MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Giáo dục là một vấn đề quan trọng hàng đầu, cấp thiết của mọi quốc gia. Giáo dục phải luôn đƣợc đổi mới để phù hợp với sự phát triển của xã hội. Đặc biệt là khi thực trạng dạy học hiện nay chỉ chú trọng về nội dung khiến cho kiến thức xa rời thực tế, trở thành kiến thức “chết”, không vận dụng đƣợc trong thực tế cuộc sống.
Hiện nay, học sinh học tập thụ động, chƣa phát huy đƣợc tính tích cực, sáng tạo chủ động và khả năng vận dụng vào thực tiễn. Riêng đối với bộ môn Vât lý là môn học gắn liền với nhiều hiện tƣợng, thực tế cuộc sống nhƣng ở trƣờng phổ thông môn học này vẫn chƣa thu hút đƣợc sự yêu thích của nhiều học sinh. Các em vẫn chƣa thấy đƣợc sự gẫn gũi giữa Vật lý với thực tiễn cuộc sống xung quanh để có đƣợc niềm đam mê khám phá học hỏi. Thêm vào đó Nghị quyết TW Đảng lần thứ 9 khoá XI của Đảng chỉ đạo đổi mới căn bản, toàn diện và mạnh mẽ nền giáo dục Việt Nam hiện nay nói chung và nền giáo dục phổ thông nói riêng với mục tiêu cốt lõi là chuyển từ dạy học trang bị kiến thức (Học sinh biết gì?) sang dạy học phát triển năng lực (Học sinh có khả năng làm gì?) sau khi học.
Trong bối cảnh đó cùng việc nhận thức đƣợc vai trò và ý nghĩa quan trọng của việc đổi mới giáo dục, Việt Nam đã tham gia vào một chƣơng trình đánh giá quốc tế có uy tín hiện nay là Pisa ( Programme for international Student Assessment) – chƣơng trình đƣợc tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế ( OECD) khởi xƣớng và chỉ đạo. Pisa đƣợc thực hiện theo chu kì 3 năm một lần. Đối tƣợng đánh giá là học sinh có độ tuổi 15 , độ tuổi kết thúc giai đoạn giáo dục bắt buột ở hầu hết các quốc gia. Một đặc điểm nổi bật trong đánh giá Pisa là đánh giá năng lực của học sinh trong việc ứng dụng các kiến thức và kỹ năng phổ thông cơ bản vào các tình huống thực tiễn.
Đậy chính là điều Pisa gọi là năng lực phổ thông. Một trong các năng lực đƣợc đánh giá trong Pisa là năng lực khoa học. Trong Pisa các tình huống đƣợc đƣa ra để đánh giá năng lực liên quan mật thiết đến những vấn đề trong cuộc sống của cá nhân hằng ngày, những vấn đề trong cộng đồng và toàn cầu. Việc thƣờng xuyên sử dụng các câu hỏi có vấn đề cần giải quyết giúp học sinh vận dụng linh hoạt, sáng tạo các kiến thức có đƣợc để trả lời.
8 Luan van Với tính cấp thiết và thực trạng nêu trên, tôi đã tiến hành nghiên cứu và thực hiện đề tài khóa luận: “ Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập tiếp cận năng lực của pisa phần I cơ học - vật lý lớp 10” để nghiên cứu về PISA, các đặc điểm, cách tổ chức, đồng thời xây dựng bộ câu hỏi theo chuẩn PISA để đánh giá năng lực khoa học của học sinh sau khi kết thúc giai đoạn giáo dục, cụ thể ở đây là năng lực bộ môn Vật lý. Mục tiêu nghiên cứu - Xây dựng hệ thống bài tập tiếp cận năng lực của Pisa phần I cơ học - vật lý lớp 10 - Tiến hành thực nghiệm sƣ phạm để đánh giá tính khả thi của các bài tập trong hệ thống bài tập tiếp cận năng lực của Pisa phần I cơ học - vật lý lớp 10 3. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu lý luận và tổng quan về đánh giá năng lực học sinh của Pisa. - Thiết kế quy trình xây dựng bài tập tiếp cận PISA.
- Tìm hiểu các kiến thức trong sách giáo khoa vật lí 10 – Phần I cơ học + Chƣơng I Động học chất điểm + Chƣơng II Động lực học chất điểm + Chƣơng III Cân bằng và chuyển động của vât rắn + Chƣơng IV Các định luật bảo toàn - Xây dựng đƣợc hệ thống bài tập phần I Cơ học tiếp cận NL theo Pisa. - Tiến hành thực nghiệm sƣ phạm để đánh giá tính khả thi của các bài tập đã soạn thảo đối với việc phát huy tính tích cực, và năng lực giải quyết vấn đề. - Tiến hành bổ sung, sửa đổi và hoàn thiện hệ thống bài tập cho phù hợp với thực trạng nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4.
Đối tượng nghiên cứu - Lí luận về PISA – những điều cơ bản. - Năng lực Khoa học (chủ yếu là Vật Lý) - Nội dung kiến thức phần I cơ học vật lý 10 4. Phạm vi nghiên cứu - Nội dung kiến thức: các kiến thức phần I cơ học vật lý 10 - Đề tài nghiên cứu thực hiện trên học sinh lớp 10 ở trƣờng THPT. Phƣơng pháp nghiên cứu 5.
Phương pháp nghiên cứu lí luận - Nghiên cứu và nắm vững mục tiêu chung trong giáo dục, mục tiêu giáo dục của môn Vật lý ở trƣờng phổ thông hiện nay. - Nghiên cứu các tài liệu tập huấn về PISA, các bài báo và các luận văn về PISA. - Nghiên cứu tài liệu sách giáo khoa Vật lý, cùng với một số môn có liên quan để từ đó xây dựng bộ câu hỏi kiểm tra, đánh giá năng lực theo chuẩn PISA. Phương pháp thực nghiệm sư phạm 5.
Thực nghiệm sư phạm trường THPT Vì lý do thời gian thực nghiệm là HK2, HS đã kết thúc phần I Cơ học nên không thể thực nghiệm ở trƣờng THPT đƣợc. Phương pháp chuyên gia Các tình huống xây dựng đƣợc đánh giá bởi các GV vật lý ở các trƣờng phổ thông và các sinh viên cao học (các chuyên gia) thông qua phiếu đánh giá. Thống kê toán học Tiến hành xử lý, phân tích, tổng hợp số liệu và rút ra kết luận về tính khả thi của đề tài nghiên cứu. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 6.
Trong phạm vi cả nước Việt Nam đã trải qua 2 kì khảo sát PISA (2012 và 2015), nhƣng đến nay các công trình nghiên cứu về PISA còn chƣa nhiều. Có 1 số đề tài đƣợc thực hiện ở cấp độ luận văn thạc sĩ nhƣ + Đề tài “Thiết kế và sử dụng hệ thống bài tập theo hƣớng tiếp cận PISA trong dạy học phần hóa học vô cơ lớp 9” của ThS. Trần Thị Nguyệt Minh + Đề tài “Xây dựng hệ thống bài tập đánh giá năng lực toán học của học sinh lớp 10 theo định hƣớng của chƣơng trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA)” của ThS. Nguyễn Đức Thành 6.
Trong phạm vi khoa Vật lý trường ĐH Sư phạm – ĐH Đà Nẵng Trong phạm vi các khóa luận của bộ môn Vật lý ở trƣờng Đại học Sƣ phạm – Đại học Đà Nẵng tính đến nay vẫn chƣa có đề tài nghiên cứu sâu về vấn đề này. Qua việc tìm hiểu các đề tài nghiên cứu theo hƣớng thiết kế các tình huống vấn đề 10 Luan van trong dạy học, tôi nhận thấy đa số các đề tài ở dạng sáng kiến kinh nghiệm hay luận văn thạc sĩ và thƣờng áp dụng đối với chƣơng trình THCS. Vì vậy, tôi quyết định đi sâu nghiên cứu đề tài: “ Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập tiếp cận năng lực của Pisa phần I Cơ học - Vật lý lớp 10” 11 Luan van NỘI DUNG CHƢƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ PISA VÀ VIỆC ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC HỌC SINH THEO PISA 1. Pisa là gì? Pisa là cụm từ viết tắt của Programme for International Student Assessment (chƣơng trình đánh giá học sinh quốc tế).
Chƣơng trình này đƣợc điều phối bởi Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD ) 1. Mục đích: Đánh giá khả năng ứng dụng kiến thức và kỹ năng học đƣợc vào thực tiễn của học sinh lứa tuổi 15 (sau khi kết thúc giai đoạn giáo dục bắt buộc) Đánh giá chất lƣợng nền giáo dục của một quốc gia với độ tin cậy cao. Các năng lực hình thành: 1. Năng lực Toán học: Năng lực Toán học là khả năng vận dụng kiến thức Toán học vào các tình huống liên quan đến toán học Năng lực toán học đƣợc thể hiện ở 3 nhóm (cấp độ): - Nhóm 1: Tái hiện (lặp lại).
- Nhóm 2: Kết nối và tích hợp. - Nhóm 3: Tƣ duy toán học; khái quát hóa và nắm đƣợc những tri thức toán học ẩn giấu bên trong các tình huống và các sự kiện. Các bối cảnh, tình huống để áp dụng toán học có thể liên quan tới những vấn đề của cuộc sống cá nhân hàng ngày, những vấn đề của cộng đồng và của toàn cầu 1. Năng lực Đọc hiểu Năng lực Đọc hiểu là khả năng học sinh vận dụng kiến thức và kĩ năng đọc để hiểu nhiều tài liệu khác nhau mà họ có khả năng sẽ gặp trong cuộc sống hàng ngày, nhằm đạt đƣợc các mục tiêu của bản thân, tích lũy kiến thức và phát triển tiềm năng, và tham gia các hoạt động xã hội.
“Năng lực Đọc hiểu” mang ý nghĩa sâu và rộng hơn khái niệm “đọc” ở cấp độ đơn giản – đơn thuần là giải mã hoặc đọc thành tiếng. Năng lực đọc hiểu ở đây bao gồm nhiều năng lực nhận thức, từ cấp độ đơn giản đến giải mã, kích hoạt các kiến thức về từ ngữ, ngữ pháp, và các đơn vị ngôn ngữ/ văn bản lớn hơn, cho đến kiến thức về thế giối xung 12 Luan van quanh. Nó còn bao gồm các năng lực siêu nhận thức: ý thức và khả năng sử dụng các chiến lƣợc đọc phù hợp khi đọc một văn bản. Năng lực Đọc hiểu đƣợc thể hiện ở 3 cấp độ 1.
Giải mã, kích hoạt 3. Năng lực siêu nhận thức: ý thức và khả năng sử dụng các chiến lƣợc đọc phù hợp khi đọc một văn bản. Năng lực Khoa học Năng lực Khoa học là khả năng vận dụng kiến thức khoa học để hiểu và giải quyết các tình huống khoa học. Nhận biết các vấn đề khoa học: đòi hỏi học sinh nhận biết các vấn đề mà có thể đƣợc khám phá một cách khoa học, nhận ra những nét đặc trƣng chủ yếu của việc nghiên cứu khoa học.
Giải thích hiện tƣợng một cách khoa học: học sinh có thể áp dụng kiến thức khoa học vào tình huống đã cho, mô tả, giải thích hiện tƣợng một cách khoa học và dự đoán sự thay đổi. Sử dụng các chứng cứ khoa học, lí giải các chứng cứ để rút ra kết luận. Năng lực Khoa học đƣợc thể hiện ở 3 hình thức: - Xác định các vấn đề khoa học - Giải thích hiện tƣợng một cách khoa học - Sử dụng các chứng cứ khoa học, lí giải các chứng cứ để rút ra kết luận. Đặc điểm của Pisa: - Quy mô của PISA là rất lớn và có tính toàn cầu.