Chương 1. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu học phần Chương 2. Bản chất và vai trò của quản lý nhà nước về thương mại Chương 3. Các nguyên tắc và phương pháp quản lý nhà nước về thương mại Chương 4.
Hệ thống tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về thương mại Chương 5. Nội dung quản lý nhà nước về thương mại Chương 6. Pháp luật về thương mại Chương 7. Kế hoạch hoá thương mại Chương 8.
Chính sách quản lý nhà nước về thương mại Chương 9. Đổi mới quản lý nhà nước về thương mại trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế 19 20 Chương 2 BẢN CHẤT VÀ VAI TRÒ CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THƯƠNG MẠI Chương này giới thiệu tiếp cận nghiên cứu quản lý và các khái niệm cơ bản của quản lý nhà nước về kinh tế và thương mại. Quản lý nhà nước về thương mại là một bộ phận của quản lý nhà nước về kinh tế. Do vậy, nó có quan hệ tác động qua lại và ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội.
Cách nhìn về thương mại và đặc điểm có tính đặc thù của quản lý thương mại so với sản xuất trong chương này sẽ cho thấy trách nhiệm của Nhà nước về quản lý thương mại với nội hàm rộng và phạm vi cũng rất khác nhau. Chức năng và vai trò của quản lý nhà nước về thương mại cũng là một trong những nội dung chính của chương. Nhà nước thực hiện đúng đắn và đầy đủ các chức năng quản lý thì sẽ thể hiện tốt các vai trò quản lý đối với thương mại của đất nước. BẢN CHẤT VÀ CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THƯƠNG MẠI 2.
Một số khái niệm cơ bản a. Khái niệm quản lý và quản lý nhà nước về kinh tế Quản lý là một hiện tượng khách quan trong mọi hình thái kinh tế - xã hội. Nó xuất hiện là tất yếu do lao động mang tính tập thể và các hoạt động mang tính cộng đồng, xã hội quyết định. Các Mác đã chỉ rõ: “Bất kỳ lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào đó mà được tiến hành trên quy mô tương đối lớn, ở mức độ nhiều hay ít đều cần có sự quản lý nhằm phối hợp những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung”.
Ông đã hình dung quản lý giống như công việc của người nhạc trưởng trong một dàn hợp xướng. “Một nhạc công tự điều khiển mình, nhưng một dàn nhạc cần phải có nhạc trưởng”[1]. 21 Có nhiều cách trình bày, diễn đạt khác nhau về khái niệm quản lý, nhưng phổ biến có 2 cách tiếp cận sau: Tiếp cận thứ nhất: Quản lý là một quá trình, trong đó chủ thể quản lý tổ chức, điều hành, tác động có định hướng, có chủ đích một cách khoa học và nghệ thuật vào đối tượng quản lý nhằm đạt kết quả tốt nhất theo mục tiêu đã đề ra thông qua việc sử dụng các phương pháp và công cụ quản lý thích hợp. Tiếp cận thứ hai: Quản lý được hiểu là một hệ thống, bao gồm các thành tố: đầu vào, đầu ra, quá trình biến đổi đầu vào thành đầu ra, môi trường và mục tiêu của quản lý.
Các yếu tố trên luôn tác động qua lại lẫn nhau. Một mặt, chúng đặt ra các yêu cầu, những vấn đề quản lý phải giải quyết. Mặt khác, chúng ảnh hưởng tới hiệu lực và hiệu quả của quản lý. Hai cách tiếp cận trên được nghiên cứu và vận dụng không chỉ trong lĩnh vực quản lý kinh tế, mà cả trong các lĩnh vực khác như văn hóa và xã hội, an ninh và quốc phòng, không chỉ giới hạn nghiên cứu trên tầm vĩ mô, mà cả phạm vi các đơn vị vi mô là tổ chức, doanh nghiệp.
Quản lý nhà nước: là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực hiện những chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước [2] và các mục tiêu đã xác định trong từng giai đoạn phát triển của đất nước. Quản lý nhà nước theo nghĩa rộng được thực hiện thông qua hoạt động của cả 3 cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp. Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước được giới hạn ở hoạt động quản lý có tính chất nhà nước được thực hiện bởi cơ quan hành pháp (Chính phủ) nhằm đạt tới các mục tiêu kinh tế - xã hội đã đặt ra. Quản lý nhà nước về kinh tế: “Đó là quá trình tác động có tổ chức và bằng quyền lực của Nhà nước tới nền kinh tế nhằm sử dụng có hiệu quả các nguồn lực trong và ngoài nước, tận dụng tốt nhất các cơ hội có thể có 22 để đạt mục tiêu đã xác định về phát triển kinh tế của đất nước trong từng giai đoạn”[3].
Để tác động đến các hoạt động trong nền kinh tế, nhà nước bằng quyền lực của mình theo quy định của hiến pháp phải kiến tạo bộ máy tổ chức, phân công và phân cấp, phân quyền và phân nhiệm cho các cơ quan quản lý cũng như quy định sự phối hợp, đồng thời xây dựng các nguyên tắc, phương pháp, hình thức và công cụ quản lý phù hợp với thể chế kinh tế, chính trị - xã hội đã xác lập. Quá trình tác động của các cơ quan quản lý nhà nước tới các chủ thể tiến hành các hoạt động kinh tế là mang tính liên tục trong điều kiện môi trường luôn thay đổi. Do tính 2 mặt của kinh tế thị trường có cả ưu điểm và khuyết tật, hội nhập có cả cơ hội và thách thức nên không phải các chủ thể kinh tế lúc nào cũng tự điều chỉnh các hoạt động theo đúng mục tiêu và định hướng của Nhà nước. Vì vậy, cơ quan quản lý nhà nước cần phải nhận thức đúng đắn các quy luật và xu hướng vận động của các quan hệ, các quá trình kinh tế để xác lập cơ chế quản lý, phương thức tác động cho thích hợp, xử lý tốt các mâu thuẫn mới mang lại hiệu quả, đạt được mục tiêu.
Quản lý nhà nước về kinh tế chính là sự tác động của hệ thống quản lý (hay chủ thể quản lý là Nhà nước) lên hệ thống bị quản lý (hay khách thể quản lý là nền kinh tế) nhằm hướng sự vận hành của nền kinh tế theo các mục tiêu đặt ra [4]. Trong thực tiễn quản lý nhà nước về kinh tế còn được cụ thể hoá theo các lĩnh vực, các mặt cụ thể của quản lý. Đó là một hệ thống tổng thể bao gồm các yếu tố: mục tiêu, nội dung, phương pháp, nguyên tắc tổ chức, cơ sở vật chất kỹ thuật và công nghệ quản lý cũng như môi trường của hoạt động kinh tế,. Theo cách tiếp cận này, quản lý nhà nước về kinh tế là sự tác động của Nhà nước vào cả quá trình hoặc vào từng thành tố của quá trình làm cho quá trình đó vận động tới mục tiêu.
Mỗi thành tố là một lĩnh vực quản lý chức năng (như tài chính, thương mại, kế hoạch, đầu tư, tổ chức, nhân sự.), có ảnh hưởng tới toàn bộ hệ thống và kết quả của hoạt động hoặc quá trình kinh tế nói chung. 23 Dù có tiếp cận nghiên cứu khác nhau, nhưng bản chất của quản lý nhà nước về kinh tế đó là tác động của Nhà nước vào kinh tế thông qua việc sử dụng quyền lực nhà nước nhằm đạt mục tiêu. Quyền lực nhà nước thể hiện ở thẩm quyền và trách nhiệm của hệ thống quản lý (cơ quan quản lý nhà nước về kinh tế) khi sử dụng các công cụ, nguyên tắc, phương pháp, hình thức quản lý để tác động đến hệ thống bị quản lý (các đối tượng quản lý - tổ chức, cá nhân và các hoạt động kinh tế của họ) nhằm làm cho nền kinh tế vận hành theo định hướng, mục tiêu đã đặt ra. Suy cho cùng là nhà nước quản lý những con người hoạt động kinh tế và thông qua con người để thực hiện các nhiệm vụ và đạt được các mục tiêu đã xác định trong từng giai đoạn.
Vấn đề tác động tới ai, tới cái gì, như thế nào, bằng cách nào, mức độ, tính chất ra sao và hướng tới mục tiêu mang lại những lợi ích gì. là những câu hỏi chủ yếu liên quan tới biểu hiện cụ thể nội dung quản lý nhà nước về kinh tế trong từng giai đoạn phát triển của đất nước. Quản lý nhà nước về kinh tế khác cơ bản với quản trị kinh doanh của doanh nghiệp trên các mặt sau: Thứ nhất, về chủ thể quản lý: Quản lý nhà nước về kinh tế là công việc, hoạt động của Nhà nước, còn quản trị kinh doanh của doanh nghiệp là công việc, hoạt động của doanh nhân. Thứ hai, về phạm vi quản lý: Quản lý nhà nước về kinh tế là Nhà nước quản lý toàn bộ nền kinh tế quốc dân, quản lý tất cả đội ngũ doanh nhân và kiểm soát, giám sát hoạt động của họ, còn doanh nhân thì quản lý doanh nghiệp của chính mình.
Thứ ba, về mục tiêu quản lý: Nhà nước quản lý kinh tế nhằm mục tiêu mang lại lợi ích cho toàn dân, cho xã hội và cộng đồng trong đó, lợi ích kinh tế gắn liền hữu cơ với các lợi ích khác. Còn mục tiêu quản trị kinh doanh của doanh nhân là theo đuổi lợi ích của chính mình, của doanh nghiệp, cơ bản là lợi ích về kinh tế, tức lợi nhuận hoặc giá trị doanh nghiệp. 24 Thứ tư, về công cụ và phương pháp quản lý: Nhà nước sử dụng tổng hợp các công cụ, phương pháp, nguyên tắc và hình thức quản lý khác nhau để thực hiện mục tiêu trên cơ sở sứ mạng và quyền lực nhà nước theo quy định của pháp luật (theo Hiến pháp, Luật Tổ chức Chính phủ), trong đó cưỡng chế thực thi pháp luật là đặc trưng quyền lực của Nhà nước. Còn đối với doanh nhân, quản trị doanh nghiệp chủ yếu bằng các công cụ kích thích, biện pháp thuyết phục trên cơ sở các thỏa thuận dân sự và dựa trên các quy chế hoặc điều lệ hoạt động của doanh nghiệp.
Quản lý nhà nước về thương mại - Khái quát các cách tiếp cận nghiên cứu về thương mại dưới góc độ kinh tế và quản lý. Thương mại là một loại hoạt động kinh tế (hay còn gọi là hoạt động thương mại), bao gồm hoạt động mua bán hàng hoá của thương nhân, hoạt động mua các yếu tố đầu vào và bán sản phẩm hàng hoá ở đầu ra của nhà sản xuất, hoạt động mua hàng hoá của người tiêu dùng và các dịch vụ thương mại khác.