Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Xây dựng hệ thống bài tập và hướng dẫn HS tự học chương “Chất khí”, Vật lí 10 cơ bản nhằm phát triển năng lực tự học của HS THPT Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề tự học 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Vấn đề tự học đã được nghiên cứu từ rất sớm ở nhiều góc độ khác nhau trong lịch sử giáo dục trên thế giới. Nó vẫn còn là vấn đề đáng được quan tâm vì tự học có vai trò rất quan trọng, quyết định mọi sự thành công trong học tập, là điều kiện đảm bảo cho chất lượng của mọi quá trình giáo dục, đàotạo.
John Dewey (1859 - 1952) phát biểu "Học sinh (HS) là mặt trời, xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện giáo dục". Một loạt các phương pháp dạy học (PPDH) theo quan điểm, tư tưởng này đã được sử dụng: "Phương pháp tích cực", "Phương pháp hợp tác", "Phương pháp cá thể hoá"… Nói chung đây là các phương pháp mà người học không chỉ lĩnh hội kiến thức bằng nghethầygiảng,họcthuộcmàcòntừhoạtđộngtựhọc,tựtìmtòilĩnhhộitrithức. Giáo viên (GV) làngườihướng dẫn,đạodiễnthiếtkếtổchứcgiúpHSbiếtcáchlàm,cáchhọc. Makiguchi đã cho rằng "Mục đích của giáo dục là hướng dẫn quá trình học tập và đặt tráchnhiệmhọctậpvàotaymỗiHS.GiáodụcxétnhưlàmộtquátrìnhhướngdẫnHS tựhọc".
Cuốn sách “Tự học như thế nào” của Rubakin [25], do Nguyễn Đình Côi dịch, xuất bản 1982 đã giúp bạn đọc biết tự học tập, tự trau dồi để nâng cao kiến thức toàn diện của mình. Gần đây, khá nhiều cuốn sách cũng đề cập đến vấn đề tự học. Cuốn“Phươngphápdạyvàhọchiệuquả” của CarkRogers [6] mộtnhàgiáodụchọc, nhàtâmlýhọcngườiMỹdoCaoĐìnhQuátdịchđãgiảiđápchoHScâuhỏihọccáigì vàhọcnhưthếnào?Câuhỏidạycáigìvàdạynhưthếnàocũngđượcgiảiđáp. “Hiểu biết là sức mạnh của thành công” do Klas Mellander [14] chủ biên, các tác giả đã đề cập đến bí ẩn của việc học, trong đó nhấn mạnh vai trò của tự học và hướng dẫn 5 bước cần thực hiện để giúp chúng ta dễ dàng hơn trong quá trình học hỏi.
Năm 2007, cuốn “Để luôn đạt điểm 10” của GordonW. Green Jr [11] do Trần Vũ Thạch dịch đã được tái bản lần thứ 25. Với cuốn sách này, tác giả đã chỉ ra cách kết 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hợp phương pháp đọc một quyển sách, phương pháp làm bài kiểm tra, phương pháp trở thành sinh viên giỏi hơn,. với nhau để trở thành sinh viên đạt toàn điểm 10.
Năm 2008, cuốn “Tôi tài giỏi, bạn cũng thế !” của Adam Khoo [1] do Trần Đăng Khoa và Uông Xuân Vy dịch đã chứng tỏ được khă năng trí tuệ tiềm ẩn và sự thông minh sáng tạo của học sinh. Giúp HS tự tin vào bản thân 1. Những nghiên cứu trong nước Vấn đề khơi nguồn học tập một cách chủ động cho người học ở nước ta đã được chú ý từ lâu. Trong thực tế một số người học cũng ý thức được tầm quan trọng của việc tự học.
Ngay từ thời phong kiến, đất nước ta đã có nhiều nhân vật nổi tiếng về “tài tự học” và đã trở thành những nhân tài kiệt xuất. Đầu tiên phải kể đến tấm gương tự học của trạng nguyên nhỏ tuổi nhất – Nguyễn Hiền, tiếp theo còn có Lưỡng quốc Trạng nguyên – Mạc Đĩnh Chi, Trạng Lường – Lương Thế Vinh và Nguyễn Thị Duệ - nữ trạng nguyên duy nhất về khoa cử của các triều đại phong kiến Việt Nam. Các danh nhân nói trên đều là những tấm gương về tinh thần ham học, tính tự giác tìm đến với tri thức. Họ không chỉ thông minh mà còn có ý chí, nghị lực vô cùng lớn lao để vượt qua mọi khó khăn, gian nan, thử thách và trở thành gương sáng cho con cháu.
Tuy nhiên, hầu hết các danh nhân trong triều đại phong kiến Việt Nam tham gia khoa cử đều phải tuân thủ một “khuôn mẫu” hoặc những qui định văn phạm bắt buộc mà nếu vượt ra ngoài khuôn mẫu đó thì sẽ bị loại bỏ. Đó là sự hạn chế rất lớn trong nền giáo dục của các triều đại phong kiến.Thời kì thực dân Pháp đô hộ, mặc dù nền giáo dục Âu Mỹ rất phát triển nhưng nền giáo dục nước ta cũng không có nhiều thay đổi. Vấn đề tự học không được nghiên cứu và phổ biến, song nhu cầu tự học lại xuất hiện rất cao trong các tầng lớp xã hội Vấn đề tự học thực sự được nghiên cứu nghiêm túc, rộng rãi từ khi nền giáo dục cách mạng ra đời (1945), Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa là người khởi xướng, vừa là tấm gương sáng về phương pháp tự học. Người từng nói: “còn sống thì còn phải học” và cho rằng “về cách học phải lấy tự học làm cốt”.
Từ những năm 60 của thế kỉ XX, vấn đề tự học đã được nhiều tác giả trình bày trực tiếp, gián tiếp trong các công trình tâm lí học, giáo dục học, phương pháp dạy học bộ môn. Một số tác giả nổi tiếng và có những công trình tiêu biểu về tự học là: Nguyễn Cảnh Toàn, Thái Duy Tuyên, Bùi Văn Nghị, Trần Kiều,. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nguyễn Cảnh Toàn [19], [20], [21] là một tấm gương tiêu biểu về tự học ở nước ta.
Ông nghiên cứu sâu về tự học, vai trò của tự học, dạy tự học, ông cho rằng: “Học bao giờ cũng gắn với tự học, tự rèn luyện để biến đổi nhân cách của mình. Người dạy giỏi là người dạy cho HS biết cách tự học, tự nghiên cứu, tự giáo dục”. Hiện nay, nhu cầu đổi mới và phát triển của xã hội ngày càng cao, đòi hỏi người học phải tích cực, chủ động trong quá trình học tập, phải thay đổi phương pháp và lập ra cho mình kế hoạch học tập sao cho phù hợp nhằm đạt được mục đích học tập. Chính vì vậy tự học là vô cùng quan trọng.
Dạy học và xu hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học 1. Những quan điểm về dạy học 1. Dạy học theo quan điểm truyền thống Học là quá trình tiếp thu và lĩnh hội tri thức qua đó hình thành kiến thức, năng lực và phẩm chất cần thiết. Bản chất của quá trình dạy học là quá trình truyền thụ tri thức, truyền thụ và chứng minh chân lí của giáo viên.
Mọi kiến thức giáo viên truyền thụ chỉ giới hạn trong sách giáo khoa và hiểu biết của bản thân giáo viên. Ở đây HS không được tiếp cận với tri thức theo nhiều nguồn khác nhau dẫn đến lối học bị động, HS chỉ học khi GV yêu cầu do đó các em không có hứng thú, động lực để học tập dẫn đến kết quả học tập không cao. Mục tiêu của dạy học là chú trọng cung cấp tri thức, kĩ năng, kĩ xảo. Học là để đối phó với kiểm tra,thi cử, sau khi thi xong những kiến thức đã học thường ít dùng đến hoặc bị bỏ quên.
Chính vì lẽ đó, trong quá trình học GV chỉ chú trọng đến việc luyện thật nhiều các dạng bài tập, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, mà không chú trọng đến phát triển nhân cách của HS và đặc biệt là giúp HS biết cách áp dụng những kiến thức đã học đó vào cuộc sống. Dạy học theo quan điểm hiện đại Học là quá trình kiến tạo, học sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lí thông tin,.để tự hình thành kiến thức, năng lực và phẩm chất. Dạy là quá trình giúp người học tự chiếm lấy kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bản chất của quá trình dạy học là quá trình tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh nhằm giúp học sinh tự tìm ra chân lí.
Tri thức mà học sinh được tìm hiểu xuất phát từ nhiều nguồn khác nhau như: sách giáo khoa, giáo viên, các tài liệu khoa học phù hợp, thí nghiệm, thực tế.gắn với vốn hiểu biết, kinh nghiệm và nhu cầu của HS, tình huống thực tế, bối cảnh và môi trường địa phương, những vấn đề học sinh quan tâm Mục tiêu là chú trọng hình thành các năng lực (sáng tạo, hợp tác.) dạy phương pháp và kĩ thuật lao động khoa học, dạy cách học. Học để đáp ứng những yêu cầu của bản thân, gia đình, xã hội.Một số khái niệm về tự học Trong quá trình dạy học ở nước ta hiện nay, tự học của người học đang là vấn đề được đặc biệt quan tâm. Để học được suốt đời thì phải có khả năng tự học, khả năng này cần được rèn luyện ngay trong khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Vì vậy, trong quá trình dạy học phải bao hàm dạy tự học Có rất nhiều quan niệm khác nhau về tự học: Nhà tâm lý học N.A Rubakin coi: “Tự tìm lấy kiến thức – có nghĩa là tự học.
Tự học là quá trình lĩnh hội tri thức, kinh nghiệm xã hội, lịch sử trong thực tiễn hoạt động cá nhân bằng cách thiết lập các mối quan hệ cải tiến kinh nghiệm ban đầu, đối chiếu với các mô hình phản ánh hoàn cảnh thực tại, biến tri thức của loài người thành vốn tri thức, kinh nghiệm, kỹ năng, kỹ xảo của chủ thể” [25]. Theo từ điển tiếng việt thì: “Tự học là học lấy một mình trong sách mà không có thày dạy” [22] Theo Nguyễn Cảnh Toàn: “Tự học là tự mình động não suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (như quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp,.) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ tình cảm, cả nhân sinh quan (như trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại khó, ngại khổ, kiên trì, nhẫn lại, lòng say mê khoa học, biết biến khó khăn thành thuận lợi.) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình” [19]. Theo Lê Hiển Dương: “Tự học là người học tự quyết định việc lựa chọn mục tiêu học tập, nội dung học tập, cách thức học, các hoạt động học tập và các hình 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức, phương pháp kiểm tra, đánh giá thích hợp, từ đó tổ chức, xây dựng, kiểm tra, kiểm soát tiến trình học tập của cá nhân với ý thức trách nhiệm”[9]. Tự học thể hiện bằng cách tự đọc tài liệu sách giáo khoa, sách báo các loại, nghe radio, truyền hình, nghe nói chuyện, báo cáo, tham quan bảo tàng, triển lãm, xem phim, kịch, giao tiếp với người có học, với chuyên gia và những người hoạt động thực tiễn trong các lĩnh vực khác nhau.