Giáo trình Quản trị Kinh doanh (Tập II) - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Quản trị Kinh doanh (Tập II) do PGS. Nguyễn Ngọc Huyền làm chủ biên, được Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân ấn hành năm 2013. Trong cấu trúc chương trình đào tạo của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, môn học Quản trị kinh doanh được xác định là học phần bắt buộc từ năm 2011 đối với hệ cử nhân, đồng thời là khối kiến thức cơ sở chuyên sâu dành cho học viên cao học và các nhà nghiên cứu thuộc chuyên ngành Quản trị kinh doanh tổng hợp.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình được thiết kế nhằm trang bị cho người học hệ thống nguyên lý quản trị tổ chức hiện đại, phương pháp xây dựng hệ thống thông tin, quy trình hoạch định kế hoạch - chiến lược, cũng như năng lực thực hiện các nghiệp vụ quản trị chuyên sâu trong doanh nghiệp (quản trị nhân lực, tài chính, marketing, tri thức và chuyển đổi tổ chức). Đồng thời, tài liệu tạo mối liên kết trực tiếp giữa kiến thức quản trị tổng quát với các môn học bổ trợ chuyên ngành như Quản trị sản xuất và tác nghiệp, Quản trị chi phí, Chiến lược kinh doanh và Hậu cần kinh doanh.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, Tập II bao gồm 16 chương (từ Chương 9 đến Chương 24), tiếp nối Tập I để hoàn thiện hệ thống quản trị từ mức độ tác nghiệp chức năng đến cấp độ chiến lược toàn cầu. Giáo trình tiếp cận hoạt động quản trị theo quan điểm hệ thống và lý thuyết điều khiển học, xem xét tổ chức trong mối tương tác đa chiều với môi trường kinh doanh biến động của thế kỷ 21. Điểm đặc sắc của công trình là sự tham gia biên soạn của tập thể 16 nhà khoa học, giảng viên chuyên trách thuộc Bộ môn Quản trị kinh doanh tổng hợp và Khoa Quản trị kinh doanh, kết hợp chặt chẽ giữa cơ sở lý luận học thuật và các công cụ lượng hóa, mô hình hóa ứng dụng trong quản trị thực tiễn.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung 16 chương của Tập II được tổ chức logic theo tiến trình từ công cụ quản trị nền tảng, các lĩnh vực quản trị chức năng, đến quản trị thích ứng trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế tri thức:

  1. Hệ thống công cụ điều hành và kiểm soát hoạt động:

    • Chương 9: Tổ chức hệ thống thông tin quản trị (ThS. Trịnh Hoài Sơn): Phân tích vai trò của thông tin dưới góc độ điều khiển học, cơ cấu phân bổ lao động quản trị (10% ra quyết định, 90% tạo lập thông tin), 5 thành phần của hệ thống thông tin (con người, phần cứng, phần mềm, dữ liệu, viễn thông), phân loại hệ thống (TPS, MIS, DSS, ESS, ISCA) và 5 giai đoạn trong quy trình phát triển hệ thống thông tin.
    • Chương 10: Kế hoạch hóa và chiến lược (TS. Trương Đức Lực và TS. Trần Quốc Việt): Bản chất mục tiêu, tiến trình hoạch định chiến lược và phương pháp quản trị chiến lược bằng Thẻ điểm cân bằng (Balanced Scorecard - BSC).
    • Chương 11: Kế hoạch và hoạch định kế hoạch (TS. Phạm Hồng Hải): Khái niệm, phương pháp, công cụ và kỹ thuật hoạch định kế hoạch kinh doanh trong doanh nghiệp.
    • Chương 12: Lãnh đạo (TS. Đặng Ngọc Sự): Bản chất của lãnh đạo hiệu quả, cấu trúc năng lực lãnh đạo và phong cách quản trị.
    • Chương 13: Kiểm soát hoạt động kinh doanh (ThS. Nguyễn Thị Phương Lan): Chức năng, nguyên tắc, các hình thức kiểm soát (trước, trong, sau hoạt động) và hệ thống công cụ kiểm soát kinh doanh.

  2. Quản trị các nguồn lực và chức năng kinh doanh cốt lõi:

    • Chương 14: Quản trị nguồn nhân lực (PGS. Nguyễn Ngọc Huyền): Phân tích đặc điểm nguồn nhân lực, quy trình tuyển dụng, bố trí, sử dụng và đào tạo phát triển lao động.
    • Chương 15: Tạo động lực lao động (ThS. Nguyễn Thu Thủy): Các nhân tố tác động, các học thuyết tạo động lực kinh điển và phương thức kích thích vật chất - tinh thần.
    • Chương 16: Quản trị Marketing (TS. Vũ Minh Đức): Xu hướng phát triển của marketing hiện đại, quản trị chiến lược marketing và phát triển hệ thống công cụ marketing hỗn hợp.
    • Chương 17: Quản trị tài chính doanh nghiệp (PGS. Trần Việt Lâm): Quản trị nguồn vốn, phân tích chi phí sử dụng vốn, đòn bẩy tài chính - kinh doanh, cơ cấu vốn, quản trị vốn ngắn hạn, quyết định đầu tư dài hạn và chính sách phân phối lợi nhuận.

  3. Quản trị thích ứng, hội nhập và xu thế thế kỷ 21:

    • Chương 18: Quản trị sự thay đổi (PGS. Trần Việt Lâm): Bản chất của thay đổi tổ chức và các bước điều hành chuyển đổi trong doanh nghiệp.
    • Chương 19: Toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và phát triển nền kinh tế tri thức (PGS. Nguyễn Ngọc Huyền): Đặc trưng nền kinh tế tri thức và tác động của hội nhập đến hoạt động kinh doanh.
    • Chương 20: Quản trị kinh doanh quốc tế (PGS. Nguyễn Thị Hường): Đầu tư quốc tế, thương mại quốc tế, thị trường tài chính quốc tế và chiến lược kinh doanh toàn cầu.
    • Chương 21: Quản trị tri thức (PGS. Ngô Kim Thanh): Khái niệm, nội dung quản trị tài sản tri thức và phương thức vận hành doanh nghiệp dựa vào tri thức.
    • Chương 22: Đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (TS. Trương Thị Nam Thắng): Phân tích mối quan hệ giữa doanh nghiệp với các đối tượng hữu quan (stakeholders), chuẩn mực đạo đức kinh doanh và mô hình trách nhiệm xã hội (CSR).
    • Chương 23: Quản trị đa văn hóa (PGS. Dương Thị Liễu và ThS. Phạm Hương Thảo): Khái niệm, nội dung, công cụ và kỹ năng quản trị xung đột văn hóa trong tổ chức đa quốc gia.
    • Chương 24: Những thách thức của quản trị kinh doanh ở thế kỷ 21 (TS. Nguyễn Thành Hiếu và PGS. Nguyễn Ngọc Huyền): Nhận diện môi trường kinh doanh biến động, tái định hình chiến lược, tái cấu trúc tổ chức và vai trò của người lãnh đạo tương lai.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Lý thuyết hệ thống và điều khiển học: Tiếp cận tổ chức như một hệ thống mở tiếp nhận đầu vào, xử lý thông tin và xuất bản quyết định tác động lên đối tượng quản lý cũng như môi trường bên ngoài (cơ quan Nhà nước, khách hàng, đối thủ cạnh tranh, nhà cung ứng, đối thủ tiềm ẩn).
  • Mô hình hóa dữ liệu và chức năng: Cung cấp cơ sở lý thuyết để xây dựng Sơ đồ chức năng kinh doanh (Business Function Diagram - BFD) theo nguyên tắc thực chất và đầy đủ, kết hợp Sơ đồ luồng dữ liệu (Data Flow Diagram - DFD) đa cấp độ (Ngữ cảnh, Mức 0, Mức i) nhằm phân tích tiến trình xử lý thông tin.
  • Phương pháp lượng hóa và đánh giá kinh tế: Cơ chế phân tích điểm cân bằng chi phí (Break-even Analysis), phương pháp phân tích tiền dư (Residual Cash Flow), các tiêu chuẩn thẩm định dự án thông tin (khả thi kỹ thuật, tài chính, thời gian, tổ chức), đánh giá đòn bẩy hoạt động và đòn bẩy tài chính.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ thuật xây dựng sơ đồ BFD, DFD; kỹ năng tính toán chi phí cố định - chi phí biến đổi cho hệ thống thông tin; kỹ thuật phân tích báo cáo tài chính và hoạch định dòng tiền đầu tư.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Khả năng nhận diện tác động của môi trường vĩ mô, đánh giá năng lực cạnh tranh, phân tích dữ liệu thị trường và đánh giá tính khả thi của các dự án kinh doanh.
  • Kỹ năng thực hành quản trị (Practical competencies): Thiết lập quy trình tuyển dụng và đánh giá nhân sự, thiết kế hệ thống kiểm soát nội bộ, vận hành các công cụ marketing hỗn hợp, đàm phán thương mại quốc tế và xử lý xung đột trong môi trường đa văn hóa.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm tích hợp giữa thuyết giảng nguyên lý học thuật với thực hành giải quyết bài toán quản trị:

  • Tiếp cận có cấu trúc: Nội dung mỗi chương được trình bày tuần tự: Mục tiêu lý thuyết $\rightarrow$ Khái niệm & Phân loại $\rightarrow$ Quy trình thực hiện $\rightarrow$ Tóm tắt chương $\rightarrow$ Câu hỏi ôn tập $\rightarrow$ Bài tập tình huống $\rightarrow$ Danh mục tài liệu tham khảo.
  • Hệ thống bài tập và nghiên cứu tình huống:
    • Câu hỏi kiểm tra kiến thức và câu hỏi đúng/sai có giải thích: Giúp người học củng cố các định nghĩa, nguyên tắc cơ bản (tiêu biểu tại Chương 13).
    • Bài tập thảo luận và bài tập thực hành: Yêu cầu sinh viên trực tiếp thiết kế giải pháp (ví dụ: vẽ sơ đồ BFD/DFD cho hệ thống quản trị bán hàng, tính toán điểm cân bằng chi phí hệ thống thông tin).
    • Nghiên cứu tình huống (Case studies): Tích hợp ở cuối các chương (như Chương 11, 12, 13, 14, 15, 23) phản ánh các sự cố quản trị thực tế về nhân sự, động lực làm việc, xung đột tổ chức để rèn luyện kỹ năng ra quyết định.
  • Phương pháp đánh giá: Kết hợp kiểm tra tự luận lý thuyết, đánh giá năng lực giải quyết tình huống quản trị và bài tập nhóm mô phỏng đề án kinh doanh.
  • Hướng dẫn tự học: Tận dụng phần tóm tắt cuối chương và hệ thống từ khóa thuật ngữ (Keywords) để tra cứu; đọc mở rộng các công trình khoa học được trích dẫn trong danh mục tài liệu tham khảo ở cuối mỗi chương.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Lịch sử hình thành và phát triển liên tục: Giáo trình có tiền thân từ cuốn Quản trị kinh doanh tổng hợp do Nhà xuất bản Khoa học - Kỹ thuật ấn hành lần đầu năm 1977, được Nhà xuất bản Thống kê tái bản năm 2001, Nhà xuất bản Lao động - Xã hội xuất bản năm 2004 và đã trải qua 7 lần tái bản tính đến năm 2011. Bản in năm 2013 đại diện cho bước đổi mới căn bản về cấu trúc và dung lượng học thuật.
  • Tích hợp các chủ đề quản trị đương đại: Khác với các tài liệu quản trị truyền thống chỉ tập trung vào chức năng nội bộ, Tập II bổ sung toàn diện các chương chuyên đề mới:
    • Quản trị tri thức (Chương 21) và Nền kinh tế tri thức (Chương 19).
    • Đạo đức kinh doanh và Trách nhiệm xã hội CSR (Chương 22).
    • Quản trị đa văn hóa (Chương 23).
    • Thẻ điểm cân bằng Balanced Scorecard (Chương 10).
  • Cập nhật yếu tố công nghệ và biến động thế kỷ 21: Phân tích tác động của Định luật Moore và mạng Internet đối với tốc độ xử lý thông tin; nhận diện sự dịch chuyển từ quản trị truyền thống sang quản trị linh hoạt trước các thách thức toàn cầu hóa (Chương 24).
  • Tính gắn kết với thực tiễn doanh nghiệp: Sử dụng các ví dụ mô hình hóa thực tế trong doanh nghiệp Việt Nam, từ quy trình quản lý tín dụng, hạch toán bán hàng - công nợ, đến bài toán chi phí đầu tư công nghệ thông tin trong khung thời gian 3–5 năm.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học: Sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Quản trị kinh doanh tổng hợp và các ngành thuộc khối kinh tế, quản trị của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cũng như các trường đại học khối kinh tế trên toàn quốc.
  • Học viên sau đại học và nghiên cứu sinh: Học viên cao học chuyên ngành Quản trị kinh doanh cần tài liệu hệ thống hóa khung lý thuyết và các mô hình quản trị nâng cao để phục vụ nghiên cứu luận văn, đề tài khoa học.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành học phần Quản trị kinh doanh (Tập I) (trang bị các nguyên lý và quy luật quản trị chung), đồng thời có kiến thức nền tảng về Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô, Lý thuyết quản trị học, Pháp luật kinh tế và Thống kê doanh nghiệp.
  • Giảng viên và nhà nghiên cứu: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực để biên soạn đề cương bài giảng, thiết kế bài tập tình huống và định hướng nghiên cứu các chuyên đề quản trị doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên đại học năm cuối, học viên cao học chuyên ngành Quản trị kinh doanh, giảng viên đại học và các nhà nghiên cứu cần hệ thống lý thuyết quản trị chức năng và quản trị chiến lược toàn diện.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học Tập II?

Người học cần nắm vững kiến thức Quản trị kinh doanh Tập I, các nguyên lý cơ bản của Kinh tế học vi mô, Kinh tế học vĩ mô, Thống kê kinh doanh và Pháp luật kinh doanh để có thể tiếp thu các mô hình định lượng và tình huống quản trị phức tạp.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu quản trị khác là gì?

Giáo trình có sự kết hợp đồng bộ giữa lý thuyết hệ thống điều khiển học với các công cụ phân tích hiện đại (BFD, DFD, BSC, Cash Flow), đồng thời bao quát các chủ đề quản trị thế kỷ 21 như Quản trị tri thức, Quản trị đa văn hóa, Đạo đức kinh doanh và Trách nhiệm xã hội (CSR).

4. Làm thế nào để tự học giáo trình đạt hiệu quả cao?

Người học nên đọc kỹ sơ đồ tiến trình và bảng biểu phân loại trong từng chương, giải quyết toàn bộ hệ thống câu hỏi kiểm tra đúng/sai, lập phương án xử lý cho các bài tập tình huống cuối chương và đối chiếu với danh mục từ khóa chuyên ngành.

5. Giáo trình có tài liệu bổ trợ nào kèm theo không?

Mỗi chương trong giáo trình đều tích hợp sẵn phần tóm tắt lý thuyết cốt lõi, bảng hệ thống từ khóa (Keywords), bài tập tình huống thực hành và danh mục tài liệu tham khảo chuyên sâu trong nước và quốc tế để người đọc tra cứu mở rộng.

Kết luận

Giáo trình Quản trị Kinh doanh (Tập II) do PGS. Nguyễn Ngọc Huyền chủ biên (NXB Đại học Kinh tế Quốc dân, 2013) là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, cung cấp hệ thống tri thức từ quản trị công cụ, quản trị nguồn lực đến quản trị chiến lược toàn cầu.

Lộ trình học tập đề xuất cho người học bao gồm:

  1. Nắm vững hạ tầng hệ thống thông tin và kỹ thuật lập kế hoạch (Chương 9 – 13).
  2. Làm chủ các nghiệp vụ quản trị nguồn lực tác nghiệp: nhân sự, marketing, tài chính (Chương 14 – 17).
  3. Nâng cao năng lực thích ứng với quản trị sự thay đổi, hội nhập quốc tế, quản trị tri thức, đạo đức kinh doanh và các thách thức của thế kỷ 21 (Chương 18 – 24).

Để mở rộng nghiên cứu, người học có thể tham khảo các công trình chuyên khảo về Chiến lược kinh doanh, Quản trị tài chính doanh nghiệp và Quản trị chuỗi cung ứng được định dẫn chi tiết trong phần tài liệu tham khảo của giáo trình.