CHƯƠNG 1: BẢN CHẤT VÀ VAI TRÒ CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN Mã chương: 3601 Giới thiệu: Trình bày khái niệm, bản chất và vai trò của thị trường chứng khoán trong nền kinh tế Mục tiêu: - Trình bày được khái niệm về chứng khoán và thị trường chứng khoán; - Biết quá trình hình thành phát triển thị trường chứng khoán; - Liệt kê được những hạn chế của thị trường chứng khoán; - Biết các thành phần tham gia trên thị trường chứng khoán; - Mô tả được cấu của thị trường chứng khoán và mối quan hệ giữa thị trường chứng khoán với tài chính doanh nghiệp; - Giải thích được bản chất của thị trường chứng khoán; - Chứng minh được chức năng và vai trò của thị trường chứng khoán; - Vận dụng vào công việc chuyên môn ở vị trí làm việc sau khi tốt nghiệp; - Rèn luyện tính cẩn thận chính xác, nghiêm túc khi nghiên cứu. Nội dung chính: 1. Thị trường chứng khoán 1. Khái niệm về chứng khoán Chứng khoán là bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành.
Chứng khoán được thể hiện bằng hình thức chứng chỉ, bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện thoại. Chứng khoán bao gồm các loại: cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ đầu tư, chứng khoán phái sinh. Thực chất chứng khoán là một loại hàng hóa đặc biệt. Chứng khoán là một phương tiện hàng hóa trừu tượng có thể thỏa thuận và có thể thay thế được, đại diện cho một giá trị tài chính.
Các loại chứng khoán: chứng khoán cổ phần (ví dụ cổ phiếu phổ thông của một công ty), chứng khoán nợ (như trái phiếu nhà nước, trái phiếu công ty…) và các chứng khoán phái sinh (như các quyền chọn, hợp đồng quy đổi – Swap, hợp đồng tương lai, Hợp đồng kỳ hạn). Ở các nền kinh tế phát triển, loại chứng khoán nợ là thứ có tỷ trọng giao dịch áp đảo trên các thị trường chứng khoán. Còn ở những nền kinh tế nơi mà thị trường chứng khoán mới được thành lập, thì loại chứng khoán cổ phần lại chiếm tỷ trọng giao dịch lớn hơn.Trong tiếng Việt, chứng khoán còn được hiểu theo nghĩa hẹp là chứng khoán cổ phần và các chứng khoán phái sinh, ví dụ như trong từ “sàn giao dịch chứng khoán“. Công ty hay tổ chức phát hành chứng khoán được gọi là đối tượng phát hành.
Chứng khoán có thể được chứng nhận bằng một tờ chứng chỉ (certificate), bằng một bút toán ghi sổ (book-entry) hoặc dữ liệu điện tử. Khái niệm thị trường chứng khoán a. Khái niệm thị trường chứng khoán TTCK là một thị trường có tổ chức và hoạt động có điều khiển, là nơi diễn ra các hoạt động mua, bán các loại chứng khoán trung và dài hạn giữa những người phát hành chứng khoán và mua chứng khoán hoặc kinh doanh chứng khoán. Hàng hoá trên TTCK là loại hành hoá đặc biệt bao gồm: Cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ và các chứng khoán phái sinh.
- Khi một công ty gọi vốn, số vốn cần gọi đó được chia làm nhiều phần nhỏ bằng nhau gọi là cổ phần, người mua cổ phần gọi là cổ đông, cổ đông được cấp một giấy chứng nhận sở hữu cổ phần gọi là cổ phiếu và chỉ có công ty cổ phần mới phát hành cổ phiếu. Như vậy: Cổ phiếu chính là một chứng thư, một bút toán chứng minh quyền sở hữu và lợi ích hợp pháp của một cổ đông với một công ty cổ phần và cổ đông là người có cổ phần thể hiện bằng cổ phiếu - Trái phiếu là giấy chứng nhận một khoản nợ của người phát hành nó trong đó đảm bảo một sự chi trả lợi tức định kỳ và hoàn lại vốn gốc cho người cầm trái phiếu ở thời điểm đáo hạn. - Chứng khoán phái sinh là những chứng khoán (công cụ) được phát hành trên cơ sở những chứng khoán đã có như trái phiếu, cổ phiếu nhằm nhiều mục tiêu khác nhau như phân tán rủi ro, bảo vệ lợi nhuận hoặc tạo lợi nhuận. Các chứng khoán (công cụ) phái sinh gồm: Hợp đồng quyền chọn, chứng quyền, hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn) - Chứng chỉ quỹ là một mặt hàng ngày càng được ưa chuộng trên TTCK.
Chứng chỉ quỹ là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư đối với một phần vốn góp trong quỹ đại chúng. Quỹ đại chúng là quỹ đầu tư chứng khoán hình thành từ vốn góp của nhà đầu tư với mục đích kiếm lợi nhuận từ việc đa dạng hóa đầu tư vào chứng khoán hoặc các dạng tài sản đầu tư khác nhằm phân tán rủi ro, trong đó nhà đầu tư không có quyền kiểm soát hàng ngày đối với việc ra quyết định đầu tư của quỹ (mọi quyền hành đều do công ty quản lý quỹ quyết định) b. Đặc điểm thị trường chứng khoán - TTCK đặc trưng bởi hình thức tài chính trực tiếp, người cần vốn và người có khả năng cung ứng vốn đến trực tiếp tham gia vào thị trường, giữa họ không có các trung gian tài chính. - TTCK gắn với cạnh tranh cao: Tất cả mọi người được tự do tham gia vào thị trường.
Giá cả trên thị trường chứng khoán không có sự áp đặt mà được xác định trên quan hệ cung – cầu. 9 - TTCK về cơ bản là thị trường liên tục: Chứng khoán được phát hành trên thị trường sơ cấp có thể được mua bán nhiều lần trên thị trường thứ cấp. Nhờ TTCK người đầu tư có thể chuyển các chứng khoán họ nắm giữ thành tiền bất cứ lúc nào họ muốn. Cơ chế điều hành và giám sát thị trường chứng khoán a.
Sự cần thiết phải điều hành và giám sát thị trường chứng khoán. TTCK là thị trường bậc cao phản ánh tập trung nhất tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của một quốc gia do đó cần phải điều hành, giám sát chặt chẽ với các lý do sau: - TTCK là nơi tập trung của nhiều đối tượng tham gia với những mục đích khác nhau do đó đòi hỏi phải có những quy định mang tính bắt buộc để đảm bảo hoạt động của thị trường không hỗn loạn. - TTCK là thị trường cao cấp thực hiện các giao dịch sản phẩm tài chính với giá trị rất lớn, hoạt động phức tạp có thể sử dụng kỹ thuật hiện đại để gian lận, do đó phải có cơ chế điều hành và giám sát chặt chẽ. - TTCK là thị trường vốn dài hạn, tập trung nguồn vốn đầu tư cho nền kinh tế, do đó cần đảm bảo tính hiệu quả, công bằng lành mạnh.
Cơ chế điều hành và giám sát TTCK * Các cơ quan quản lý TTCK của Chính Phủ Cơ quan quản lý TTCK của Chính phủ là các cơ quan thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với hoạt động của TTCK. Các cơ quan này có thẩm quyền ban hành các quy định điều chỉnh các hoạt động trên TTCK tạo nên cơ sở cho các tổ chức tự định chế trực tiếp thực hiện các chức năng điều hành và giám sát thị trường của mình. Nhìn chung các cơ quan quản lý thị trường của Chính phủ gồm Ủy ban chứng khoán và một số Bộ ngành có liên quan. - UBCK: Là cơ quan quản lý chuyên ngành của nhà nước trong lĩnh vực chứng khoán.
- Một số bộ như: + Bộ Tài chính: Quản lý công khai thông tin công ty và phát hành trái phiếu quốc tế. + Ngân hàng trung ương: Quản lý ngân hàng thương mại kinh doanh chứng khoán. + Bộ tư pháp: Xử lý các gian lận trong chứng khoán. * Các tổ chức tự định chế: 10 Các tổ chức tự định chế là các tổ chức hình thành cùng với sự phát triển của TTCK thực hiện chức năng điều hành giám sát TTCK nhằm đảm bảo lợi ích chung của toàn thị trường.
Trên cơ sở tuân thủ quy định của các tổ chức quản lý và giám sát thị trường của Chính phủ. Các tổ chức này gồm: Sở giao dịch và hiệp hội các nhà kinh doanh CK Tổ chức tự định chế hoạt động trên 2 nguyên tắc: Quyết định điều hành phải đúng đắn phù hợp hoàn cảnh Chi phí phát sinh cho hoạt động điều hành giam sát bù đắp bằng chính các khoản thu của mình (ngân sách không cấp) Hoạt động điều hành và giám sát TTCK của các tổ chức tự định chế bao gồm 3 bộ phận: Quản lý và giám sát các hoạt động giao dịch (bao gồm cả việc phát hành), quản lý và giám sát công ty chứng khóan, giải quyết các tranh chấp và tiến hành sử lý các trường hợp vi phạm. Nhìn chung các tổ chức tự định chế gồm có: Sở giao dịch và Hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán. - Sở giao dịch chứng khoán là tổ chức tự định chế bao gồm các công ty chứng khoán thành viên, trực tiếp điều hành và giám sát các hoạt động giao dịch chứng khoán thực hiện trên cơ sở và những nội dung chủ yếu sau: + Điều hành các hoạt động diễn ra trên cơ sở thông qua việc đưa ra và đảm bảo thực hiện các quy định cho các hoạt động giao dịch trên thị trường Sở giao dịch.
+ Giám sát, theo dõi các giao dịch giữa các công ty thành viên và các khách hàng của họ. Khi phát hiện các vi phạm, Sở giao dịch tiến hành sử lý, áp dụng các biện pháp cưỡng chế thích hợp. Trong trường hợp có vi phạm nghiêm trọng đến các quy định của ngành chứng khoán, Sở giao dịch có thể báo cáo lên Ủy ban chứng khoán để giải quyết. + Hoạt động điều hành và giám sát của Sở giao dịch phải đựơc thực hiện trên cơ sở phù hợp với các quy định pháp luật có liên quan đến ngành chứng khóan.
- Hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán thực hiện việc điều hành và giám sát thị trường chứng khoán chủ yếu là: + Điều hành và giám sát thị trường giao dịch qua quầy, các công ty muốn tham gia thị trường này phải đăng ký với Hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán và phải thực hiện các quy định do Hiệp hội đưa ra. + Đưa ra các quy định chung cho các công ty chứng khoán thành viên trong các lĩnh vực kinh doanh chứng khoán và đảm bảo thực hiện các quy định này. 11 + Thu nhận các khiếu nại của khách hàng và điều tra các công ty chứng khoán thành viên để tìm ra các vi phạm, sau đó chuyển các kết quả điều tra tới công ty chứng khoán đó để giải quyết. + Đại diện cho ngành chứng khoán, Hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán đưa ra các đề xuất và gợi ý với những cơ quan quản lý TTCK của Chính phủ về các vấn đề tổng quát trên TTCK.