Giới thiệu về Khoa học Xã hội: Khái niệm và Lịch sử

Tài liệu nghiên cứu Giao trinh nhap mon xa hoi hoc, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Khoa Học Xã Hội
• Đề tài: Giới thiệu về Khoa học Xã hội: Khái niệm và Lịch sử
• Loại tài liệu: bài tiểu luận

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: XÃ HỘI HỌC VỚI TỪ CÁCH LÀ MỘT KHOA HỌC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Khoa học Xã hội Khái niệm và Lịch sử

Khoa học Xã hội là một lĩnh vực nghiên cứu đa dạng, tập trung vào các khía cạnh của xã hội và hành vi con người. Khái niệm này được hình thành từ những năm đầu thế kỷ 19, với sự đóng góp của nhiều nhà tư tưởng nổi tiếng như Auguste Comte, người đã đặt nền móng cho ngành khoa học này. Khoa học Xã hội không chỉ nghiên cứu các hiện tượng xã hội mà còn tìm hiểu các quy luật chi phối sự phát triển của xã hội. Lịch sử phát triển của Khoa học Xã hội phản ánh sự thay đổi trong cách nhìn nhận về con người và xã hội, từ những quan điểm truyền thống đến những lý thuyết hiện đại.

1.1. Khoa học Xã hội là gì

Khoa học Xã hội là một ngành khoa học nghiên cứu về các hiện tượng xã hội, hành vi con người và các mối quan hệ giữa các cá nhân trong xã hội. Nó bao gồm nhiều lĩnh vực như tâm lý học, xã hội học, kinh tế học, và chính trị học. Mục tiêu của Khoa học Xã hội là hiểu rõ hơn về cách thức mà con người tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau trong các bối cảnh xã hội khác nhau.

1.2. Lịch sử phát triển của Khoa học Xã hội

Lịch sử Khoa học Xã hội bắt đầu từ những năm 1830 với sự xuất hiện của thuật ngữ 'sociologie' do Auguste Comte đưa ra. Từ đó, nhiều nhà khoa học xã hội khác như Emile Durkheim và Max Weber đã đóng góp vào việc phát triển lý thuyết và phương pháp nghiên cứu trong lĩnh vực này. Sự phát triển của Khoa học Xã hội phản ánh sự thay đổi trong tư duy và cách tiếp cận đối với các vấn đề xã hội.

II. Vấn đề và Thách thức trong Khoa học Xã hội

Khoa học Xã hội đối mặt với nhiều vấn đề và thách thức trong quá trình nghiên cứu. Một trong những thách thức lớn nhất là sự phức tạp của các hiện tượng xã hội, nơi mà các yếu tố văn hóa, lịch sử và tâm lý đều có thể ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu. Ngoài ra, việc thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy cũng là một vấn đề lớn trong Khoa học Xã hội.

2.1. Các vấn đề trong nghiên cứu Khoa học Xã hội

Các vấn đề trong nghiên cứu Khoa học Xã hội bao gồm việc xác định các biến số, thiết kế nghiên cứu và phân tích dữ liệu. Những yếu tố này có thể gây khó khăn trong việc đưa ra kết luận chính xác về các hiện tượng xã hội. Hơn nữa, sự đa dạng trong các nền văn hóa và bối cảnh xã hội cũng làm cho việc tổng quát hóa kết quả nghiên cứu trở nên khó khăn.

2.2. Thách thức trong việc thu thập dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu trong Khoa học Xã hội thường gặp khó khăn do tính chất nhạy cảm của các vấn đề xã hội. Nhiều người tham gia nghiên cứu có thể không muốn chia sẻ thông tin cá nhân hoặc có thể không trung thực trong câu trả lời của họ. Điều này dẫn đến việc dữ liệu thu thập được có thể không phản ánh đúng thực tế.

III. Phương pháp Nghiên cứu trong Khoa học Xã hội

Phương pháp nghiên cứu trong Khoa học Xã hội rất đa dạng, bao gồm cả phương pháp định tính và định lượng. Mỗi phương pháp có những ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng để đạt được kết quả nghiên cứu chính xác.

3.1. Phương pháp định tính trong Khoa học Xã hội

Phương pháp định tính thường được sử dụng để khám phá các khía cạnh sâu sắc của hành vi con người và các mối quan hệ xã hội. Các phương pháp này bao gồm phỏng vấn sâu, nhóm tập trung và quan sát. Chúng giúp nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về động cơ và cảm xúc của con người trong các tình huống xã hội cụ thể.

3.2. Phương pháp định lượng trong Khoa học Xã hội

Phương pháp định lượng sử dụng các công cụ thống kê để phân tích dữ liệu và đưa ra kết luận. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, thí nghiệm và phân tích dữ liệu thứ cấp. Chúng cho phép nhà nghiên cứu kiểm tra giả thuyết và xác định mối quan hệ giữa các biến số trong nghiên cứu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Khoa học Xã hội

Khoa học Xã hội có nhiều ứng dụng thực tiễn trong đời sống hàng ngày, từ việc cải thiện chính sách công đến việc phát triển các chương trình giáo dục. Các nghiên cứu trong lĩnh vực này giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về nhu cầu và mong muốn của cộng đồng, từ đó đưa ra các giải pháp hiệu quả.

4.1. Ứng dụng trong chính sách công

Khoa học Xã hội cung cấp các thông tin quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách trong việc thiết kế và thực hiện các chương trình phát triển xã hội. Các nghiên cứu có thể giúp xác định các vấn đề xã hội cần được giải quyết và đề xuất các giải pháp khả thi.

4.2. Ứng dụng trong giáo dục

Trong lĩnh vực giáo dục, Khoa học Xã hội giúp cải thiện phương pháp giảng dạy và học tập. Các nghiên cứu về hành vi học tập và động lực học sinh có thể giúp giáo viên phát triển các chiến lược giảng dạy hiệu quả hơn, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

V. Kết luận và Tương lai của Khoa học Xã hội

Khoa học Xã hội đang ngày càng trở nên quan trọng trong việc hiểu và giải quyết các vấn đề xã hội phức tạp. Tương lai của lĩnh vực này sẽ phụ thuộc vào khả năng áp dụng các phương pháp nghiên cứu mới và công nghệ hiện đại để thu thập và phân tích dữ liệu. Sự phát triển của Khoa học Xã hội sẽ tiếp tục đóng góp vào việc cải thiện chất lượng cuộc sống và phát triển bền vững cho xã hội.

5.1. Tương lai của nghiên cứu Khoa học Xã hội

Tương lai của Khoa học Xã hội sẽ được định hình bởi sự phát triển của công nghệ và các phương pháp nghiên cứu mới. Việc áp dụng công nghệ thông tin và phân tích dữ liệu lớn sẽ giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về các hiện tượng xã hội và đưa ra các giải pháp hiệu quả hơn.

5.2. Vai trò của Khoa học Xã hội trong xã hội hiện đại

Khoa học Xã hội sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề xã hội như nghèo đói, bất bình đẳng và xung đột. Các nghiên cứu trong lĩnh vực này sẽ giúp nâng cao nhận thức và thúc đẩy hành động để tạo ra một xã hội công bằng và bền vững hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Nhập môn Xã hội học là tài liệu học thuật thuộc khối kiến thức cơ sở ngành trong chương trình đào tạo cử nhân các ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn. Văn bản này đóng vai trò xác lập nền tảng lý luận, cung cấp cho người học khung khái niệm ban đầu và định vị vị trí của xã hội học trong mối tương quan với các ngành khoa học xã hội khác như nhân học, tâm lý học, kinh tế học và khoa học chính trị.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung vào việc trang bị hệ thống tri thức cơ bản về đối tượng nghiên cứu, chức năng và bản chất của xã hội học; phân tích các điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị và tiền đề tư tưởng dẫn đến sự hình thành môn học vào thế kỷ XIX; đồng thời trình bày các hệ hình lý thuyết chủ đạo từ kinh điển đến hiện đại. Thông qua tài liệu, người học có thể phân biệt cách tiếp cận vi mô và vĩ mô trong việc khảo sát các hiện tượng xã hội.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo tiến trình logic từ tổng quan bản chất khoa học (Chương I: Xã hội học với tư cách là một khoa học), tiểu sử và học thuyết của các tác giả sáng lập (Chương II: Các nhà xã hội học kinh điển), cho đến việc phân tích chuyên sâu các trường phái lý thuyết và hệ thống phương pháp nghiên cứu ở chương kết thúc.

Điểm đặc thù của giáo trình là sự kết hợp giữa việc trình bày các trào lưu tư tưởng phương Tây (từ chủ nghĩa thực chứng của Auguste Comte, lý thuyết sự kiện xã hội của Émile Durkheim, lý thuyết hành động xã hội của Max Weber đến thuyết tương tác biểu tượng và thuyết trao đổi) với việc vận dụng quan điểm duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin. Đồng thời, giáo trình tích hợp các số liệu thực tiễn và phương hướng nghiên cứu của xã hội học tại Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

• Chương I: Xã hội học với tư cách là một khoa học: Xác định định nghĩa thuật ngữ "Sociologie" do Auguste Comte đặt ra năm 1838 (kết hợp từ "Socius" trong tiếng Latinh và "Logos" trong tiếng Hy Lạp); đối tượng nghiên cứu của xã hội học ở hai cấp độ vi mô (tương tác giữa các cá nhân) và vĩ mô (cơ cấu và quá trình xã hội quy mô lớn); ba chức năng cơ bản gồm chức năng nhận thức, chức năng thực tiễn và chức năng tư tưởng; phân định ranh giới và mối quan hệ liên ngành với nhân loại học, tâm lý học, kinh tế học và khoa học chính trị; phân kỳ ba giai đoạn phát triển của xã hội học trên thế giới (hình thành, trưởng thành, ứng dụng) theo phân loại của Lê Ngọc Hùng (2002) và tổng kết phương hướng nghiên cứu xã hội học tại Việt Nam (PGS. Trịnh Duy Luân).
• Chương II: Các nhà xã hội học kinh điển: Khái quát bối cảnh xã hội, cuộc đời và đóng góp học thuật của những tác giả đặt nền móng: Auguste Comte với quy luật ba giai đoạn tư duy (thần học, siêu hình, thực chứng); Émile Durkheim với định nghĩa sự kiện xã hội và sự phân biệt giữa ý thức cá nhân với ý thức tập thể; Max Weber với lý thuyết hành động xã hội dựa trên động cơ chủ quan; Karl Marx với chủ nghĩa duy vật lịch sử và lý thuyết xung đột giai cấp; George Simmel với các hình thức tương tác xã hội; Vilfredo Pareto với lý thuyết hành động phi logic.
• Chủ đề: Thuyết Chức năng (Functionalism): Khảo sát cấu trúc xã hội dựa trên sự hợp tác, đồng thuận giá trị và trật tự ổn định; phân tích chức năng và phản chức năng của các thiết chế xã hội.
• Chủ đề: Thuyết Xung đột (Conflict Theory): Trình bày quan điểm của Karl Marx, mở rộng qua các công trình của C. Wright Mills, Ralf Dahrendorf và Lewis Coser; tập trung vào sự bất bình đẳng quyền lực, mâu thuẫn lợi ích giữa các nhóm xã hội và sự biến đổi xã hội bắt buộc.
• Chủ đề: Thuyết Tương tác biểu tượng (Symbolic Interactionism): Dựa trên tư tưởng của George Herbert Mead, Herbert Blumer (1969) và mô hình sân khấu của Erving Goffman; phân tích cách thức con người gán ý nghĩa cho biểu tượng và điều chỉnh hành vi qua quá trình tương tác hàng ngày.
• Chủ đề: Quan điểm Trao đổi xã hội (Exchange Theory): Tiếp nối tư tưởng của George Simmel, George Homans và Peter Blau; giải thích hành vi con người thông qua nguyên lý chi phí - phần thưởng, quy luật suy giảm tính hữu ích tối hạn và sự cân bằng trao đổi.
• Chủ đề: Quan điểm Xã hội học Mác-xít: Phân tích ba cấp độ cấu trúc gồm xã hội học đại cương (quy luật phát triển xã hội chung), xã hội học chuyên ngành (lý luận trung gian) và xã hội học thực nghiệm (thu thập, xử lý dữ liệu thực tế tại thực địa).
• Chương cuối: Phương pháp nghiên cứu xã hội học: Trình bày hệ thống kỹ thuật thu thập thông tin, điều tra bảng hỏi, phỏng vấn sâu, quan sát và quy trình xử lý dữ liệu xã hội học.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập các khái niệm công cụ phục vụ nhận thức xã hội: khái niệm "khung quy chiếu" (framework) và "quy tắc cơ bản" theo đề xuất của McGee (1973); khái niệm "tính xã hội" theo Peter Berger; khái niệm "ý thức tập thể" (collective consciousness) độc lập với ý thức cá nhân của Durkheim; khái niệm "bất ổn cá nhân" đặt trong tương quan với "vấn đề công chúng" của C. Wright Mills.

Hệ thống nguyên lý được xây dựng dựa trên việc nhận thức các hiện tượng xã hội không phải là hành vi sinh học hay tâm lý thuần túy của cá nhân riêng lẻ, mà là sản phẩm của các cấu trúc, thiết chế và sự tương tác theo khuôn mẫu lặp đi lặp lại trong môi trường xã hội cụ thể.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích đa chiều: Khả năng giải thích một hiện tượng xã hội cụ thể (như hành vi lệch lạc, sử dụng ma túy, tỷ lệ ly hôn, chênh lệch thu nhập giới tính) bằng nhiều góc nhìn lý thuyết đối lập nhau (Chức năng, Xung đột, Tương tác biểu tượng, Trao đổi).
• Kỹ năng phân cấp cấp độ nghiên cứu: Phân biệt rõ ranh giới giữa cấp độ vi mô (hành vi nhóm nhỏ, động cơ cá nhân) và cấp độ vĩ mô (chính sách, phân tầng xã hội, hệ thống kinh tế - chính trị).
• Kỹ năng thao tác hóa khái niệm: Chuyển đổi các phạm trù lý luận tổng quát thành các chỉ báo, biến số có thể đo lường và kiểm chứng được trong nghiên cứu thực địa.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận so sánh - đối chiếu (comparative approach). Nội dung giảng dạy không trình bày các lý thuyết một cách cô lập mà đặt chúng trong thế đối thoại: so sánh giả thuyết của thuyết chức năng về sự đồng thuận với giả thuyết của thuyết xung đột về sự áp bức và tranh giành quyền lực; đối chiếu tính thực chứng của Auguste Comte và Émile Durkheim với phương pháp thông hiểu động cơ của Max Weber.

Các bài tập và tình huống thực tiễn (case studies) được trích dẫn trực tiếp để minh họa cho nội dung bài giảng:

• Hiện tượng tự tử và ly hôn: So sánh cách giải thích tâm lý học (sở thích, bất thường tinh thần) với cách tiếp cận xã hội học (tác nhân xã hội, sự thất nghiệp, xu hướng bình đẳng giới, khủng hoảng thiết chế).
• Hiện tượng lạm dụng ma túy: Phân tích qua 4 lăng kính: chi phí an ninh công cộng (thuyết chức năng), công cụ áp đặt luật pháp lên nhóm thiểu số (thuyết xung đột), quá trình lôi kéo và tiếp nhận biểu tượng trong nhóm (thuyết tương tác biểu tượng), và tính toán chi phí - rủi ro - lợi ích (thuyết trao đổi).
• Vấn đề bất bình đẳng thu nhập giữa nam và nữ tại Mỹ thập niên 1970: Đối chiếu việc coi chênh lệch thu nhập là phản chức năng xã hội với quan điểm duy trì quyền lực kinh tế của nhóm áp đảo.
• Vụ việc 40 tập đoàn lớn tại Mỹ năm 1984: Sử dụng dữ liệu thực tế về việc các doanh nghiệp đạt 10,4 tỷ USD lợi nhuận nhưng nhận lại 657 triệu USD tiền hoàn thuế hợp pháp để phân tích cấu trúc quyền lực pháp lý theo thuyết xung đột.

Về phương pháp đánh giá, giáo trình định hướng kiểm tra khả năng nhận diện hiện tượng thực tế thông qua các khái niệm học thuật, kỹ năng phân biệt 3 cấp độ nghiên cứu xã hội học Mác-xít (đại cương, chuyên ngành, thực nghiệm), và năng lực thiết kế công cụ nghiên cứu xã hội học cho các vấn đề cụ thể tại Việt Nam.

Đối với hoạt động tự học, sinh viên cần hoàn thành phần đọc bắt buộc các đoạn trích kinh điển, trả lời các câu hỏi tổng kết sau mỗi chương và thực hiện phân tích các chỉ số thống kê xã hội.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tích hợp xu hướng toàn cầu hóa: Giáo trình cập nhật quan điểm từ bài diễn văn của GS. Alberto Martinelli (Chủ tịch Hội Xã hội học thế giới khóa 14) tại Đại hội Xã hội học thế giới lần thứ 15 tổ chức ở Brisbane, Australia (tháng 7/2002). Nội dung nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi từ cách nhìn nhận xã hội như các thực thể đóng kín trong biên giới quốc gia sang tiếp cận hệ thống thế giới ba chiều trong bối cảnh toàn cầu hóa.
• Hệ thống chỉ báo phát triển xã hội: Giới thiệu các công cụ định lượng hiện đại thay thế cho chỉ báo kinh tế thuần túy, bao gồm: Chỉ số phát triển con người (HDI), Chỉ số nghèo đói (HPI) và Chỉ số phát triển giới (GDI) (trích dẫn công trình của Lê Ngọc Hùng, 2002).
• Bám sát định hướng nghiên cứu tại Việt Nam: Tài liệu phản ánh 10 hướng nghiên cứu trọng điểm do Viện trưởng Viện Xã hội học - PGS. Trịnh Duy Luân tổng kết nhân dịp 20 năm thành lập Viện, bao gồm:
  1. Lý thuyết hiện đại hóa xã hội ở Việt Nam.
  2. Cấu trúc xã hội và phân tầng xã hội trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa.
  3. Biến đổi thiết chế gia đình và chiến lược sống mới.
  4. Xã hội học đời sống kinh tế và nguồn nhân lực.
  5. Xã hội học đời sống hàng ngày trong biến đổi văn hóa.
  6. Hệ thống phúc lợi xã hội trong thời kỳ quá độ.
  7. Vai trò của truyền thông đại chúng và dư luận xã hội.
  8. Động thái dân số trong quá trình phát triển.
  9. Sức khỏe dân cư và hệ thống chăm sóc y tế.
  10. Xã hội học về phát triển bền vững.
• Thống kê thực tiễn phương pháp luận: Cung cấp dữ liệu thống kê cho thấy khoảng 80% đề tài nghiên cứu thuộc các ngành khoa học xã hội tại Việt Nam đã và đang sử dụng hệ thống phương pháp điều tra của xã hội học.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Nhập môn Xã hội học được biên soạn cho các đối tượng học tập và nghiên cứu sau:

• Sinh viên đại học năm thứ nhất và năm thứ hai: Thuộc các chuyên ngành Xã hội học, Công tác xã hội, Tâm lý học, Nhân học, Luật học, Kinh tế học, Khoa học Chính trị, Báo chí và Truyền thông đại chúng, Triết học và Quản lý văn hóa.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về Triết học đại cương (đặc biệt là các nguyên lý của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử) cùng các kiến thức nền tảng về Lịch sử văn minh thế giới thế kỷ XVIII - XIX.
• Giảng viên: Sử dụng giáo trình làm khung bài giảng chuẩn, phục vụ việc phân bổ nội dung giảng dạy lý thuyết, tổ chức thảo luận nhóm về các trường phái xã hội học và thiết kế đề cương môn học.
• Học viên cao học và cán bộ nghiên cứu: Dùng làm tài liệu tra cứu hệ thống lý thuyết nền tảng, hỗ trợ việc xây dựng khung lý thuyết và lựa chọn phương pháp nghiên cứu thực nghiệm cho các luận văn, đề tài nghiên cứu liên ngành.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ sinh viên bậc đại học thuộc khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn, học viên cao học cần củng cố lý luận cơ sở, cùng các nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý xã hội cần nắm bắt công cụ phân tích xã hội học.

2. Cần kiến thức nền nào để tiếp thu tốt giáo trình?

Người học cần có kiến thức cơ bản về Triết học (đặc biệt là chủ nghĩa duy vật lịch sử), bối cảnh lịch sử châu Âu thời kỳ Khai sáng, Cách mạng Công nghiệp và Cách mạng Pháp năm 1789 để hiểu rõ điều kiện hình thành môn học.

3. Điểm khác biệt giữa cách tiếp cận của xã hội học với các ngành khoa học xã hội khác là gì?

Xã hội học tập trung vào các nhóm người, cấu trúc xã hội và mối quan hệ tương tác theo khuôn mẫu, thay vì khảo sát cá nhân riêng lẻ (như Tâm lý học), xã hội nguyên thủy không có chữ viết (như Nhân học cổ điển), hay hành vi kinh tế - bầu cử thuần túy (như Kinh tế học và Chính trị học truyền thống).

4. Làm sao để tự học và nắm vững các trường phái lý thuyết trong giáo trình?

Người học cần phân loại các lý thuyết theo hai trục chính: cấp độ phân tích (Vĩ mô: Thuyết chức năng, Thuyết xung đột, Xã hội học Mác-xít; Vi mô: Thuyết tương tác biểu tượng, Thuyết trao đổi) và bản chất giải thích (Đồng thuận vs Xung đột; Cấu trúc áp đặt vs Tương tác chủ quan). Sau đó, vận dụng đồng thời các lý thuyết này để giải thích cùng một tình huống thực tiễn.

5. Giáo trình có những tài liệu trích dẫn bổ trợ nào?

Tài liệu trích dẫn hệ thống văn bản của các tác giả kinh điển (Auguste Comte, Émile Durkheim, Max Weber, Karl Marx, V.I. Lênin), các tài liệu chuyên khảo của G. Osipov (1976, 1988), McGee (1973), Herbert Blumer (1969), Peter Berger, cùng các giáo trình của GS. Phạm Tất Dong, PGS. Lê Ngọc Hùng (2001, 2002) và kỷ yếu tổng kết của PGS. Trịnh Duy Luân.

---

Kết luận

Giáo trình Nhập môn Xã hội học xác lập hệ thống tri thức nền tảng về bản chất, lịch sử, các trường phái lý luận và phương pháp nghiên cứu của khoa học xã hội học. Thông qua việc phân tích đối tượng ở cả hai cấp độ vi mô và vĩ mô, giáo trình trang bị cho người học công cụ nhận thức khách quan về các quy luật vận hành và biến đổi của đời sống xã hội.

Lộ trình học tập đề xuất bắt đầu từ việc nắm vững khái niệm và 3 chức năng khoa học ở Chương I, tìm hiểu tư tưởng của các nhà sáng lập ở Chương II, đi sâu đối chiếu các hệ hình lý thuyết đương đại, và hoàn thiện bằng kỹ năng ứng dụng phương pháp nghiên cứu thực nghiệm ở chương cuối.

Tài liệu là cơ sở lý luận bắt buộc để người học tiếp tục tiếp cận các môn xã hội học chuyên ngành (Xã hội học Đô thị, Xã hội học Gia đình, Xã hội học Kinh tế, Xã hội học Quản lý).

Trích đoạn nội dung tài liệu

NHAÄP MOÂN XAÕ HOÄI HOÏC Chöông I XAÕ HOÄI HOÏC VÔÙI TÖ CAÙCH LAØ MOÄT KHOA HOÏC Xaõ hoäi hoïc laø moät ngaønh khoa hoïc coøn non treû so vôùi moät soá ngaønh khoa hoïc xaõ hoäi khaùc. Tuy nhieân vôùi caùch tieáp caän ñaëc thuø cuûa mình, noù ñaõ daàn daàn chieám ñöôïc vò trí quan troïng trong heä thoáng caùc khoa hoïc xaõ hoäi caû veà maët lyù thuyeát laãn öùng duïng. Ngaøy nay, xaõ hoäi hoïc ñaõ trôû thaønh moät boä phaän khoâng theå thieáu trong chöông trình ñaøo taïo cöû nhaân cuûa caùc ngaønh khoa hoïc xaõ hoäi vaø nhaân vaên ôû nöôùc ta vaø nhieàu nöôùc treân theá giôùi. Vôùi tö caùch laø moät khoa hoïc ñoäc laäp, xaõ hoäi hoïc ñaõ xaùc ñònh ñöôïc cho mình ñoái töôïng, nhieäm vuïï heä phöông phaùp luaän vaø phöông phaùp nghieân cöùu.

Maëc duø ra ñôøi muoän, nhöng xaõ hoäi hoïc cuõng coù moät lòch söû phaùt trieån laâu daøi vaø phöùc taïp. ÔÛ phaàn naøy, chuùng ta seõ laàn löôït nghieân cöùu moät soá vaán ñeà cô baûn sau : + Ñoái töôïng vaø chöùc naêng cuûa xaõ hoäi hoïc. + Khaùi quaùt lòch söû hình thaønh xaõ hoäi hoïc. Ñoái töôïng vaø chöùc naêng cuûa xaõ hoäi hoïc Xaõ hoäi hoïc laø gì? Thuaät ngöõ “xaõ hoäi hoïc” ñöôïc moät nhaø xaõ hoäi hoïc ngöôøi Phaùp - Auguste Comte (1798-1857) söû duïng vaøo naêm 1838.

Noù ñöôïc gheùp töø hai chöõ, coù nguoàn goác khaùc nhau: “Socius” töø tieáng Latinh coù nghóa laø xaõ hoäi, vaø “Logos” coù nguoàn goác töø tieáng goác Hi Laïp coù nghóa laø hoïc thuyeát boä moân taïo thaønh thuaät ngöõ “Sociologie” - boä moân nghieân cöùu veà xaõ hoäi. OÂng ñöôïc coi laø ngöôøi coù coâng xaây döïng neàn moùng ñaàu tieân cho ngaønh khoa hoïc naøy. Ngay töø khi môùi hình thaønh ñaõ coù raát nhieàu ñònh nghóa khaùc nhau veà xaõ hoäi hoïc. Tuy nhieân, caàn phaûi hieåu raèng vì söï ra ñôøi cuûa boä moân naøy khoâng ñoàng nhaát treân theá giôùi neân khoù loøng coù ñöôïc söï thoáng nhaát trong ñònh nghóa 1 NHAÄP MOÂN XAÕ HOÄI HOÏC veà noù.

Chaúng haïn, Auguste Comte (1798-1857) cho raèng, con ngöôøi laø moät thöïc theå xaõ hoäi. Vì vaäy, khoâng theå giaûi thích caùc hieän töôïng xaõ hoäi töø caù nhaân maø phaûi xuaát phaùt töø caùi toång theå ñeå tìm hieåu caùc boä phaän cuûa noù (caù nhaân hoaëc gia ñình…). Theo oâng, khoa hoïc xaõ hoäi hoïc laø tìm hieåu caùc quy luaät xaõ hoäi gioáng nhö caùc quy luaät vaät lyù cho pheùp tìm ra nhöõng heä quaû cuûa söï lieân keát nhöõng hieän töôïng xaõ hoäi. Coøn theo Emile Durkheim (1858-1917) laïi nhaän ñònh raèng xaõ hoäi hoïc laø khoa hoïc nghieân cöùu veà nhöõng söï kieän xaõ hoäi.

OÂng ñaõ döïa vaøo moâ hình cuûa caùc khoa hoïc töï nhieân ñeå xaây döïng moät ngaønh xaõ hoäi hoïc mang tính thöïc chöùng. OÂng coi caùc söï kieän xaõ hoäi nhö laø nhöõng caùch thöùc suy nghó haønh ñoäng vaø caûm xuùc toàn taïi ôû beân ngoaøi yù thöùc cuûa caù nhaân, coù söùc maïnh aùp ñaët leân caù nhaân laøm cho caù nhaân haønh ñoäng theo söï taùc ñoäng cuûa nhöõng yeáu toá beân ngoaøi ñoù. Khi nghieân cöùu veà xaõ hoäi, oâng cho raèng xaõ hoäi ñöôïc taïo neân bôûi caùc caù nhaân vaø caùc caù nhaân luoân noã löïc hoäi nhaäp vôùi xaõ hoäi. ÔÛ ñaây, hai yeáu toá cuøng toàn taïi trong moãi con ngöôøi, ñoù laø “yù thöùc caù nhaân” vaø “yù thöùc taäp theå”.

YÙ thöùc caù nhaân ñöôïc hình thaønh töø nhöõng yù kieán rieâng cuûa caù nhaân naøo ñoù, coøn yù thöùc taäp theå laø toaøn boä nhöõng tö töôûng chung nhaát cho taát caû caùc thaønh vieân trong xaõ hoäi. YÙ thöùc taäp theå naøy laø keát quaû cuûa nhöõng kinh nghieäm vaø kieán thöùc ñöôïc ñuùc keát qua nhieàu theá heä, vì vaäy noù vöôït leân treân nhöõng kinh nghieäm voán coù cuûa moät caù nhaân. Trong khi ñoù, Max Weber (1864-1920) cho raèng xaõ hoäi hoïc laø khoa hoïc nghieân cöùu caùc haønh ñoäng xaõ hoäi. Theo oâng, khaùc vôùi khoa hoïc töï nhieân, xaõ hoäi hoïc nghieân cöùu nhöõng hieän töôïng phuï thuoäc vaøo ñoäng cô cuûa con ngöôøi.

Vì vaäy, caàn phaûi nghieân cöùu nhöõng ñoäng cô cuûa caùc caù nhaân tröôùc khi xem xeùt nhöõng moái quan heä nhaân quaû maø khoâng caàn phaûi taùch rôøi moät bieán soá naøo ñoù ñeå nghieân cöùu noù nhö trong phoøng thí nghieäm. Coù moät soá moái quan heä xaõ hoäi coù theå hieåu ngay ñöôïc moät caùch roõ raøng vì moái quan heä giöõa nhöõng ñoäng cô vaø nhöõng haønh ñoäng laø roõ raøng. Tuy vaäy, cuõng coù moät soá moái quan heä xaõ hoäi khaùc phöùc taïp hôn vaø nhaø xaõ hoäi hoïc caàn phaûi taïo döïng neân yù nghóa cuûa nhöõng haønh ñoäng ñoù baèng caùch tìm ra nhöõng ñoäng cô chính thöùc hoaëc bí maät cuûa moãi keû haønh ñoäng. Vì theá, trong xaõ hoäi hoïc khoâng coù nhöõng quy luaät chung nhaát coù theå so saùnh vôùi caùc quy luaät cuûa caùc khoa hoïc töï nhieân.

Ngöôïc laïi vôùi nhöõng quan ñieåm treân, George Simmel (1859-1918) tìm thaáy trong caù nhaân vaø trong taâm lyù cuûa caù nhaân nhöõng cô sôû cuûa caùc hieän töôïng xaõ hoäi. OÂng cho raèng, nhöõng moái quan heä töông hoã giöõa caùc caù nhaân vôùi nhau laø nguoàn goác cuûa caùc hieän töôïng xaõ hoäi vaø sau ñoù ñeán löôït chuùng, khi ñöôïc theå cheá hoaù, laïi ñònh höôùng nhöõng moái quan heä giöõa caùc caù nhaân. 2 NHAÄP MOÂN XAÕ HOÄI HOÏC Trong khi, ña soá caùc nhaø xaõ hoäi hoïc quan taâm tôùi nhöõng haønh ñoäng cuûa caùc nhoùm ñoàng nhaát vôùi nhau, phuø hôïp vôùi chuaån möïc xaõ hoäi thì Pareto laïi quan taâm tôùi caùc haønh ñoäng phi logic ñöôïc ñaëc tröng hôn söï khaùc bieät giöõa muïc ñích chuû quan vôùi muïc ñích khaùch quan (moät nhaø hoaït ñoäng chính trò muoán haønh ñoäng vì lôïi ích chung nhöng ñoäng cô trong haønh ñoäng cuûa oâng ta laïi höôùng vaøo taàng lôùp tinh hoa cuûa chính phuû). Nhö vaäy, tuy coù nhöõng höôùng nghieân cöùu khaùc nhau nhöng nhìn chung, caùc nhaø Xaõ hoäi hoïc thoáng nhaát vôùi nhau ôû moät ñieåm: Xaõ hoäi hoïc laø moät ngaønh khoa hoïc nghieân cöùu moät caùch heä thoáng caùc nhoùm ngöôøi.

Noù taäp trung nghieân cöùu caùc moái quan heä hoã töông vaø haønh vi chung cuûa caùc nhoùm ngöôøi. Khi moät ngöôøi phuï nöõ ly dò choàng, caùc nhaø taâm lyù hoïc thöôøng ñi tìm caên nguyeân töø söï phuø hôïp hay khoâng nhöõng yeáu toá veà taâm lyù, sôû thích cuûa caùc caëp vôï choàng. Hoï giaûi thích nguyeân nhaân cuûa hieän töôïng naøy laø ñeå caùc caù nhaân phaùt trieån tieàm naêng cuûa mình. Nhöng döôùi caùch tieáp caän cuûa xaõ hoäi hoïc, hieän töôïng ly hoân töø phía phuï nöõ laø do xu höôùng bình ñaúng veà giôùi tính trong xaõ hoäi.

Moät ngöôøi töï töû coù theå ñöôïc coi laø coù söï “baát bình thöôøng” trong ñaàu hoaëc vì caù nhaân muoán troán traùnh söï thaát voïng hay coâ ñôn, theo suy nghó thoâng thöôøng, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc laïi tìm nguyeân nhaân töø phía caùc taùc nhaân xaõ hoäi, ví duï, söï thaát nghieäp hay söï huït haãng trong thôøi gian ñaàu môùi nghó vieäc cuûa nhöõng ngöôøi veà höu. Nhö vaäy, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc khoâng quan taâm tôùi ñaëc ñieåm cuûa caù nhaân maø chæ quan taâm tôùi caùc nhoùm ngöôøi maø thoâi. Theo hoï, nhöõng giaûi thích coù tính caùch caù nhaân veà nhöõng haønh vi cuûa nhoùm laø khoâng hôïp lyù vì caùc haønh ñoäng cuûa con ngöôøi chòu söï taùc ñoäng cuûa caùc löïc löôïng xaõ hoäi maø caùc caù nhaân duø muoán duø khoâng, cuõng khoâng theå töï taïo ra hay kieåm soaùt noåi (Emile Durkheim). Caùc nhaø xaõ hoäi hoïc cho raèng, khi tham gia vaøo moät nhoùm naøo ñoù, chuùng ta luoân coù xu höôùng tuaân theo khuoân maãu cuûa nhoùm.

Vì vaäy, nhöõng ngöôøi thuoäc veà caùc nhoùm gioáng nhau thöôøng coù nhöõng khuynh höôùng tö duy, caûm xuùc, öùng xöû gaàn nhau hôn. Chaúng haïn, nhöõng ngöôøi ôû cuøng moät quoác gia hay moät laõnh thoå, moät daân toäc thöôøng coù thoùi quen sinh hoaït nhö aên maëc, tín ngöôõng, taâm theá gaàn nhö nhau. Theo quan saùt cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc, nhöõng haønh vi cuûa con ngöôøi ñöôïc thöïc hieän theo khuoân maãu mang tính ñeàu ñaën, laëp ñi laëp laïi vaø coù söï phoái hôïp. Ví duï khi ñi xe treân ñöôøng, chuùng ta luoân ñi veà phía beân phaûi cuûa ñöôøng, caàm ñuõa baèng tay phaûi, caàm baùt baèng tay traùi, khi ñöôïc giuùp ñôõ phaûi caùm ôn, v.

3 NHAÄP MOÂN XAÕ HOÄI HOÏC Nhö vaäy, caùc nhaø xaõ hoäi hoïc cho raèng, ñôøi soáng xaõ hoäi goàm nhöõng söï ñieàu chænh theo khuoân maãu vaø chính nhöõng söï ñieàu chænh theo khuoân maãu naøy cho pheùp chuùng ta döï baùo nhöõng haønh vi xaõ hoäi. Vì vaäy coù theå ñöa ra nhaän ñònh veà haønh vi cuûa con ngöôì nhö sau: Caùc caù nhaân trong thieát cheá xaõ hoäi gioáng nhau cuõng seõ coù nhöõng haønh vi töông töï nhö nhau; Nhöõng haønh vi naøy laø saûn phaåm cuûa söï töông taùc xaõ hoäi cuï theå; nhöõng kinh nghieäm vaø caùc quan heä xaõ hoäi taïo neân ñôøi soáng xaõ hoäi con ngöôøi. Ñoái töôïng vaø baûn chaát cuûa xaõ hoäi hoïc Muoán hieåu roõ xaõ hoäi hoïc laø gì, phaûi xaùc ñònh ñöôïc roõ nhöõng phaïm vi cuï theå cuûa haønh vi xaõ hoäi maø xaõ hoäi hoïc quan taâm. Caùc hieän töôïng xaõ hoäi laø ñoái töôïng cuûa taát caû caùc ngaønh thuoäc veà khoa hoïc xaõ hoäi chöù khoâng chæ rieâng ngaønh xaõ hoäi hoïc.

Chaúng haïn, toäi phaïm laø ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa moät loaït caùc ngaønh nhö xaõ hoäi hoïc, taâm lyù hoïc xaõ hoäi, luaät hoïc. Hieän töôïng ly hoân cuøng moät luùc ñöôïc caùc nhaø taâm lyù hoïc, xaõ hoäi hoïc, phuï nöõ hoïc quan taâm. Vaäy ranh giôùi daønh cho ñoái töôïng xaõ hoäi hoïc laø gì? Traû lôøi caâu hoûi naøy quaû khoâng ñôn giaûn chuùt naøo. Löôïc laïi lòch söû phaùt trieån xaõ hoäi hoïc chuùng ta thaáy, nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi maø xaõ hoäi hoïc nghieân cöùu voâ cuøng ña daïng.

Coù luùc chuû nghóa thöïc chöùng (Pisitivisme) ñöôïc coi laø neàn taûng khoa hoïc cuûa nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc (nhö A.Comte, Saint Simon vaø H.Spencer - theá kyû XIX). Hoï coù tham voïng ñi tìm nhöõng quy luaät toång quaùt cuûa xaõ hoäi vaø bieán ñoåi xaõ hoäi. Comte cho raèng, xaõ hoäi hoïc caàn aùp duïng phöông phaùp luaän cuûa khoa hoïc töï nhieân vaø chuû nghóa thöïc chöùng. Caùc phöông phaùp maø oâng ñeà nghò ñeå nghieân cöùu xaõ hoäi laø thöïc nghieäm, quan saùt so saùnh vaø phaân tích lòch söû.

Coù luùc yù nghóa cuûa haønh vi vaø tính chaát duy nhaát cuûa caùc söï kieän lòch söû laø vaán ñeà xaõ hoäi hoïc caàn phaûi quan taâm nhö Max Weber (1860-1920) quan nieäm. Coøn xaõ hoäi hoïc Phaùp vôùi ñaïi dieän laø Emile Durkheim (1858 - 1917) döïa treân nhaän ñònh veà söï toàn taïi cuûa moät soá ñònh cheá luaân lyù, luaät leä vaø moät soá tín ngöôõng toân giaùo trong caùc xaõ hoäi raát khaùc nhau ñaõ chöùng minh raèng duø sao xaõ hoäi vaãn chòu söï chi phoái cuûa moät soá quy luaät phoå quaùt.