Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 1. Lý thuyết giao tiếp và việc vận dụng phát triển kĩ năng nói cho học sinh dân tộc thiểu số lớp 1, 2, 3 Giao tiếp là vấn đề phức tạp. Có nhiều hướng nghiên cứu về vấn đề giao tiếp, từ đó có rất nhiều quan điểm về giao tiếp, có thể điểm qua một số quan điểm về giao tiếp của các nhà tâm lý học trong và ngoài nước như sau: Nhà tâm lý học xã hội Mỹ C.Osgood cho rằng giao tiếp bao gồm các hành động riêng rẽ mà thực chất là chuyển giao thông tin và tiếp nhận thông tin. Ông cho rằng giao tiếp là một quá trình gồm hai mặt: liên lạc và ảnh hưởng lẫn nhau, tác động qua lại lẫn nhau.
Các nhà Tâm lý học Liên Xô (cũ) cũng quan tâm nghiên cứu vấn đề giao tiếp trên nhiều khía cạnh. Ở đây, có thể điểm qua một số quan điểm: - Xem xét giao tiếp là sự thể hiện mối quan hệ giữa con người với con người hay giữa nhân cách này với nhân cách khác trong mối quan hệ liên nhân cách, nhà tâm lí học B.Lomov cho rằng: “Giao tiếp là mối quan hệ tác động qua lại giữa con người với tư cách chủ thể”; nhà tâm lí học B.Đarưghin cho rằng: “Giao tiếp là quá trình tác động lẫn nhau, trao đổi thông tin ảnh hưởng lẫn nhau, hiểu biết và nhận thức lẫn nhau. [40] - Ở góc độ nhân cách, nhà tâm lí học V.Miaxixev cho rằng: “Giao tiếp là một quá trình tác động qua lại lẫn nhau giữa các nhân cách cụ thể”. Theo nhà tâm lí học Ia.Kolôminxki thì “giao tiếp là sự tác động qua lại có đối tượng và thông tin giữa con người với con người, trong đó những quan hệ nhân cách được thực hiện, bộc lộ và hình thành”.
[40] - Vấn đề giao tiếp ở góc độ tiếp cận nhận thức, nhà nghiên cứu L.Vưgotxki cho rằng giao tiếp là quá trình chuyển giao tư duy và cảm xúc.Platonôv cho rằng: “Giao tiếp là những mối liên hệ có ý thức của con người trong cộng đồng loài người”. [40] 9 - Ở góc độ xem xét giao tiếp là một dạng hoạt động, nhà nghiên cứu A.Lêônchiev đã chỉ ra: “Giao tiếp là một hệ thống những quá trình có mục đích và động cơ, bảo đảm sự tương tác giữa người này với người khác trong hoạt động tập thể, thực hiện các quan hệ xã hội và nhân cách, các quan hệ tâm lý và sử dụng những phương tiện đặc thù, mà trước hết là ngôn ngữ”. [1] Ở Việt Nam, vấn đề giao tiếp mới được nghiên cứu từ cuối những năm 1970 đến những năm 1980 và cũng có những khái niệm giao tiếp được xác lập. - Tác giả Phạm Minh Hạc đã định nghĩa: “ Giao tiếp là hoạt động xác lập và vận hành các quan hệ xã hội giữa người ta với nhau”.166] - Theo tác giả Nguyễn Sinh Huy, Trần Trọng Thủy thì “giao tiếp là hoạt động xác lập và vận hành các mối quan hệ xã hội giữa con người với con người hoặc giữa con người với các yếu tố khác, nhằm thõa mãn những nhu cầu nhất định”.
[13] - Tác giả Nguyễn Ngọc Bích: “Giao tiếp là sự tiếp xúc giữa hai hay nhiều người thông qua phương tiện ngôn ngữ nhằm trao đổi thông tin, tình cảm, hiểu biết, tác động qua lại và điều chỉnh lẫn nhau”. [15] - Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện cho rằng: “Giao tiếp là sự trao đổi giữa người và người thông qua ngôn ngữ nói, viết, cử chỉ. Ngày nay, từ này hàm 14 ngụ sự trao đổi ấy thông qua một bộ giải mã, người phát tin mã hóa một số tín hiệu, người tiếp nhận giải mã, một bên truyền một ý nghĩa nhất định để bên kia hiểu được”. [15] - Tác giả Nguyễn Ngọc Bích: “Giao tiếp là sự tiếp xúc giữa hai hay nhiều người thông qua phương tiện ngôn ngữ nhằm trao đổi thông tin, tình cảm, hiểu biết, tác động qua lại và điều chỉnh lẫn nhau”.
[15] - Tác giả Trần Trọng Thủy thì quan niệm: “Giao tiếp của con người là một quá trình chủ đích hay không có chủ đích, có ý thức hay không có ý thức trong đó các cảm xúc và tư tưởng được diễn đạt trong các thông điệp bằng ngôn ngữ hoặc phi ngôn ngữ”. [15] 10 - Theo tác giả Nguyễn Văn Đồng: “Giao tiếp là tiếp xúc tâm lý có tính đa chiều và đồng chủ thể giữa người với người được quy định bởi các yếu tố văn hóa, xã hội và đặc trưng tâm lý cá nhân. Giao tiếp có chức năng thõa mãn các nhu cầu vật chất và tinh thần của con người, trao đổi thông tin, cảm xúc định hướng và điều chỉnh nhận thức, hành vi của bản thân và của nhau, tri giác lẫn nhau, tạo dựng quan hệ với nhau và tác động qua lại lẫn nhau”. [28] Trong luận văn này, chúng tôi thống nhất với khái niệm giao tiếp của tác giả Nguyễn Quang Uẩn làm cơ sở cho nghiên cứu thực tiễn, đó là: “Giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lý giữa người và người, thông qua đó con người trao đổi với nhau về thông tin, về cảm xúc, tri giác lẫn nhau, ảnh hưởng tác động qua lại với nhau.
Hay nói cách khác, giao tiếp xác lập và vận hành các quan hệ người - người, hiện thực hóa các quan hệ xã hội giữa chủ thể này với chủ thể khác”. [9] Tiếng Việt với học sinh DTTS miền núi phía Bắc là ngôn ngữ thứ hai của các em. Việc rèn luyện kĩ năng nói một ngôn ngữ mới gặp nhiều khó khăn với HS. Tuy vậy, rất có ích đối với sự phát triển và trưởng thành của học sinh DTTS miền núi phía Bắc trong hoạt động giao tiếp hằng ngày, học sinh giao tiếp với thầy cô, gia đình, bạn bè… Giúp phát triển sự nhận thức về thế giới xung quanh thông qua việc trao đổi thông tin giữa người với người, nắm được tâm lí giao tiếp, hiểu mục đích giao tiếp, tác động trực tiếp lên suy nghĩ để trẻ dần hình thành kỹ năng giao tiếp phù hợp trong các hoàn cảnh giao tiếp xã hội.
Cha mẹ và thầy cô giáo có nhiệm vụ giúp đỡ trẻ rèn luyện kĩ năng nói tự tin và hiệu quả. Họ cần dạy học sinh nói rõ ràng, thuyết phục và tự tin. Việc rèn luyện kĩ năng nói giúp học sinh trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống cũng như trong nghề nghiệp tương lai đặc biệt quan trọng với học sinh DTTS miền núi Phía Bắc. Việc dạy ngôn ngữ nói cùng với giao tiếp bằng ngôn ngữ nói (với thầy cô, bạn bè trong học tập, với người thành thạo ngôn ngữ…) cung cấp cho học sinh 11 kinh nghiệm trong những cấu trúc cú pháp mới, các nghi thức lời nói mới và phát triển cách thức mới trong việc thể hiện và liên kết ý tưởng.
vì vậy, nói giúp học sinh có thói quen tạo sự phức hợp về ý tưởng, khả năng thuyết phục người nghe. Tới lượt mình, thói quen và khả năng này lại tạo điều kiện cho viết được sâu sắc và có hiệu quả. Như vậy, trong dạy và học ngôn ngữ, dạng nói với những ưu thế của mình là cơ sở để xậy dựng ngôn ngữ viết. Dạy và học ngôn ngữ nhấn vào dạy nói đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy viết - như một trọng tâm trong chương trình dạy tiếng ở nhà trường và là phương tiện tiếp thu văn hóa, văn minh.
Trẻ em và quá trình hình thành tiếng nói Trẻ học ngôn ngữ ngay từ khi mới sinh, sự phát triển ngôn ngữ đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát triển tư duy, hình thành và phát triển nhân cách. Ngôn ngữ là công cụ để giao tiếp, khám phá thế giới xung quanh, học tập và vui chơi, trải nghiệm… Đã có rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu về quá trình hình thành tiếng nói của trẻ, với nhiều trường phái khác nhau: Một số tác giả do ảnh hưởng của ngữ pháp đã cho rằng sự phát triển ngôn ngữ của trẻ chỉ đơn giản là sự mở rộng cấu trúc bẩm sinh tức cái tri năng (competance) của N. Một vài nhà nghiên cứ cho rằng việc học ngôn ngữ của trẻ chỉ là hành vi có tính máy móc theo sơ đồ kích thích- phản ứng. Một số lại cho rằng ngôn ngữ của trẻ được hình thành và phát triển dưới tác động của nhiều yếu tố như gia đình, tâm lí, nhận thức, xã hội… Hướng nghiên cứu thuần ngôn ngữ học nghiên cứu trình sự xuất hiện ngôn ngữ của trẻ đây là hướng nghiên cứu đáng tin cậy tuy nhiên những nghiên cứu này chỉ nghiên cứu trên bề mặt các hiện tượng ngôn ngữ của trẻ chưa giải thích được sự liên quan giữa các yếu tố khác ra sao, giải thích hiện tượng như thế nào.
Hướng nghiên cứu về tâm lí- ngôn ngữ học được các nhà nghiên cứu trên thế giới lựa chọn. Trong đó có trường phái tâm lí học- ngôn ngữ Xô Viết đã đạt được những thành tựu đáng kể trong đó có Leontev. A là người có nhiều đóng góp trong lĩnh vực này. 12 Đối với trẻ em Việt Nam các nhà nghiên cứu chia giai đoạn phát triển ngôn ngữ của trẻ làm 2 giai đoạn: tiền ngôn ngữ và giai đoạn ngôn ngữ.
Giai đoạn tiền ngôn ngữ là giai đoạn trước khi trẻ dung ngôn ngữ để giao tiếp. Ở giai đoạn này trẻ phát triển như sau [19]: Bước 1: Trẻ tiếp nhận lời nói theo một kích thích, cũng như mọi kích thích khác: hình dáng người nói chuyện với trẻ, hoàn cảnh, giọng nói, ngữ điệu. Bước 2: Trẻ nhận biết được ngữ điệu giọng nói và có phản ứng lại mếu khóc hay cười. Bước 3: Dần dần trẻ hiểu một số từ và tên gọi của một số vật quen thuộc.
Giai đoạn tiền ngôn ngữ này là giai đoạn quan trọng trong việc hình thành và phát triển ngôn ngữ của trẻ. Đây là bước đệm cho sự hình thành tiếng nói sau này của trẻ. Giai đoạn ngôn ngữ của trẻ từ 1 năm tuổi trở đi đã hình thành nhu cầu giao tiếp với mọi người xung quanh. Ở giai đoạn này trẻ thích nói và phát âm những từ có cấu trúc đơn giản như: ba, bà, cá, gà…Từ 2-3 tuổi trẻ chủ động hơn trong giao tiếp số lượng từ tăng nhanh, tuy nhiên về mặt phát âm các phụ âm đầu, nguyên âm, âm đệm, dấu thanh còn chưa đúng hoàn toàn.
Từ 4-6 tuổi khả năng nghe của trẻ phát triển mạnh hơn, trẻ bắt chước lời nói ngữ điệu nhanh và tự nhiên. Trẻ đã hiểu và trả lời nhiều kiểu câu hỏi, các phụ âm đầu, nguyên âm, âm đệm, dấu thanh đã được định vị. Ở giai đoạn này trẻ đã có thể làm quen được bảng chữ cái hay làm quen với ngoại ngữ.