pháp khoa học nói chung. Bởi vì việc nắm vững các phương pháp này có tác dụng đến việc hình thành và phát triển tính độc lập sáng tạo của mỗi HS.
Phương pháp dạy học có đặc điểm riêng khác biệt với phương pháp tác động của con người lên các đối tượng vô tri trong hoạt động sản xuất vật chất nói chung.