Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc “Xây dựng hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập Vật lý 12 nhằm bồi dưỡng HSG và phát huy năng khiếu học sinh THPT Chuyên Chương 2. Xây dựng hệ thống bài tập và hướng dẫn hoạt động giải bài tập chương “Dao động cơ” Vật lý 12 nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi và phát huy năng khiếu học sinh trung học phổ thông Chuyên Chương 3. Thực nghiệm sư phạm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP VÀ HƢỚNG DẪN HOẠT ĐỘNG GIẢI BÀI TẬP VẬT LÍ 12 NHẰM BỒI DƢỠNG HSG VÀ PHÁT HUY NĂNG KHIẾU HỌC SINH THPT CHUYÊN 1.
Tổng quan về vấn đề dạy học cho học sinh giỏi và năng khiếu Vật lí 1. Khái niệm về học sinh giỏi, năng khiếu Hiện nay, “học sinh giỏi” vẫn là một khái niệm “động” được quan niệm và đánh giá một cách tương đối đa chiều (phụ thuộc vào cách tiếp cận, bối cảnh và mục tiêu đào tạo cụ thể). Trong thực tế, ranh giới giữa các khái niệm gần như “học sinh giỏi” (excellent), “học sinh năng khiếu” (gifted) và “học sinh tài năng” (talented) tương đối khó phân định, phụ thuộc vào quan điểm của bối cảnh giáo dục và đào tạo (từ góc nhìn thành tích, kết quả học tập, phẩm chất, năng lực trí tuệ hoặc tiềm năng đã và đang bộc lộ ở mức cao!). Tuy nhiên, có thể nhận thấy một số điểm chung sau: - Là những học sinh có năng lực trí tuệ ở mức cao, có nhu cầu, động cơ học tập mạnh mẽ, ham muốn hiểu biết và khám phá; - Là những học sinh có sự phát triển 3 miền vận động của não (tri nhận, tâm-vận động và xúc cảm) ở mức độ cao (B.Bloom, 1985; Mô hình phân biệt năng khiếu và tài năng của Gagné: DMGT - Differentiated Model of Giftedness and Talent, 2002).
- Là những học sinh được ưu tiên đào tạo theo những chương trình chuyên biệt, chuyên sâu được thiết kế theo định hướng năng lực thực hiện ở mức cao; (http://en.org/wiki/Intellectual_giftedness) Học sinh giỏi là học sinh chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt và đạt xuất sắc trong 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lĩnh vực lý thuyết, khoa học, cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục vụ đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với năng lực. Nhiều chuyên gia giáo dục cũng đồng quan điểm cho rằng học sinh giỏi là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí thuyết. Theo từ điển Tâm lý học (Vũ Dũng chủ biên, 2000): năng khiếu là cái bẩm sinh, có sẵn, không thể tạo mới được, mà cần tìm kiếm, phát hiện qua những biểu hiện trong các hoạt động đa dạng. Năng khiếu được coi như hạt giống cây, nếu gieo vào mảnh đất thích hợp, nó sẽ nảy mầm thành cây rồi ra hoa kết quả.
Nếu gieo vào mảnh đất không thích hợp, nó sẽ thui đi hoặc trở thành cây non còi cọc. Gia đình và nhà trường có trách nhiệm quan trọng trong việc hướng nghiệp cho các người trẻ tuổi. Đất nước có thiên tài hay không, có nhân tài nhiều hay ít, là tuỳ thuộc trách nhiệm của người lớn đối với thế hệ tương lai. Năng khiếu cũng là đức tính bẩm sinh cần thiết để có thể phát huy được trong từng ngành khoa học.
Trí tuệ nào thích thú về tư duy trừu tượng và suy diễn lôgíc, có thể trở thành nhà toán học tốt. Trí tuệ tìm hiểu thiên nhiên, quan tâm tới tính trật tự trong thiên nhiên và có bàn tay khéo léo, có thể trở nên nhà khoa học tự nhiên tốt (Phạm Kim Chung, 2010). Nhiều nước trên thế giới đã coi vấn đề phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng học sinh giỏi, năng khiếu là một nhiệm vụ chiến lược quan trọng trong giáo dục phổ thong, thiết kế và phát triển các chương trình chuyên biệt, coi đó là một dạng của giáo dục đặc biệt hoặc chương trình đặc biệt (các viện nghiên cứu và đào tạo học sinh giỏi, tài năng của Hoa Kì, Anh, Đức, New Zealand, Ấn Độ, Trung Quốc v. Đối với các HSG và năng khiếu cần có một chương trình dạy học riêng để phát triển được năng khiếu Vật lí.
Năng khiếu của HS có phát triển hay không là tùy thuộc rất lớn vào cách thức và phương pháp giáo dục HS. Năng khiếu Vật lí của HS sẽ phát triển nhanh dần cùng với sự nhận thức kiến thức và khả năng tiếp nhận kiến thức có hiệu quả trong thời gian ngắn hơn 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những người bình thường. Năng khiếu có được một phần do bẩm sinh và phần còn lại do giáo dục giúp phát triển, từ đó HS có thể tiếp cận, tìm tòi, khám phá. Các hình thức tổ chức dạy học cho học sinh giỏi, năng khiếu Tổng quan một số tài liệu về hình thức đào tạo, bồi dưỡng học sinh giỏi và năng khiếu ở các nước cho thấy quá trình này diễn ra khá phong phú, đa dạng, được thực hiện bằng nhiều hình thức khác nhau.
- Hình thức lớp chuyên biệt: HSG được rèn luyện trong một lớp hoặc một trường học riêng, thường gọi là lớp chuyên, lớp năng khiếu. Những lớp hoặc trường chuyên (độc lập) này có nhiệm vụ hàng đầu là đáp ứng các đòi hỏi cho những học sinh giỏi về lí thuyết. Hình thức này đòi hỏi ở nhà trường rất nhiều điều kiện (không dựa vào được các gia đình phụ huynh) từ việc bảo vệ HS, giúp đỡ và đào tạo phát triển chuyên môn cho giáo viên. - Hình thức Mông-te-xơ-ri (Montessori method): Học sinh trong lớp được chia thành các nhóm năng lực, nhà trường mang lại cho học sinh những cơ hội vượt lên so với các bạn cùng nhóm tuổi.
Phương pháp này đòi hỏi phải xây dựng được các mức độ khá tự do, nó hết sức có lợi cho những học sinh giỏi trong hình thức học tập với tốc độ cao. - Hình thức dạy học tăng cường: Những HS xuất sắc được xếp vào một lớp có trình độ cao với nhiều tài liệu tương ứng với khả năng của mỗi học sinh. Một số trường Đại học, Cao đẳng đề nghị hoàn thành chương trình nhanh hơn để HS có thể học bậc học trên sớm hơn. Nhưng hướng tiếp cận giới thiệu HSG với những tài liệu lí thuyết tương ứng với khả năng của chúng cũng dễ làm cho học sinh xa rời xã hội.
- Hình thức dạy học tách rời một phần thời gian: Các học sinh có năng lực cao được học theo 2 chương trình song song: nâng cao và cơ bản. - Hình thức dạy học mở rộng nâng cao: Căn cứ vào tốc độ và năng lực của người học, chương trình được thiết kế theo tiếp cận “giàu tri thức”. Theo đó HSG vẫn dành thời gian học theo lớp bình thường, nhưng sau đó được nhận tài liệu mở rộng để thử sức, tự học tăng cường ở nhà. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Hình thức dạy học bán phần: Quá trình dạy học được tạm phân bổ thành các phần thời gian học trên lớp, ở nhà, theo nhóm, học có cố vấn v.
- Hình thức trường mùa hè, trại năng khiếu: các chương trình được thiết kế gia tăng nội dung chuyên biệt bao gồm nhiều chương trình học bổ trợ, nâng cao, chuyên sâu được tổ chức vào mùa hè hoặc các đợt tập trung ngắn hạn. Tuy nhiên, các hình thức tổ chức dạy học “đặc biệt” và đa dạng trên đều nhắm đến mục tiêu chung sau: - Phát triển suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của HS; - Phát triển các kĩ năng, phương pháp, thái độ tự học, nâng cao ý thức và khát vọng của học sinh; - Khuyến khích sự phát triển về lương tâm, ý thức, trách nhiệm trong đóng góp xã hội và năng lực lãnh đạo; - Hướng đến sự đáp ứng nhu cầu, động cơ và năng lực học tập mang tính cá nhân hóa cao độ. Vai trò và tác dụng của hệ thống bài tập Vật lí đối với HSG, năng khiếu 1. Ý nghĩa, mục đích của bài tập Vật lí trong bồi dưỡng HSG Bài tập Vật lí có tác dụng như là một phương tiện để kiểm tra kiến thức và kĩ năng vận dụng kiến thức của HS.
Bài tập Vật lí có tác dụng như những phương tiện giúp người học ôn tập, củng cố, rèn luyện tư duy và năng lực nghiên cứu khoa học, giúp người học có mối liên hệ giữa kiến thức với thực tế, giúp HS lĩnh hội kiến thức mới sâu sắc và sáng tạo. Hướng dẫn giải bài tập Vật lí là một khâu không thể thiếu trong quá trình dạy học Vật lí, nó giúp HS hình thành tư duy logic về các khái niệm, các đại lượng, các định luật Vật lí đồng thời tạo thói quen, kĩ năng, kĩ xảo trong vận dụng kiến thức Vật lí. Phát triển tư duy về thế giới khách quan, sự định hướng nghề nghiệp và giáo dục kĩ thuật tổng hợp. Việc giải các bài tập Vật lí giúp rèn luyện tư duy, định hướng cho học sinh một cách tích cực và có thể được sử dụng như: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Phương tiện nghiên cứu tài liệu mới, đảm bảo cho học sinh lĩnh hội kiến thức một cách vững chắc, rèn luyện cho HS khả năng vận dụng kiến thức, liên hệ lý thuyết với thực tế.
Rèn luyện tư duy, bồi dưỡng phương pháp NCKH cho học sinh. - Phương tiện ôn tập, củng cố kiến thức một cách sinh động và hiệu quả, rèn luyện những đức tính tự lập, cẩn thận, kiên trì, tinh thần vượt khó. - Phương tiện để kiểm tra đánh giá kiến thức, kỹ năng của học sinh. Hệ thống bài tập và hướng dẫn giải bài tập Vật lí được sử dụng rộng rãi sẽ mang lại hiệu quả rất lớn.
Hệ thống bài tập Vật lí được sắp xếp theo logic kiến thức, theo mức độ khó khăn, theo yêu cầu riêng. Hệ thống bài tập và hướng dẫn giải bài tập Vật lí giúp học sinh tìm hiểu, nâng cao kiến thức một cách có sự định hướng, nâng cao tư duy sáng tạo của HSG Vật lí và HS THPT Chuyên. Yêu cầu thiết kế hệ thống bài tập và hướng dẫn giải bài tập Vật lí Hệ thống bài tập và hướng dẫn giải giúp người học hệ thống hóa kiến thức, phát triển kĩ năng, tư duy Vật lí một cách mạnh mẽ.