Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐẠO ĐỨC, TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC TRONG GIỚI LUẬT PHẬT GIÁO 1. Một số vấn đề lý luận chung về đạo đức Thuật ngữ đạo đức (moral) được hình thành rất sớm trong xã hội chiếm hữu nô lệ, khoảng thế kỷ thứ IV trước công nguyên, gắn liền với tên tuổi của nhà tư tưởng vĩ đại Aristot (384-322 trước công nguyên). Thời kỳ xa xôi người ta quan niệm đạo đức là những chuẩn mực chung nhằm điều chỉnh hành vi con người, sao cho tạo nên mối quan hệ hài hòa giữa con người với nhau, giữa con người với xã hội. Theo tiếng Hy Lạp cổ Ethos là luân lý; là thói quen; là phong tục tập quán, thông qua đó mà điều chỉnh hành vi con người.
Ngoài ra Ethos còn có nghĩa là nơi cư ngụ, là quê hương, nguồn gốc, lai lịch, họ hàng. Trong Nho giáo, đạo đức được lý giải ở cương thường, hay mở rộng ra là luân thường. Đạo là chỉ những mối quan hệ nhằm duy trì một trật tự từ gia đình tới xã hội. Đó là mối quan hệ vua, tôi; cha mẹ, con cái; chồng, vợ; anh em; bạn bè.
Trong 5 mối quan hệ trên, 3 mối quan hệ đầu là phục tùng, tạo thành tam cương: bầy tôi phải trung thành với vua, con cái phải phục tùng cha mẹ, vợ phải phục tùng chồng. Ta có thể hiểu “Đạo chính là đường đi lối lại của nề nếp, có phép tắc rõ ràng. Theo nghĩa đen và nghĩa bóng của từ, đạo là con đường đúng đắn từ nơi đi cho đến nơi tới. Đạo là hệ thống những nguyên lý, những phép tắc, những quy luật cơ bản của sự vận động”[15;109].
Đức là những quy định, những yêu cầu phải thực hiện cho đúng trách nhiệm của mỗi giới, mỗi người. Ví dụ như đối với nữ giới yêu cầu thực hiện tứ đức: công, dung, ngôn, hạnh. Đối với nam giới: Nhân, Lễ, Nghĩa, TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 Trí, Tín, Dũng, Liêm. Tất nhiên ở những nước khác nhau, sự ảnh hưởng của Nho giáo có khác nhau.
Ở Trung Quốc thứ tự những phẩm chất được con người đề cao: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín; Ở Nhật Bản lại đề cao: Trung, Lễ, Dũng, Tín, Kiệm. Còn ở Triều Tiên đề cao: Trung, Hiếu, Tín, Nhân, Dũng. Theo Nho giáo, đạo đức là sự hướng dẫn, là sự định hướng để con người vươn tới những điều tốt đẹp. Đức là sự biểu hiện của đạo, là kết quả vận động của đạo.
Đạo mà không đúng, đức cũng không có. “Đạo là cái vật phải theo, đức là vật có được do theo đạo”[15;121]. Đạo theo Nho giáo còn được hiểu là quy luật. Do vậy, trời có đạo của trời, đất có đạo của đất, người có đạo của người.
Có thể nói, đạo đức là phép ứng xử có nhân phẩm giữa người này với người khác. Đạo đức luôn là mối quan hệ hai chiều, đòi hỏi mỗi người phải thực hiện theo đúng vị trí của mình trong mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình hay ngoài xã hội. Đạo đức là phương thức xác lập mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội, là phương thức điều chỉnh quan hệ giữa cá nhân và xã hội.Mác cho rằng, đạo đức chính là lực lượng bản chất của con người trong sự phát triển của nó theo hướng ngày càng đạt tới giá trị đích thực của cái thiện. Đạo đức được đề cập trong Từ điển tiếng Việt là “những tiêu chuẩn, những nguyên tắc được dư luận xã hội thừa nhận, quy định hành vi, quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội”[84;280].
Qua các ý kiến khác nhau, chúng tôi có thể khẳng định đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những hành vi và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và thông qua dư luận xã hội. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Đạo đức là một hiện tượng lịch sử, là sự phản ánh những mối quan hệ xã hội. Có đạo đức thời kỳ cộng sản nguyên thủy, đạo đức thời kỳ chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa. Đạo đức có tính chất kế thừa.
Một chế độ xã hội mất đi, thay thế bằng một chế độ khác, đạo đức xã hội cũ không mất đi ngay mà trong chế độ xã hội mới, đạo đức của nó kế thừa những giá trị đạo đức của xã hội cũ. Đạo đức xã hội có đạo đức thế tục, đạo đức tôn giáo. Đạo đức được cấu thành từ một số phương diện sau: Thứ nhất: Ý thức đạo đức và thực tiễn đạo đức. Đạo đức là sự thống nhất biện chứng giữa ý thức đạo đức và thực tiễn đạo đức (trong đó có hành vi đạo đức).
Ý thức đạo đức là ý thức về hệ thống các quy tắc, các chuẩn mực hành vi đạo đức phù hợp với những quan hệ đạo đức đã và đang tồn tại trong xã hội, bao gồm cảm xúc và tình cảm đạo đức của con người. Từ tình cảm, xúc cảm đạo đức hình thành niềm tin của con người vào những điều tốt đẹp, thông qua đó mà hướng dẫn hành động của mỗi người sao cho phù hợp với những yêu cầu chung của xã hội. Nói về ý thức đạo đức trong "Giáo trình triết học Mác - Lênin" khẳng định: Ý thức đạo đức là toàn bộ những quan niệm về thiện ác, tốt xấu, lương tâm, trách nhiệm, hạnh phúc và những quy tắc đánh giá, điều chỉnh hành vi ứng xử giữa cá nhân và xã hội, giữa cá nhân với cá nhân trong xã hội. Ý thức đạo đức bao gồm: Bộ phận đầu tiên là: những vấn đề nhận thức luận.
Cơ sở triết học của đạo đức, chức năng, các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức. Bộ phận này bao gồm những vấn đề mang tính chất lý luận. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 Bộ phận thứ hai: Tập hợp những chuẩn mực như thói quen, phong tục, tập quán, nếp sống. Những chuẩn mực này tồn tại trong xã hội, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Để có ý thức đạo đức con người phải có tri thức đạo đức. Tri thức đạo đức là những hiểu biết về phương diện đạo đức của con người. Tri thức đạo đức có được thông qua việc nghiên cứu lý luận đạo đức như các phạm trù, các quy luật hình thành đạo đức. Những kiến thức này được hình thành trong nhà trường, thông qua nghiên cứu sách vở.
Bộ phận thứ hai là những tri thức đạo đức thông thường, được hình thành do tiếp xúc trong xã hội, hay do cha mẹ, ông bà, thầy cô dạy bảo. Bộ phận này còn được hình thành thông qua thực tiễn đạo đức. Từ thực tiễn cuộc sống đạo đức hàng ngày mà con người hình thành những tri thức, những hiểu biết đạo đức của mình. Từ những tri thức đạo đức, xã hội và mỗi con người hình thành lý tưởng đạo đức của mình.
Lý tưởng là mục đích cao nhất, tốt nhất, khát vọng lớn nhất về đạo đức mà con người mong muốn đạt được. Lý tưởng đạo đức là cái cần và mong muốn đạt được một cách hoàn mỹ về mặt đạo đức. Mỗi chế độ xã hội có sự phát triển kinh tế - xã hội khác nhau. Trong xã hội có đối kháng và sự khác biệt về giai cấp thì cũng có nhiều lý tưởng đạo đức, nhưng lý tưởng đạo đức của giai cấp thống trị về kinh tế sẽ giữ vai trò thống trị trong xã hội.
Lý tưởng đạo đức của giai cấp công nhân và nhân dân lao động là xóa bỏ mọi tình trạng bất công, áp bức bóc lột, là xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ văn minh, xây dựng một xã hội đầy tình người trong mọi quan hệ xã hội, con người tôn trọng lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau. Lý tưởng đạo đức không phải là cái cao xa, không thể với tới, mà là cái phản ánh nguyện vọng của con người, do vậy nó từng bước được thực hiện trong cuộc sống. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 Lý tưởng đạo đức có loại khẳng định, có loại phủ định. Cái khẳng định là những cái con người mong muốn như mọi người làm việc thiện, làm việc tốt, con người được sống yên vui, hạnh phúc.
Lý tưởng phủ định là những điều mà con người không mong muốn như: bất công, trộm cắp, bạo lực tàn bạo…v. Những điều đó, người lương thiện không ai muốn có ở trong xã hội. Muốn cho hành vi đạo đức đúng đắn chúng ta phải có lý tưởng đạo đức đúng đắn. Muốn cho lý tưởng đạo đức đi vào trong cuộc sống biến thành hành vi đạo đức trong xã hội đòi hỏi chúng ta phải bồi dưỡng, xây dựng tình cảm đạo đức tốt đẹp ở trong mỗi con người.
Tình cảm đạo đức là tình cảm bậc cao của con người, là thái độ, cảm xúc của con người trước những vấn đề đạo đức trong xã hội. Con người có sự đồng cảm với những khó khăn bất hạnh trong cuộc sống của những người khác, lúc đó họ sẽ suy nghĩ những biện pháp, cách thức giúp đỡ người đó. Con người có thái độ lên án, căm ghét những việc làm ác, những sự bất công trong xã hội, lúc đó mới dẫn dắt họ tới thái độ và hành động phản kháng tình trạng đó ở trong xã hội. Tình cảm đạo đức có một sức mạnh to lớn trong việc huy động mọi khả năng, mọi tiềm lực để vượt qua những khó khăn thách thức để làm việc thiện, tránh những việc làm ác ở trong xã hội.
Tình cảm đạo đức vừa mang tính khách quan vừa mang tính chủ quan. Những hiện tượng đạo đức trong xã hội mang tính chất khách quan. Ví dụ như ăn trộm, ăn cắp, giết người vô tội đều bị coi là việc ác; giúp đỡ người khác, thương những người nghèo khổ đều được coi là việc thiện. Song tính chủ quan là quan niệm về những hiện tượng đó ở trong xã hội, tác động của nó gây ra lại mang tính chất chủ quan, phụ thuộc vào tri thức và lợi ích của mỗi người.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 12 Muốn có tình cảm đạo đức đúng đắn ở mỗi người, đòi hỏi chúng ta phải giáo dục, phải có sự trải nghiệm trong cuộc sống. Làm thế nào cho mỗi người chúng ta đều có một tấm lòng cảm động trước những việc làm tốt, việc làm đúng, những tấm gương hy sinh dũng cảm của đồng bào chiến sỹ trong cuộc chiến đấu chống kẻ thù, căm phẫn trước những việc làm ác, những kẻ tàn bạo, những hành động trộm cắp, cướp giật.