chương 1, chúng ta đã nghiên cứu một số xu hướng của TMQT hiện đại, trong đó nổi bật nhất là xu hướng tự do hoá thương mại. Theo xu hướng này, các QG trên thế giới sẽ tiến hành liên kết về mặt kinh tế thông qua việc tiến tới giảm thiểu các rào cản thương mại. Từ đó, tổ chức thương mại thế giới WTO được ra đời thông qua việc ký kết Hiệp định thành lập tổ chức thương mại thế giới còn được gọi là Hiệp định Marrakesh vào ngày 1/1/1995 I. Tổng quan về hệ thống thương mại đa phương GATT/ WTO (GIÁO TRÌNH) II.
Lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống thương mại đa phương GATT/ WTO (GIÁO TRÌNH) III. Một số nội dung pháp lý của WTO 1. Khái quát về tổ chức thương mại thế giới – WTO WTO là viết tắt của chữ tiếng Anh “World Trade Organization” (Tổ chức thương mại thế giới). WTO ra đời từ Hiệp định tiền thân là Hiệp định chung về thuế quan và mậu dịch (GATT = General Agreement on Tariffs and Trade).
WTO được thành lập theo Hiệp định Thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới được ký tại Marrakesh ngày 15/4/1994 – là kết quả của vòng đàm phám Uruguay. WTO đã chính thức đi vào hoạt động từ ngày 1/1/1995, có trụ sở chính tại Geneva, Thuỵ Sỹ. Tính đến ngày 19/7/2016, tổ chức này có 164 nước thành viên và 23 quan sát viên. Afghanistan đã trở thành thành viên thứ 164 của WTO sau 11 năm đàm phán.
Trong số 164 thành viên, có khoảng 2/3 số thành viên đến từ QG đang phát triển và 36 thành viên đến từ các QG kém phát triển. Vào ngày 11/1/2007, VN đã trở thành thành viên thứ 150 của tổ chức này. Mục tiêu hoạt động và chức năng của WTO Các mục tiêu chính của WTO được thể hiện trong Lời nói đầu của Hiệp định Marrakesh Có thể thấy, các QG thành viên đã thống nhất các điều khoản của Hiệp định và sự thành lập của WTO nhằm phục vụ cho mục tiêu quan trọng là tự do hoá thương mại. Bên cạnh đó, WTO cũng phản ánh 1 sự quan tâm hết sức rõ nét với mục tiêu bảo vệ môi trường thương mại một cách lành mạnh.
Nhấn mạnh sự quan trọng của việc phát triển kinh tế theo hướng bền vững, chú trọng đến 1 số lợi ích phi thương mại khác và các lợi ích của các QG đang phát triển, kém phát triển. Nhằm thực hiện mục tiêu đã đề ra, Điều III của Hiệp định Marrakesh đã quy định 1 số chức năng của WTO: 3. Cơ cấu tổ chức của WTO Với mục tiêu và chức năng của WTO, WTO đã thiết lập cơ cấu tổ chức được ghi nhận tại Điều IV của Hiệp định Marrakesh: 3. Các CQ lãnh đạo chính trị và có quyền ra quyết định ⮚ Hội nghị bộ trưởng là CQ cao nhất trong cơ cấu tổ chức của WTO, bao gồm tất cả các đại diện cấp Bộ trưởng từ tất cả các thành viên.
Hội nghị bộ trưởng có khả năng đưa ra quyết định đối với tất cả các vấn đề quan trọng trong khuôn khổ WTO, bao gồm các vấn đề của Hiệp định thương mại WTO. Bên cạnh thẩm quyền rất lớn trong việc ra quyết định, hội nghị bộ trưởng được mang một cách trực tiếp 1 số lượng quyền hạn cụ thể: ▪ Thông qua việc giải thích các Hiệp định của WTO ▪ Cho phép miễn trừ ▪ Thông qua sửa đổi bổ sung ▪ Quyết định trong việc gia nhập ▪ Bổ nhiệm, bãi nhiệm Tổng giám đốc và thông qua quy tắc tuyển chọn nhân viên Hội nghị bộ trưởng được tổ chức họp ít nhất 2 năm 1 lần. Trong thời gian giữa các khoá họp của Hội nghị bộ trưởng thì chức năng của Hội nghị bộ trưởng sẽ do ĐHĐ thực hiện. Hội nghị bộ trưởng thường được tổ chức tại lãnh thổ của các thành viên khác nhau.
Kể từ khi WTO được thành lập đến nay đã có 11 cuộc họp hội nghị bộ trưởng. Cuộc họp thứ 11 đã được tổ chức tại Argentina vào tháng 12 năm 2017. Theo dự kiến cuộc họp thứ 12 sẽ được tổ chức tại Kazakhstan trong khoảng thời gian từ ngày 8 – 11 thàng 6 năm 2020. ⮚ ĐHĐ là CQ điều hành có thẩm quyền cao nhất giữa các kỳ họp của Hội nghị bộ trưởng, bao gồm đại diện ngoại giao cấp Đại sứ và thường họp 2 tháng 1 lần.
Tất cả các thành viên của WTO đều có 1 đại diện tại ĐHĐ. Trong thời gian giữa các khoá họp của Hội nghị Bộ trưởng, ĐHĐ sẽ đảm nhiệm các chức năng của Hội nghị Bộ trưởng. Bên cạnh việc điều hành WTO, ĐHĐ sẽ tập trung vào việc thực hiện những chức năng được phân công rõ ràng: ▪ Quyết định ngân sách thường niên và quy tắc tài chính của WTO ▪ Dàn xếp hợp lý tham vấn và hợp tác với các tổ chức phi chính phủ về những vấn đề liên quan đến WTO ⮚ Hai CQ chức năng đồng cấp với ĐHĐ là CQ giải quyết tranh chấp (DSB) và CQ rà soát chính sách thương mại (TPR) cũng bao gồm tất cả thành viên của ĐHĐ. Tuy chúng ta có thể thấy rằng tất cả các thành viên của ĐHĐ cũng là thành viên của CQ giải quyết tranh chấp cũng là thành viên của CQ rà soát chính sách thương mại nhưng về mặt hình thức, ĐHĐ, CQ giải quyết tranh chấp, CQ rà soát chính sách thương mại là 3 CQ độc lập, điều này được thể hiện trong yếu tố tổ chức của các CQ này.
Rõ ràng chúng ta thấy rằng sẽ có sự khác nhau về người đảm nhiệm vị trí Chủ tịch của từng CQ, quy trình làm việc, thủ tục ra quyết định và mục tiêu hoạt động 3. Các CQ thừa hành và giám sát việc thực hiện các HĐ TM đa phương Theo Điều IV.5 của Hiệp định Marrakesh, WTO có 3 hội đồng được thành lập để giám sát và thực thực thi 3 Hiệp định Thương mại đa phương là Hiệp định GATT, Hiệp định GATS và Hiệp định TRIPS. Tương ứng sẽ có Hội đồng GATT, GATS và TRIPS. Tất cả các nước thành viên đều có quyền tham gia vào hoạt động của 3 Hội đồng này.
3 Hội đồng nói trên có nhiệm vụ báo cáo trực tiếp các công việc của mình lên ĐHĐ. Tất cả các Hội đồng này sẽ tự xây dựng cho mình những quy tắc và thủ tục và phải được ĐHĐ thông qua. Khi cần thiết các Hội đồng này có thể họp để thực hiện các chức năng của mình. Các Hội đồng này cũng sẽ thành lập cơ cấu trực thuộc của mình theo yêu cầu để giúp các Hội đồng này trong việc thực hiện 1 số chức năng kỹ thuật.
Các CQ cấp dưới cũng sẽ tự xây dựng cho mình quy định về thủ tục và phải được Hội đồng cấp trên của mình thông qua. Đồng thời những Uỷ ban này cũng bao gồm tất cả các QG thành viên 3. Các CQ thực hiện chức năng hành chính – thư ký: ⮚ Với tư cách là 1 tổ chức quốc tế thực thụ, WTO có 1 Ban thư kí rất quy mô bao gồm hơn 600 nhân viên, đứng đầu ban thư kí WTO là Tổng giám đốc WTO. Theo Điều 6 Hiệp định Marrakesh, Tổng giám đốc của WTO sẽ do Hội nghị Bộ trưởng bổ nhiệm với nhiệm kỳ là 04 năm 1 lần.
Quyền hạn và trách nhiệm của Tổng GĐ sẽ do Hội nghị Bộ trưởng quyết định. Biên chế Ban thư kí của WTO sẽ do Tổng GĐ quyết định. Trên thực tiễn TMQT, Tổng GĐ WTO đóng vai trò chính trị rất quan trọng trong hệ thống thương mại đa phương, giúp dẫn dắt các vòng đàm phán của hoạt động thương mại, vòng đàm phán thương mại đa phương ⮚ Nhiệm vụ của Ban thư ký: ▪ Cung cấp sự hỗ trợ về kỹ thuật và chuyên môn cho các CQ khác của WTO ▪ Cung cấp sự hỗ trợ về kỹ thuật cho các nước đang phát triển ▪ Giám sát và phân tích sự phát triển của thương mại thế giới ▪ Hướng dẫn cho các QG muốn trở thành thành viên của WTO ▪ Cung cấp thông tin cho công chúng và giới truyền thông 4. Cơ chế ra quyết định của WTO ⮚ Quy trình và thủ tục ra quyết định của WTO có sự kế thừa từ hệ thống thương mại đa phương GATT.
Tất cả các thành viên WTO đều bình đẳng trong việc ra quyết định về các vấn đề. Điều này thể hiện ở việc hầu hết các vấn đề đều được quyết định trên cơ sở là biểu quyết đồng thuận (Consensus). Theo Điều IX của Hiệp định Marrakesh, cơ chế ra quyết định của WTO sẽ dựa trên cơ sở thủ tục thông thường và thủ tục đặc biệt. ⮚ Thủ tục ra quyết định thông thường được quy định tại Điều IX của Hiệp định Marrakesh, theo đó việc ra quyết định trong WTO sẽ dựa trên cơ sở đồng thuận và quyết định trên cơ sở bỏ phiếu (Voting).
Trong khi đó, thủ tục ra quyết định trong trường hợp đặc biệt được quy định tại Điều X Hiệp định Marrakesh; DSU. Trong 1 số trường hợp đặc biệt, quyết định sẽ dựa trên cơ chế nhất trí và cơ chế Đồng thuận nghịch. Thủ tục thông thường Tại các cuộc họp của WTO, mỗi thành viên của WTO sẽ có 1 phiếu bầu với giá trị ngang nhau. Theo quy định tại Điều IX.1 Hiệp định Marrakesh, trong các cuộc họp của WTO bao gồm cả cuộc họp của Hội nghị Bộ trưởng và của ĐHĐ, các thành viên ban đầu sẽ cố gắng thông qua các quyết định trên cơ sở đồng thuận (consensus) (Như trong quy định tại Hiệp định GATT 1947).
Đồng thuận là cơ chế ra quyết định mà tại thời điểm thông qua quyết định đó không có thành viên nào (có mặt tại phiên họp) chính thức phản đối quyết định được dự kiến. Khi biểu quyết 1 ý kiến về 1 quyết định nhất định trong khuôn khổ WTO, sẽ tồn tại 3 trường hợp: Phiếu chấp thuận; Từ chối; Im lặng (Tức là phiếu này không thể hiện bất kỳ ý kiến gì). Trong trường hợp thông qua theo cơ chế đồng thuận, quyết định sẽ chỉ kh được thông qua khi có 1 thành viên nhất khoát từ chốiq quyết định đưa ra. Như vậy, nếu quyết định chỉ nhận được phiếu chấp thuận và phiếu im lặng mà không có bất kì 1 phiếu phản đối nào thì quyết định sẽ có thể thông qua.
Cơ chế ra quyết định đồng thuận khuyến khích sự nỗ lực tìm ra 1 quyết định, 1 giải pháp khả dĩ nhất được tất cả thành viên chấp nhận. Tuy nhiên nhược điểm của cơ chế thể hiện ở việc mất rất nhiều thời gian và nguồn lực để đi đến 1 sự đồng thuận, đặc biệt với 1 số lượng thành viên lên đến 164.