THÔNG TIN THƯ MỤC HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH QUẢN LÝ SẢN XUẤT (TỔ CHỨC SẢN XUẤT)

  • Tên tài liệu: Giáo trình Quản lý sản xuất (Tên môn học trong chương trình: Tổ chức sản xuất)
  • Mã môn học: MH 12
  • Đơn vị ban hành: Tổ bộ môn – Trường Cao đẳng Công nghiệp Hải Phòng (UBND Thành phố Hải Phòng)
  • Nghề đào tạo: Điện công nghiệp
  • Trình độ: Liên thông (Cao đẳng nghề và Trung cấp nghề)
  • Năm xuất bản: 2019
  • Thời lượng đào tạo: 32 giờ (Lý thuyết: 24 giờ; Thực hành, thảo luận, bài tập: 4 giờ; Kiểm tra: 4 giờ)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Quản lý sản xuất (mang mã số môn học MH 12 với tên gọi môn học Tổ chức sản xuất) được biên soạn bởi Tổ bộ môn thuộc Trường Cao đẳng Công nghiệp Hải Phòng, ban hành năm 2019 theo chương trình đào tạo nghề Điện công nghiệp trình độ liên thông Cao đẳng nghề và Trung cấp nghề. Trong cấu trúc khung chương trình, môn học MH 12 được bố trí giảng dạy sau các môn học/mô đun cơ sở và chuyên môn, nằm ngay trước giai đoạn sinh viên tham gia kỳ Thực tập tốt nghiệp.

Mục tiêu học tập của giáo trình được cấu trúc rõ ràng theo 3 chuẩn đầu ra:

  1. Kiến thức: Người học có khả năng sắp xếp công việc theo kế hoạch sản xuất của cơ sở một cách hợp lý và khoa học.
  2. Kỹ năng: Bố trí việc làm phù hợp với trình độ, khả năng của người lao động; tổ chức thực hiện kế hoạch sản xuất theo đúng quy định và tiến độ; điều động thiết bị, vật tư phục vụ sản xuất đầy đủ, chính xác.
  3. Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện năng lực làm việc độc lập hoặc làm việc nhóm trong điều kiện môi trường thay đổi; hướng dẫn, giám sát người khác thực hiện nhiệm vụ; chịu trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm tập thể; đánh giá chất lượng công việc sau khi hoàn thành.

Cấu trúc tài liệu bao gồm Bài mở đầu cùng 7 chương chuyên đề với tổng thời lượng 32 giờ (phân bổ 24 giờ lý thuyết, 4 giờ thực hành/thảo luận/bài tập và 4 giờ kiểm tra; hoặc phân bổ biểu chi tiết: 15 giờ lý thuyết, 13 giờ thực hành/thảo luận và 4 giờ kiểm tra). Cách tiếp cận của giáo trình đi từ việc bao quát bản chất của quá trình sản xuất – kinh doanh sang cấu trúc tổ chức, kế hoạch hóa, quản lý nhân lực, kỹ thuật và chi phí giá thành trong doanh nghiệp công nghiệp. Điểm đặc thù của tài liệu là sự tích hợp giữa lý thuyết quản trị điều hành và thực tiễn kỹ thuật xí nghiệp, gắn nội dung bài học với điều kiện cơ sở vật chất thực tập của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được thiết lập qua 1 bài mở đầu và 7 chương học thuật có tính kế thừa và logic chặt chẽ:

  • Bài mở đầu: Tổng quan về tổ chức sản xuất (5 giờ): Phân tích chu trình khép kín của sản xuất – kinh doanh (9 khâu từ nghiên cứu thị trường, chọn sản phẩm, thiết kế, chuẩn bị, tổ chức sản xuất, sản xuất thử, sản xuất đại trà, tiêu thụ đến điều tra sau tiêu thụ và điều chỉnh); định nghĩa sản xuất (quá trình biến đổi đầu vào thành đầu ra nhằm tạo giá trị gia tăng); phân loại sản xuất theo 5 tiêu chí: số lượng và tính lặp lại (đơn chiếc, hàng loạt/batch, hàng khối); tổ chức dòng sản xuất (liên tục/flow shop, gián đoạn/job shop, theo dự án); quan hệ khách hàng (sản xuất để dự trữ, sản xuất theo đơn hàng, hỗn hợp); quá trình hình thành sản phẩm (hội tụ, phân kỳ, phân kỳ có điểm hội tụ, song song); tính tự chủ (nhà thiết kế chế tạo, nhà thầu, người gia công). Trình bày 9 đặc điểm của sản xuất hiện đại và 4 yêu cầu tổ chức sản xuất (chuyên môn hóa kết hợp kinh doanh tổng hợp, cân đối, nhịp nhàng, liên tục).
  • Chương 1: Đặc điểm cơ bản, nhiệm vụ, quyền hạn của doanh nghiệp công nghiệp nhà nước (3 giờ): Khái niệm, đặc điểm và phân loại Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN hoạt động kinh doanh và DNNN hoạt động công ích; công ty nhà nước độc lập, công ty cổ phần nhà nước, công ty TNHH nhà nước 1-2 thành viên). So sánh DNNN với các loại hình kinh tế khác (công ty TNHH, công ty cổ phần, công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân, hợp tác xã). Trích dẫn quy định về nghĩa vụ của doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp 2005 và Điều 8 Luật Doanh nghiệp số 68/2014/QH13.
  • Chương 2: Các yếu tố của quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp công nghiệp (3 giờ): Phân tích các giai đoạn của quá trình tái sản xuất và tái sản xuất mở rộng; cơ cấu vốn của doanh nghiệp; tổ chức tập thể lao động trong doanh nghiệp công nghiệp.
  • Chương 3: Hệ thống tổ chức quản lý trong doanh nghiệp công nghiệp (4 giờ): Chế độ quản lý doanh nghiệp công nghiệp nhà nước; cơ cấu tổ chức bộ máy quản trị điều hành; cơ cấu tổ chức sản xuất nội bộ nhà máy (phân xưởng chính, phân xưởng phụ, phân xưởng phụ trợ và bộ phận phục vụ sản xuất).
  • Chương 4: Công tác kế hoạch hóa trong doanh nghiệp công nghiệp (3 giờ): Khái niệm, mục tiêu và phân loại các hệ thống kế hoạch; nội dung cơ bản của kế hoạch sản xuất – kỹ thuật – tài chính hàng năm của doanh nghiệp.
  • Chương 5: Công tác tổ chức và quản lý lao động trong doanh nghiệp công nghiệp (8 giờ): Phương pháp xác định và nâng cao năng suất lao động; công tác định mức lao động kỹ thuật; các biện pháp sử dụng đầy đủ thời gian lao động trong ca sản xuất và tăng cường kỷ luật lao động.
  • Chương 6: Công tác quản lý kỹ thuật trong doanh nghiệp công nghiệp (4 giờ): Các khái niệm nền tảng về công tác kỹ thuật phân xưởng; nguyên lý và phương pháp quản lý chất lượng sản phẩm công nghiệp.
  • Chương 7: Giá thành sản phẩm và biện pháp hạ giá thành sản phẩm doanh nghiệp (4 giờ): Khái niệm và phân loại các khoản mục giá thành; phân tích các biện pháp kinh tế – kỹ thuật chủ yếu nhằm hạ giá thành sản phẩm.
Tiến trình phát triển logic của giáo trình:
[Mô hình & Chu trình sản xuất] -> [Khung pháp lý & Loại hình DN] -> [Yếu tố nguồn lực (Vốn, Lao động)] -> [Cơ cấu tổ chức & Kế hoạch hóa] -> [Quản trị tác nghiệp (Lao động, Kỹ thuật)] -> [Kiểm soát chi phí & Giá thành]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Lý thuyết hệ thống sản xuất: Bản chất sản xuất là quá trình biến đổi các yếu tố đầu vào (nhân lực, nguyên liệu, máy móc thiết bị, công nghệ, thông tin, vốn) thành đầu ra (hàng hóa, dịch vụ) nhằm tạo ra giá trị gia tăng. Phân loại 3 bậc sản xuất trong nền kinh tế: Bậc 1 (sơ chế, khai thác tài nguyên tự nhiên), Bậc 2 (chế biến, chế tạo, lắp ráp), Bậc 3 (công nghiệp dịch vụ).
  • Các nguyên lý cốt lõi trong tổ chức sản xuất:
    1. Nguyên tắc đơn vị sản xuất cơ bản: Bước công việc (nguyên công) là đơn vị cơ bản cấu thành quá trình sản xuất, được xác định dựa trên 3 nhân tố cố định: nơi làm việc, công nhân và đối tượng lao động.
    2. Bốn nguyên tắc vận hành: Đẩy mạnh chuyên môn hóa kết hợp kinh doanh tổng hợp; duy trì tính cân đối giữa các bộ phận (sản xuất chính, phụ trợ, phục vụ); đảm bảo tính nhịp nhàng (sản lượng làm ra tương đương nhau theo từng mốc thời gian giờ, ca, ngày); đảm bảo tính liên tục (triệt tiêu thời gian gián đoạn do nguyên nhân chủ quan).
  • Khung phân tích quy trình công nghệ: Nhận diện hai mặt của quá trình sản xuất gồm mặt vật chất – kỹ thuật và mặt kinh tế – xã hội; phân biệt giữa quá trình lao động chủ động và quá trình tự nhiên (như quá trình lên men, thường hóa vật đúc cơ khí, đông kết bê tông).

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Phân chia và tổ chức các bước công việc (nguyên công) trên dây chuyền sản xuất; thiết lập sơ đồ dòng di chuyển sản phẩm theo các dạng bố trí mặt bằng Flow shop hoặc Job shop; điều động thiết bị, dụng cụ và vật tư kỹ thuật.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích mối quan hệ giữa loại hình sản xuất và tính chất lặp lại; đánh giá năng lực sản xuất và tính toán cân bằng năng suất giữa các công đoạn chế tạo; phân tích các khoản mục chi phí cấu thành giá thành sản phẩm.
  • Kỹ năng thực hành và quản trị tác nghiệp (Practical competencies): Xây dựng kế hoạch tác nghiệp theo ca/kỳ sản xuất; áp dụng các phương pháp định mức lao động và khai thác hiệu quả quỹ thời gian làm việc; thực hiện các biện pháp kiểm soát chất lượng tại nơi làm việc và giảm thiểu lãng phí nguyên nhiên vật liệu.

Phương pháp giảng dạy và học tập

  • Cách tiếp cận sư phạm: Giáo trình xây dựng theo mô hình tích hợp lý thuyết gắn liền với rèn luyện kỹ năng thực hành nghề nghiệp (phân bổ 32 giờ tổng thể với 24 giờ lý thuyết, 4 giờ thực hành/thảo luận/bài tập và 4 giờ kiểm tra; hoặc bố trí 15 giờ lý thuyết, 13 giờ thực hành/thảo luận và 4 giờ kiểm tra theo bảng phân phối chi tiết). Giảng viên hướng dẫn phương pháp luận và cấu trúc quy trình, sau đó người học trực tiếp giải quyết các bài tập mô phỏng tình huống sản xuất công nghiệp.
  • Bài tập và tình huống thực tiễn (Case studies): Tài liệu đưa ra các ví dụ phân tích thực tế từ nhiều ngành công nghiệp:
    • Ví dụ về loại hình và tính lặp lại: Sản xuất đơn chiếc (động cơ tên lửa, bom nguyên tử, khuôn dập, công trình công cộng); sản xuất hàng loạt (sản phẩm cơ khí, dụng cụ, thiết bị điện dân dụng); sản xuất hàng khối (sản xuất thép, xi măng, giấy, điện năng).
    • Ví dụ về chuỗi công nghệ: Công nghiệp may mặc (cắt, may, hoàn thiện); công nghiệp lắp ráp ô tô (quá trình phân kỳ có điểm hội tụ); công nghiệp chế biến sữa (quá trình phân kỳ tạo ra bơ, sữa chua, pho mát); công nghiệp bao bì (quá trình sản xuất song song).
  • Nội dung thực tập và bài tập ứng dụng: Cuối mỗi bài học đều có phần nội dung thực tập được thiết kế linh hoạt, cho phép các cơ sở đào tạo căn cứ vào trang thiết bị, nhà xưởng và cơ sở vật chất sẵn có để tổ chức cho sinh viên thực hành bố trí mặt bằng sản xuất và lập bảng phân công lao động.
  • Phương pháp đánh giá học phần:
    • Đánh giá định kỳ: Các bài kiểm tra 1 giờ được bố trí lồng ghép sau các chương trọng tâm (Chương 5 về quản lý lao động và Chương 7 về giá thành sản phẩm).
    • Đánh giá kết thúc môn học: Bài kiểm tra tổng hợp cuối môn học có thời lượng 2 giờ, đánh giá toàn diện năng lực hiểu biết về kế hoạch hóa, quản lý kỹ thuật và năng lực sắp xếp, điều hành dây chuyền sản xuất.
  • Hướng dẫn tự học: Sinh viên sử dụng hệ thống sơ đồ tiến trình (chu trình 9 khâu, sơ đồ hệ thống sản xuất hình 1.1 đến 1.7) và bảng đối chiếu các loại hình doanh nghiệp để tự hệ thống hóa kiến thức; chủ động quan sát, đối chiếu mô hình tổ chức tại xưởng trường trước khi bước vào kỳ thực tập tốt nghiệp.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Cập nhật khung pháp lý kinh tế: Giáo trình cập nhật và trích dẫn trực tiếp các quy định pháp luật hiện hành về doanh nghiệp, bao gồm Luật Doanh nghiệp 2005 và Luật Doanh nghiệp số 68/2014/QH13 (Điều 8 quy định chi tiết 8 nghĩa vụ của doanh nghiệp đối với Nhà nước, người lao động, người tiêu dùng và môi trường).
  • Mở rộng khái niệm và tích hợp xu hướng sản xuất hiện đại:
    • Chuyển dịch khái niệm sản xuất truyền thống (chỉ sản xuất vật chất hữu hình) sang khái niệm hiện đại (bao gồm cả sản phẩm phi vật chất/dịch vụ như vận tải, y tế, khách sạn, viễn thông, kiểm toán).
    • Khái quát 9 đặc trưng của sản xuất hiện đại: lập kế hoạch khoa học; chú trọng thương hiệu và chất lượng; xác định con người là tài sản quý nhất; kiểm soát chi phí thường xuyên; tập trung và chuyên môn hóa cao; đảm bảo tính mềm dẻo, linh hoạt của hệ thống; ứng dụng cơ khí hóa và tự động hóa điều khiển theo chương trình; ứng dụng công nghệ tin học; sử dụng mô hình toán học và mô phỏng trong việc ra quyết định.
  • Gắn kết thực tiễn các ngành kỹ thuật: Giáo trình làm rõ phương pháp tổ chức sản xuất áp dụng cho ngành Điện công nghiệp và các ngành cơ khí chế tạo liên quan thông qua việc phân tích cụ thể các mô hình xưởng Flow shop (dòng liên tục, cân bằng chuyền, sửa chữa dự phòng máy móc) và Job shop (bố trí máy theo chức năng như tiện, phay; tính linh hoạt cao).

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên chuyên ngành: Sinh viên hệ liên thông Cao đẳng nghề và Trung cấp nghề thuộc nghề Điện công nghiệp tại các trường cao đẳng, trung cấp kỹ thuật công nghiệp.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần, mô đun kỹ thuật cơ sở và kỹ thuật chuyên môn nghề điện trong chương trình đào tạo trước khi tiếp cận môn học Tổ chức sản xuất (MH 12).
  • Giảng viên và cán bộ đào tạo: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính thức theo khung phân phối 32 giờ của nhà trường; làm cơ sở xây dựng đề cương chi tiết, bài tập tình huống, đề kiểm tra định kỳ và bài kiểm tra kết thúc môn.
  • Cán bộ kỹ thuật và người tự học: Kỹ thuật viên, tổ trưởng sản xuất, quản đốc phân xưởng tại các nhà máy, xí nghiệp công nghiệp có nhu cầu tham khảo kiến thức về cơ cấu tổ chức bộ máy, phương pháp định mức lao động kỹ thuật, lập kế hoạch tác nghiệp và các biện pháp hạ giá thành sản phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này được thiết kế phục vụ cho đối tượng nào?
Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên trình độ liên thông Cao đẳng nghề và Trung cấp nghề nghề Điện công nghiệp, đồng thời là tài liệu tham khảo cho người làm công tác quản lý kỹ thuật tại các doanh nghiệp sản xuất.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?
Người học cần nắm vững kiến thức chuyên môn nghề điện, quy trình công nghệ gia công cơ bản và hiểu biết tổng quát về các thiết bị máy móc công nghiệp trong nhà máy.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu quản trị kinh doanh thông thường là gì?
Giáo trình tập trung chuyên sâu vào công tác tổ chức và điều hành sản xuất tại phân xưởng kỹ thuật công nghiệp, kết hợp chặt chẽ giữa quản trị nhân lực, định mức kỹ thuật với các quy luật công nghệ vật chất và khung pháp lý doanh nghiệp.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?
Người học cần bám sát các sơ đồ hóa quy trình (chu trình sản xuất 9 khâu, các mô hình dòng sản xuất Flow shop/Job shop), làm đầy đủ các bài tập thực tập của từng bài và liên hệ thực tế với các công đoạn sản xuất tại xưởng thực hành.

5. Giáo trình có tích hợp các tài liệu và văn bản pháp lý bổ trợ nào?
Giáo trình tích hợp hệ thống văn bản pháp luật gồm Luật Doanh nghiệp 2005, Luật Doanh nghiệp số 68/2014/QH13, các bảng phân loại tiêu chuẩn kỹ thuật sản xuất và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành quản trị sản xuất.

Kết luận

Giáo trình Quản lý sản xuất (Tổ chức sản xuất - MH 12) của Trường Cao đẳng Công nghiệp Hải Phòng cung cấp hệ thống tri thức hoàn chỉnh về quản lý điều hành sản xuất công nghiệp, từ các khái niệm chu trình, phân loại hình thức sản xuất đến công tác tổ chức lao động, quản lý kỹ thuật và hạch toán chi phí giá thành. Lộ trình học tập 32 giờ được thiết kế chặt chẽ giúp sinh viên nghề Điện công nghiệp hoàn thiện tư duy tổ chức trước khi bước vào kỳ Thực tập tốt nghiệp và tiếp cận môi trường làm việc thực tế tại các doanh nghiệp. Tài liệu là căn cứ học thuật chuẩn mực trong chương trình đào tạo nghề kỹ thuật công nghiệp.