Nuôi, phòng và điều trị bệnh cho gia súc nhai lại

Giáo trình nuôi, phòng và điều trị bệnh cho gia súc nhai lại - Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng

• Tác giả: Đặng Hùng Cường
• Trường học: Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nuôi, phòng và điều trị bệnh cho gia súc nhai lại
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình nuôi phòng và trị bệnh gia súc nhai lại

Giáo trình nuôi, phòng và trị bệnh gia súc nhai lại do Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng ban hành. Tài liệu phục vụ đào tạo ngành Thú y hệ cao đẳng theo mô hình đào tạo song hành cùng doanh nghiệp. Chương trình học gồm tám bài giảng cốt lõi. Cấu trúc bài giảng sắp xếp khoa học từ kỹ thuật cơ sở đến bệnh lý lâm sàng. Nội dung mở đầu bằng công tác chọn tạo giống và kỹ thuật xây dựng chuồng trại chăn nuôi. Kế tiếp, tài liệu phân tích sâu nhu cầu dinh dưỡng, thức ăn cùng quy trình chăm sóc gia súc theo từng giai đoạn phát triển. Nửa sau giáo trình tập trung hoàn toàn vào kỹ năng chẩn đoán, điều trị bệnh nội khoa, bệnh sản khoa, bệnh ký sinh trùng và các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Mỗi bài học đều tích hợp câu hỏi ôn tập nhằm củng cố kiến thức thực hành. Giáo trình là cẩm nang hữu ích cho người học và người chăn nuôi chuyên nghiệp. Toàn bộ kiến thức bám sát thực tiễn sản xuất tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Văn bản giúp chuẩn hóa kỹ năng nghề, nâng cao năng suất đàn trâu bò.

1.1. Mục tiêu đào tạo nghề Thú y trình độ cao đẳng

Giáo trình hướng tới mục tiêu trang bị năng lực thực hành chuyên sâu cho kỹ thuật viên thú y. Người học nắm vững quy trình nuôi dưỡng từ khâu chọn giống đến khi khai thác sản phẩm. Chương trình đào tạo gắn liền nhu cầu thực tế của các trang trại chăn nuôi hiện đại. Sinh viên được rèn luyện thao tác chẩn đoán bệnh chính xác ngay tại chuồng nuôi. Giáo trình còn rèn luyện tư duy phòng bệnh chủ động bằng an toàn sinh học. Học viên có thể lập kế hoạch tiêm phòng định kỳ cho đàn gia súc. Năng lực xử lý các tình huống dịch bệnh phát sinh được nâng cao rõ rệt. Tài liệu đảm bảo sinh viên tốt nghiệp đáp ứng ngay yêu cầu công việc tại các doanh nghiệp chăn nuôi.

1.2. Cấu trúc bài giảng tích hợp lý thuyết và thực hành

Nội dung giáo trình được phân bổ cân đối qua tám bài học trọng tâm. Phần đầu tập trung vào kỹ thuật cơ sở như chọn giống trâu bò, thiết kế quy cách chuồng nuôi và quản lý dinh dưỡng. Phần sau đi sâu vào chuyên môn thú y với các nhóm bệnh nội khoa, sản khoa, ký sinh trùng và truyền nhiễm. Mỗi bài học đều có tiêu đề rõ ràng, số thứ tự phân cấp chi tiết theo quy định chuẩn. Cuối mỗi chương là hệ thống câu hỏi kiểm tra kiến thức thực hành. Cách bố trí này giúp người học tự lượng giá kết quả học tập nhanh chóng. Nguồn tư liệu hình ảnh và sơ đồ minh họa được lồng ghép trực quan. Nhờ đó, bài giảng hỗ trợ tối đa người học tra cứu, áp dụng vào thực tế chăm sóc gia súc.

II. Những vấn đề dịch bệnh gia súc nhai lại theo CĐ Nghề Sóc Trăng

Chăn nuôi gia súc nhai lại đối mặt với nhiều rủi ro dịch bệnh phức tạp. Đặc điểm sinh lý dạ cỏ khiến trâu bò dễ mắc các rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng. Khi khẩu phần thức ăn mất cân đối hoặc thay đổi đột ngột, con vật dễ bị chướng hơi dạ cỏ hay bội thực. Bệnh tiến triển rất nhanh, có thể gây ngạt thở và tử vong nếu không xử lý kịp thời. Bên cạnh đó, điều kiện khí hậu nóng ẩm tạo môi trường thuận lợi cho vi sinh vật gây hại bùng phát. Bệnh viêm vú trên bò sữa và bò thịt làm giảm mạnh sản lượng sữa, gây tổn thất kinh tế nặng nề. Tình trạng nhiễm ký sinh trùng như sán lá dạ cỏ bào mòn thể trạng gia súc âm thầm. Nguy hiểm hơn, các bệnh truyền nhiễm cấp tính như lở mồm long móng và viêm da nổi cục có tốc độ lây lan chóng mặt. Thiếu hụt hệ thống cách ly và xử lý phân rác thải làm tăng nguy cơ phát tán mầm bệnh diện rộng.

2.1. Thách thức từ các bệnh tiêu hóa và ký sinh trùng đường ruột

Hệ tiêu hóa phức tạp của gia súc nhai lại rất nhạy cảm với chế độ dinh dưỡng. Thức ăn ôi thiu hoặc chứa nhiều tinh bột dễ làm lên men bất thường. Dạ cỏ bị chướng hơi hoặc quá tải cơ học, chèn ép các cơ quan nội tạng. Gia súc khó thở, suy kiệt nhanh chóng. Đồng thời, bệnh sán lá dạ cỏ cũng diễn biến phức tạp. Ký sinh trùng bám vào niêm mạc dạ tổ ong, dạ cỏ và ống dẫn mật. Sán lá hút chất dinh dưỡng, gây viêm loét thành ruột cục bộ. Trâu bò nhiễm bệnh thường chậm lớn, lông xơ xác, tiêu chảy kéo dài. Việc chăn thả tự do trên đồng cỏ ngập nước làm tăng tỷ lệ tái nhiễm ký sinh trùng rất cao.

2.2. Nguy cơ lây lan bệnh truyền nhiễm và vệ sinh chuồng trại

Bệnh truyền nhiễm nguy hiểm gây thiệt hại nặng nề cho ngành chăn nuôi trâu bò. Bệnh lở mồm long móng lây lan nhanh qua đường hô hấp và tiếp xúc trực tiếp. Gia súc sốt cao, xuất hiện mụn nước ở miệng, vành móng và kẽ móng chân. Thêm vào đó, bệnh viêm da nổi cục do virus lây truyền qua côn trùng chân đốt cắn đốt. Khối u sần sùi xuất hiện dày đặc trên da, làm giảm sức đề kháng nghiêm trọng. Nhiều trang trại chưa đầu tư hệ thống xử lý phân và nước thải đúng tiêu chuẩn. Hố chứa phân rò rỉ làm ô nhiễm nguồn nước ngầm và đất đai xung quanh. Khu vực nuôi nhốt thiếu hệ thống hàng rào cách ly, khiến mầm bệnh dễ xâm nhập từ bên ngoài.

III. Giải pháp nuôi dưỡng và phòng trị bệnh gia súc nhai lại hiệu quả

Giáo trình đề xuất các giải pháp kỹ thuật đồng bộ nhằm kiểm soát dịch bệnh và nâng cao hiệu quả chăn nuôi. Thiết kế chuồng trại cần tuân thủ nghiêm ngặt quy cách kỹ thuật. Chuồng nuôi phải có hệ thống bãi quây dồn và róng cố định phục vụ tiêm phòng, khám chữa bệnh an toàn. Nền chuồng cần có độ dốc phù hợp, kết nối trực tiếp với rãnh thoát nước thải. Hố ủ phân phải trát kín xi măng, cách chuồng tối thiểu 5m và cách giếng nước sinh hoạt ít nhất 100m. Chế độ dinh dưỡng cần đảm bảo cân đối giữa thức ăn thô xanh và thức ăn tinh. Người chăn nuôi nên chủ động trồng các giống cỏ năng suất cao như cỏ voi hoặc cỏ Ghine. Việc bón lót phân chuồng kết hợp chăm sóc đúng quy trình giúp đồng cỏ luôn xanh tốt. Thêm vào đó, đàn gia súc cần được tiêm phòng vaccine định kỳ theo lịch trình thú y nghiêm ngặt. Khi phát hiện bệnh, nhân viên kỹ thuật phải cách ly ngay con ốm và áp dụng phác đồ điều trị đặc hiệu.

3.1. Kỹ thuật xây dựng chuồng trại và xử lý chất thải an toàn

Trang trại chăn nuôi gia súc cần xây dựng trên nền đất cao ráo, thoáng mát. Mặt bằng chuồng trại bố trí khoa học, chia thành từng ô chuồng phù hợp lứa tuổi đàn bò. Hệ thống bãi quây dồn và lối đi dẫn vào róng cố định là trang bị bắt buộc. Thiết kế này giúp kỹ thuật viên tiêm phòng, cân trọng lượng và xuất bán thuận tiện. Rãnh thoát phân và nước tiểu cần bố trí dọc theo hành lang chuồng. Toàn bộ chất thải gom về hố chứa kiên cố có nắp đậy kín. Quy trình ủ phân hữu cơ vi sinh giúp tiêu diệt triệt để mầm bệnh gây hại trước khi bón cho đồng cỏ. Khoảng cách an toàn giữa khu chăn nuôi và khu sinh hoạt phải được duy trì nghiêm ngặt.

3.2. Phương pháp trồng cỏ thức ăn và điều trị bệnh chuyên khoa

Nguồn thức ăn thô xanh dồi dào là chìa khóa phát triển gia súc nhai lại. Cỏ Ghine thích hợp làm bãi chăn thả với sản lượng 30 đến 50 tấn mỗi héc-ta một năm. Giống cỏ này chịu hạn tốt, xanh quanh năm, nhân giống bằng hạt hoặc khóm thân. Ngoài ra, việc trồng cỏ voi theo rãnh sâu bón lót phân chuồng giúp cung cấp sinh khối lớn. Bên cạnh dinh dưỡng, kỹ thuật viên thú y cần nắm vững phác đồ điều trị bệnh. Bệnh viêm vú cần phát hiện sớm bằng kiểm tra chất lượng sữa để kháng sinh can thiệp kịp thời. Bệnh ký sinh trùng dạ cỏ đòi hỏi tẩy giun sán định kỳ hai lần mỗi năm. Bệnh truyền nhiễm cấp tính cần tiêm huyết thanh kết hợp sát trùng ổ dịch.

IV. Giá trị ứng dụng giáo trình gia súc nhai lại của CĐ Nghề Sóc Trăng

Giáo trình nuôi, phòng và trị bệnh cho gia súc nhai lại là tài liệu chuẩn mực của Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng. Văn bản không chỉ đáp ứng công tác giảng dạy hệ cao đẳng mà còn mang giá trị ứng dụng cao cho ngành chăn nuôi. Các nguyên lý chăm sóc và trị bệnh trong tài liệu đều bám sát thực trạng sản xuất nông hộ và trang trại lớn. Việc áp dụng chuẩn xác quy trình kỹ thuật giúp giảm thiểu chi phí phát sinh do dịch bệnh gây ra. Năng suất sinh sản của trâu bò được cải thiện rõ rệt nhờ cân bằng khẩu phần dinh dưỡng. Người chăn nuôi có thể tự tổ chức vùng nguyên liệu thức ăn thô xanh chủ động quanh năm. Hơn thế nữa, sinh viên tốt nghiệp có kỹ năng vững vàng để vận hành các chuỗi trang trại hiện đại. Đây là nền tảng quan trọng thúc đẩy sự phát triển bền vững cho ngành chăn nuôi gia súc nhai lại tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và trên cả nước.

4.1. Ứng dụng thực tế tại các mô hình trang trại quy mô lớn

Nhiều trang trại chăn nuôi bò sữa và bò thịt đã vận hành thành công nhờ tài liệu này. Việc chuẩn hóa kích thước ô chuồng tạo không gian vận động lý tưởng cho gia súc. Hệ thống thu gom phân khép kín giúp hạn chế phát tán khí độc vào môi trường xung quanh. Đồng thời, kỹ thuật ủ chua thức ăn và trồng cỏ Ghine đảm bảo nguồn dinh dưỡng dồi dào trong mùa khô hạn. Các trang trại ghi nhận sự gia tăng tỷ lệ sống ở bê con và nâng cao chất lượng thịt thương phẩm. Khả năng giám sát dịch bệnh của đội ngũ quản lý được củng cố toàn diện. Nhờ đó, hiệu quả đầu tư trang trại luôn đạt mức tối ưu.

4.2. Vai trò đào tạo nhân lực ngành Thú y đáp ứng xã hội

Giáo trình là tài liệu giảng dạy then chốt của Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng. Tài liệu giúp học sinh sinh viên hệ thống hóa kiến thức bệnh học thú y bài bản. Người học được trang bị tay nghề vững vàng trước khi bước vào thị trường lao động. Mối liên kết đào tạo song hành giữa nhà trường và doanh nghiệp chăn nuôi được củng cố chặt chẽ. Kỹ thuật viên tốt nghiệp có thể làm việc ngay tại các chi cục thú y, viện nghiên cứu hoặc trang trại công nghiệp. Văn bản cũng là tài liệu hướng dẫn kỹ thuật đáng tin cậy cho cán bộ thú y cơ sở. Sự phổ biến của giáo trình góp phần nâng cao năng lực sản xuất nông nghiệp công nghệ cao.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Nuôi, phòng và điều trị bệnh cho gia súc nhai lại (Mã mô đun: 23339205MDTY) do tác giả Đặng Hùng Cường biên soạn năm 2025, được ban hành bởi Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng. Đây là mô đun chuyên môn nghề thuộc chương trình đào tạo ngành Thú y trình độ Cao đẳng. Về vị trí trong khung đào tạo, mô đun được bố trí giảng dạy sau khi sinh viên đã hoàn thành bốn học phần tiên quyết: Giải phẫu và sinh lý vật nuôi, Dược lý thú y, Dinh dưỡng và thức ăn chăn nuôi, cùng Chẩn đoán và điều trị thú y.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ qua ba chuẩn đầu ra:

• Kiến thức: Nhận biết đặc điểm ngoại hình, sinh học của các giống trâu, bò, dê, cừu; giải thích các nguyên tắc thiết kế chuồng trại; nắm vững nhu cầu dinh dưỡng, thức ăn; trình bày nguyên nhân, triệu chứng và cơ chế bệnh sinh của các bệnh thường gặp trên gia súc nhai lại.
• Kỹ năng: Thực hiện quy trình chăn nuôi ở quy mô nông hộ và trang trại; tính toán, phối hợp khẩu phần và chế biến nguồn thức ăn; triển khai vệ sinh tiêu độc chuồng trại; thực hiện chẩn đoán lâm sàng, xét nghiệm và lập phác đồ điều trị, phòng ngừa bệnh tật.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tính cẩn trọng khi nhận định thể trạng gia súc, tuân thủ đạo đức nghề nghiệp và tác phong công nghiệp.

Giáo trình có cấu trúc gồm 8 bài học được phân cấp chi tiết theo quy chuẩn ký hiệu mới, sắp xếp theo trật tự logic: chọn giống, xây dựng chuồng trại, dinh dưỡng, chăm sóc nuôi dưỡng và kiểm soát bệnh học (nội khoa, sản khoa, ký sinh trùng, truyền nhiễm). Điểm đặc sắc của tài liệu là định hướng đào tạo song hành cùng doanh nghiệp, kết hợp dữ liệu tiêu chuẩn quốc tế với kỹ thuật chăn nuôi thực tế tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình bao gồm 8 bài học với tiến trình tiếp cận từ cơ sở chăn nuôi đến bệnh học chuyên sâu:

• Bài 1: Giống và công tác giống trâu, bò: Giới thiệu đặc điểm sinh học, tính năng sản xuất của các giống bò thịt chuyên dụng (Brahman, Droughtmaster chịu hạn, Hereford, Charolais, Limousin, Blanc-Bleu-Belge, Santa Gertrudis); các giống bò sữa (Holstein Friesian sản lượng 5.500–6.000 kg/chu kỳ 305 ngày, Jersey mỡ sữa 5,2–5,8%); các giống bò kiêm dụng (Red Sindhi, Sahiwal); các loại hình trâu (trâu đầm lầy Việt Nam gồm trâu Ngố và trâu Gié; trâu sông Murrah Ấn Độ). Trình bày tiêu chuẩn chọn đực giống, cái giống và các phương thức phối giống (nhảy trực tiếp và thụ tinh nhân tạo).
• Bài 2: Chuồng trại chăn nuôi trâu, bò: Quy định tiêu chuẩn các khu chức năng (đồng cỏ, cấp nước, xử lý phân, chuồng cách ly); phân tích kiểu chuồng hai dãy đối đầu/đối đuôi và chuồng một dãy nông hộ; thông số kỹ thuật ô chuồng theo bảng số liệu của Nguyễn Xuân Trạch (2021); hệ thống máng ăn, máng uống bán tự động, róng tiêm phòng và bãi quây dồn gia súc.
• Bài 3: Dinh dưỡng và thức ăn cho trâu, bò: Cơ chế điều hòa thu nhận thức ăn sinh hóa (nồng độ axit béo bay hơi - ABBH) và vật lý (dung tích dạ cỏ); phương pháp tính toán nhu cầu năng lượng (ME, ĐVTA, UFL), nhu cầu protein (PDI = PDIA + PDIM), khoáng (Ca, P), vitamin (A, D), nước uống và vật chất khô (DMI); kỹ thuật chế biến phụ phẩm (kiềm hóa rơm bằng urê, ủ chua ngọn lá khoai mì khử độc tố xyanoglucozit, sử dụng bã bia, rỉ mật) và thâm canh cỏ Voi, cỏ Ghine.
• Bài 4: Kỹ thuật chăm sóc nuôi dưỡng trâu, bò: Phân loại các phương thức chăn nuôi; quy trình chăm sóc nuôi dưỡng các nhóm gia súc (bê con, trâu bò hậu bị, trâu bò sinh sản, trâu bò vỗ béo).
• Bài 5: Bệnh nội khoa trên trâu, bò: Nguyên nhân, cơ chế, triệu chứng và xử lý bệnh bội thực dạ cỏ, bệnh chướng hơi dạ cỏ; thao tác sử dụng kim trocar để giải phóng áp lực hơi.
• Bài 6: Bệnh viêm vú trên trâu bò: Phân loại bệnh viêm vú tiềm ẩn và viêm vú lâm sàng; phương pháp kiểm tra chất lượng sữa bằng dung dịch thử CMT; kỹ thuật bơm thuốc kháng sinh vào bầu vú.
• Bài 7: Bệnh ký sinh trùng trên trâu, bò: Bệnh học sán lá dạ cỏ (vòng đời, tác hại, triệu chứng lâm sàng và biện pháp tẩy trừ).
• Bài 8: Bệnh truyền nhiễm trên trâu, bò: Bệnh Lở mồm long móng và bệnh Viêm da nổi cục do vi rút LSDV (Lumpy Skin Disease Virus); các biện pháp an toàn sinh học và quy trình tiêm phòng vắc xin.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết khoa học thông qua ba trụ cột:

1. Lý thuyết tiêu hóa và chuyển hóa ở gia súc nhai lại: Giải thích cơ chế điều hòa lượng thu nhận thức ăn dựa trên nồng độ axit béo bay hơi (ABBH) trong máu và hiện tượng "no vật lý" do sức chứa của dạ cỏ. Phân tích các phân đoạn chất khô trong thức ăn thô gồm phần hòa tan (A), phần không hòa tan có thể lên men (B) và phần không phân giải (I).
2. Khung tiêu chuẩn dinh dưỡng quốc tế: Tích hợp hệ thống tính toán dinh dưỡng của Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Quốc gia Pháp (INRA 1978, 1988, 1989), sử dụng đơn vị năng lượng tạo sữa UFL (1 UFL = 1.700 Kcal NE) và hệ thống protein tiêu hóa ở ruột PDI (kết hợp giữa protein thức ăn thoát qua PDIA và protein vi sinh vật PDIM); quy đổi đơn vị thức ăn Việt Nam (1 ĐVTA = 2.500 Kcal ME); ứng dụng tiêu chuẩn nhu cầu của Kearl (1982) và công thức tính lượng thu nhận vật chất khô DMI theo McDonald et al. (2002).
3. Nguyên lý chọn lọc và cải tạo di truyền: Hệ thống hóa 8 nguyên tắc ghép đôi giao phối (chọn phối); các chỉ số ngoại hình liên kết với năng suất (tỷ lệ thịt xẻ, sản lượng sữa, chu kỳ cho sữa); phương thức khai thác ưu thế lai giữa bò nội Zebu với các dòng ngoại chuyên thịt, chuyên sữa.

Kỹ năng phát triển

Người học được rèn luyện các nhóm năng lực thực hành chuyên môn:

• Kỹ thuật chăn nuôi: Nhận dạng chính xác các giống gia súc nhai lại qua đặc điểm ngoại hình; bố trí mặt bằng trại nuôi hợp chuẩn vệ sinh (nền dốc 2–3%, cao hơn mặt đất 40–50 cm); lắp đặt hệ thống làm mát phun sương kết hợp quạt thông gió; vận hành hệ thống máng uống tự động/bán tự động và bãi quây dồn gia súc.
• Phân tích và tính toán khẩu phần: Cân đối nhu cầu dinh dưỡng (ME, PDI, Ca, P) theo từng giai đoạn sinh lý (duy trì, mang thai, tiết sữa, sinh trưởng); kiểm soát an toàn kỹ thuật khi bổ sung urê (dưới 1% VCK, không dùng cho bê), rỉ mật (dưới 2 kg/con/ngày), bã bia (dưới 15 kg/con/ngày); kỹ thuật gieo trồng, thu hoạch cỏ Voi đạt 120–150 tấn/ha/năm và cỏ Ghine đạt 30–50 tấn/ha/năm.
• Kỹ năng chẩn đoán và điều trị: Chẩn đoán phân biệt các bệnh nội khoa đường tiêu hóa; thực hiện thủ thuật chọc kim trocar cấp cứu chướng hơi dạ cỏ; thực hiện xét nghiệm CMT (California Mastitis Test) để tầm soát viêm vú tiềm ẩn; thao tác bơm thuốc bầu vú; thiết lập quy trình kiểm soát dịch bệnh truyền nhiễm (Lở mồm long móng, Viêm da nổi cục do LSDV).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm tích hợp lý thuyết với thực hành, định hướng phục vụ mô hình đào tạo nghề song hành giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp chăn nuôi:

• Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach): Kiến thức được triển khai tuần tự từ bản chất sinh học, quy chuẩn môi trường sống, nhu cầu trao đổi chất đến can thiệp lâm sàng. Cấu trúc mỗi bài học được tiêu chuẩn hóa theo chu trình: Mục tiêu bài học -> Nội dung chi tiết kèm dữ liệu kỹ thuật -> Câu hỏi ôn tập củng cố.
• Bài tập và phân tích trường hợp (Case studies): Cuối mỗi bài đều tích hợp các câu hỏi ôn tập tập trung vào việc xử lý các tình huống kỹ thuật thực tế (như: các biện pháp phát triển đàn bò tại Việt Nam; phân tích lý do chọn hướng chuồng theo khí hậu; các bước vệ sinh tiêu độc chuồng trại). Các bảng số liệu định lượng (Bảng 2.1 về kích thước ô chuồng, Bảng 2.2 về chiều rộng chỗ ăn cho từng nhóm thể trọng) đóng vai trò là dữ liệu thực hành để giải bài toán thiết kế mặt bằng.
• Thực hành kỹ thuật (Practical exercises): Sinh viên thực hiện các bài tập tính toán khẩu phần thức ăn thô - tinh (TMR); quy trình ủ chua ngọn lá sắn nhằm triệt tiêu xyanoglucozit; phối trộn bánh dinh dưỡng tổng hợp từ urê và rỉ mật; quy trình gieo trồng hom cỏ Voi và hạt cỏ Ghine. Về mặt thú y, sinh viên thao tác trên mô hình hoặc mẫu bệnh phẩm đối với kỹ thuật chọc trocar, lấy mẫu sữa kiểm tra CMT và đưa thuốc qua ống núm vú.
• Phương pháp đánh giá (Assessment methods): Đánh giá định kỳ kết hợp giữa bài thi viết/vấn đáp về cơ sở lý thuyết giống, dinh dưỡng, bệnh học và kiểm tra tay nghề thực hành tại trại (lập khẩu phần, vệ sinh thú y, thao tác cố định bò tại róng, chẩn đoán triệu chứng lâm sàng).
• Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines): Giáo trình quy định cách đánh số mục chi tiết giúp người học dễ dàng tra cứu chéo. Sinh viên được yêu cầu trả lời hệ thống câu hỏi cuối bài trước khi đến lớp, đối chiếu các định mức dinh dưỡng trong giáo trình với thực tế khẩu phần tại các nông hộ hoặc trang trại doanh nghiệp đang thực tập.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung giáo trình thể hiện sự cập nhật số liệu và gắn kết với bối cảnh chăn nuôi hiện đại:

• Cấu trúc biên soạn theo quy định mới: Các đề mục được mã hóa theo hệ thống số thứ tự phân cấp chi tiết, hỗ trợ việc quản trị cơ sở dữ liệu học tập và giúp người học tra cứu chính xác từng tiểu mục kỹ thuật.
• Cập nhật các giống ngoại nhập và xu hướng chọn giống: Ngoài các giống truyền thống (Sind, Sahiwal), giáo trình cung cấp thông số chi tiết của các giống cao sản mới nhập khẩu vào Việt Nam như bò siêu thịt Blanc-Bleu-Belge (BBB) với tỷ lệ thịt xẻ đạt 66%, bò Droughtmaster chịu nóng nhập từ Queensland (Úc) với tỷ lệ thịt xẻ 58–60%, bò Santa Gertrudis và bò Charolais. Về trâu, giáo trình phân tách rõ hai loại hình trâu đầm lầy nội địa (trâu Ngố vùng núi và trâu Gié đồng bằng) với giống trâu sông Murrah Ấn Độ.
• Cập nhật dịch bệnh truyền nhiễm mới nổi: Giáo trình đưa bệnh Viêm da nổi cục do vi rút LSDV (Lumpy Skin Disease Virus) vào nội dung đào tạo chính thức (Bài 8), phản ánh đúng diễn biến dịch tễ học thú y thực tế tại các địa phương trong những năm gần đây, bên cạnh bệnh Lở mồm long móng.
• Ứng dụng phụ phẩm công nghiệp và nông nghiệp: Giáo trình cung cấp công thức và giải pháp kỹ thuật cụ thể nhằm tận dụng nguồn phụ phẩm dồi dào tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long và các vùng lân cận: xử lý rơm lúa tươi/khô bằng urê, ủ chua ngọn lá khoai mì khử độc, tận dụng ngọn mía (đạt sản lượng 21 tấn/ha, cung cấp thức ăn xanh quanh năm cho 2 bò thịt), sử dụng bã bia, rỉ mật và bã đậu nành làm nguồn bổ sung năng lượng, đạm.
• Gắn kết thực tiễn ngành nghề: Thiết kế chuồng trại hướng đến việc cơ giới hóa khâu cấp thức ăn, lắp đặt hệ thống máng uống tự động kiểu bình thông nhau, bãi quây dồn và róng can thiệp thú y, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi từ chăn thả tự do sang bán công nghiệp và công nghiệp.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp và sản xuất nông nghiệp:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành: Sinh viên theo học chương trình Cao đẳng nghề Thú y hoặc Chăn nuôi - Thú y tại các trường cao đẳng, trường trung cấp nghề. Tài liệu được sử dụng trong giai đoạn đào tạo chuyên môn nghề sau khi đã tích lũy khối kiến thức cơ sở.
• Yêu cầu về kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học bắt buộc phải hoàn thành các môn học: Giải phẫu và sinh lý vật nuôi (để hiểu chức năng dạ 4 túi và cơ chế tiết sữa), Dược lý thú y (để sử dụng an toàn kháng sinh, thuốc tẩy ký sinh trùng), Dinh dưỡng và thức ăn chăn nuôi (để nắm rõ thành phần hóa học của thức ăn), và Chẩn đoán và điều trị thú y (để áp dụng các kỹ thuật khám bệnh lâm sàng).
• Giảng viên và cán bộ giảng dạy: Tài liệu là căn cứ chuẩn mực để giảng viên xây dựng đề cương chi tiết, giáo án lý thuyết, bảng kiểm kỹ năng thực hành và ngân hàng đề thi đánh giá năng lực nghề nghiệp cho mô đun 23339205MDTY.
• Kỹ thuật viên và người chăn nuôi tự học: Tài liệu cung cấp các hướng dẫn kỹ thuật có thể áp dụng trực tiếp cho kỹ thuật viên tại các trang trại nuôi trâu bò, dẫn tinh viên, cán bộ thú y cơ sở, cũng như các chủ hộ chăn nuôi có nhu cầu tiếp cận quy trình khoa học về phối giống, thiết kế chuồng trại, lập khẩu phần thức ăn và phòng trừ dịch bệnh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phù hợp cho sinh viên Cao đẳng nghề Thú y, học viên ngành Chăn nuôi - Thú y, giảng viên chuyên ngành và cán bộ kỹ thuật thú y cơ sở. Tài liệu cũng cung cấp kiến thức thực tiễn cho người chăn nuôi muốn chuẩn hóa kỹ thuật nuôi dưỡng và chăm sóc gia súc nhai lại.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần hoàn thành 4 học phần tiên quyết theo quy định chương trình đào tạo: Giải phẫu và sinh lý vật nuôi, Dược lý thú y, Dinh dưỡng và thức ăn chăn nuôi, Chẩn đoán và điều trị thú y. Các kiến thức này là cơ sở để tiếp thu các nội dung về dinh dưỡng dạ cỏ, cơ chế bệnh sinh và phác đồ điều trị.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho chương trình đào tạo nghề song hành cùng doanh nghiệp. Nội dung kết hợp giữa lý thuyết chuẩn mực quốc tế (INRA, Kearl, McDonald) với điều kiện thực tế Việt Nam, cập nhật giống mới (BBB, Droughtmaster), bệnh truyền nhiễm mới (Viêm da nổi cục do LSDV) và giải pháp tận dụng phụ phẩm nông nghiệp nhiệt đới.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên tuân thủ trình tự logic từ Bài 1 đến Bài 8, kết hợp đọc lý thuyết với giải các bài tập tình huống trong câu hỏi ôn tập cuối chương. Cần chú trọng thực hành tính toán khẩu phần dinh dưỡng và liên hệ trực tiếp với các mô hình chăn nuôi thực tế tại địa phương.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình đi kèm hệ thống danh mục bảng biểu định mức kỹ thuật (kích thước ô chuồng, khẩu phần ăn cho bê), danh mục hình ảnh minh họa chi tiết (sơ đồ bãi quây dồn bò, róng tiêm phòng, thao tác chọc trocar, kiểm tra sữa bằng CMT) và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành (như tài liệu của Nguyễn Xuân Trạch, 2021).

---

Kết luận

Giáo trình Nuôi, phòng và điều trị bệnh cho gia súc nhai lại của Trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng là tài liệu học thuật mang tính thực tiễn cao, phản ánh đầy đủ khối kiến thức kỹ thuật chăn nuôi và thú y trên gia súc nhai lại. Nội dung tài liệu liên kết chặt chẽ giữa nguyên lý sinh học, quy chuẩn xây dựng chuồng trại, hệ thống định mức dinh dưỡng hiện đại và các giải pháp can thiệp bệnh học lâm sàng.

Lộ trình học tập khuyến nghị cho người học gồm 4 giai đoạn tuần tự:

1. Tiếp cận đặc điểm các giống vật nuôi và nguyên tắc chọn giống (Bài 1);
2. Nắm vững kỹ thuật xây dựng chuồng trại, tiểu khí hậu và kiểm soát môi trường (Bài 2);
3. Thực hành tính toán nhu cầu dinh dưỡng, chế biến nguồn thức ăn và chăm sóc nuôi dưỡng (Bài 3, Bài 4);
4. Rèn luyện kỹ năng chẩn đoán, lập phác đồ điều trị các bệnh nội khoa, sản khoa, ký sinh trùng và triển khai an toàn sinh học đối với bệnh truyền nhiễm (Bài 5 đến Bài 8).

Để củng cố năng lực chuyên môn, người học nên nghiên cứu mở rộng các tài liệu tham khảo chuyên khảo về dinh dưỡng gia súc nhai lại của INRA (1978, 1988, 1989), tiêu chuẩn Kearl (1982) và các giáo trình chuyên ngành thú y liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ỦY BAN NHÂN DÂN TP CẦN THƠ TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ SÓC TRĂNG  GIÁO TRÌNH NUÔI, PHÒNG VÀ ĐIỀU TRỊ BỆNH CHO GIA SÚC NHAI LẠI Nghề: THÚ Y Trình độ: Cao đẳng (Ban hành kèm theo quyết định số: /QĐ- ngày tháng năm của Hiệu trưởng trường Cao đẳng Nghề Sóc Trăng) Cần Thơ, tháng /2025 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. i LỜI GIỚI THIỆU Cấu trúc cuốn giáo trình gồm 08 bài. Nội dung gồm: bài 1 trình bày giống và công tác giống; các kiểu chuồng trại và yêu cầu về chuồng trại được trình bài ở bài 2; Bài 3 cung cấp kiến thức về dinh dưỡng và thức ăn cho trâu, bò; Bài 4 hướng dẫn kỹ thuật nuôi các loại trâu, bò; bài 5 đến bài 8 trình bày lần lượt về bệnh nội khoa, bệnh sản khoa, bệnh ký sinh trùng và bệnh truyền nhiễm.

Các bài được sắp xếp theo thứ tự có liên quan với nhau. Đặc biệt các nội dung được trình bày theo từng mục nhỏ theo quy điṇh mới cách đánh số thứ tự bài để có thể quản lý số và tra cứu dễ dàng. Cuối mỗi bài đều có câu hỏi ôn tập giúp người học tự củng cố kiến thức, có thể nhớ và hiểu bài hơn, tâp trung vào những nội dung của bài. Giáo trình này được biên soạn để giảng dạy cho nghề Thú y trình độ Cao đẳng đào tạo song hành cùng doanh nghiệp.

Cuốn giáo trình này cũng thể được dùng để tham khảo cho những người chăn nuôi hay có quan tâm về chăn nuôi trâu, bò. Chân thành cảm ơn quý lãnh đạo đã tạo điều kiện thuận lợi để cuốn giáo trình được ra mắt, cảm ơn quý thầy cô, đồng nghiệp trong Khoa, bộ môn đã ủng hộ, góp ý để hoàn thành cuốn giáo trình này. Tuy nhiên vẫn còn nhiều thiếu sót, mong quý thầy cô và các em sinh viên đóng góp thêm để cuốn giáo trình hoàn chỉnh hơn. Cần Thơ, ngày….năm 2025 Biên soạn Đặng Hùng Cường ii MỤC LỤC  BÀI 1: GIỐNG VÀ CÔNG TÁC GIỐNG TRÂU, BÒ.

Giới thiệu một số giống bò. Giới thiệu một số giống trâu. Công tác giống trâu, bò. 10 BÀI 2: CHUỒNG TRẠI CHĂN NUÔI TRÂU, BÒ.

Những yêu cầu về chuồng trại. Các kiểu chuồng nuôi. Kỹ thuật xây dựng chuồng nuôi trâu, bò. Vệ sinh chuồng trại.

23 BÀI 3: DINH DƯỠNG VÀ THỨC ĂN CHO TRÂU, BÒ. Sự thu nhận thức ăn. Nhu cầu dinh dưỡng của trâu bò. Thức ăn của trâu, bò.

Phối hợp khẩu phần. 43 BÀI 4: KỸ THUẬT CHĂM SÓC NUÔI DƯỠNG TRÂU, BÒ. Các phương thức chăn nuôi. Chăm sóc nuôi dưỡng trâu, bò.

47 BÀI 5: BỆNH NỘI KHOA TRÊN TRÂU, BÒ. Bệnh bội thực dạ cỏ. Bệnh chướng hơi dạ cỏ. 60 BÀI 6: BỆNH VIÊM VÚ TRÊN TRÂU BÒ.

Bệnh viêm vú tiềm ẩn. Bệnh viêm vú lâm sàng. 65 BÀI 7: BỆNH KÝ SINH TRÙNG TRÊN TRÂU, BÒ. Bệnh sán lá dạ cỏ.

71 BÀI 8: BỆNH TRUYỀN NHIỄM TRÊN TRÂU, BÒ. Bệnh lở mồm long móng. Bệnh viêm da nổi cục. 77 HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH.

80 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 81 iii DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1 Kích thước ô chuồng. Diện tích chuồng nuôi .1 Khẩu phần ăn cho bê nuôi lớn. 49 iv DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH ẢNH Hình 1.6 Bò Blanc-Bleu-Belge .12 Trâu Việt Nam .1 Mặt cắt ngang của chuồng bò hai dãy đối đầu .2 Chuồng bò đơn giản quy mô nhỏ .3 Máng ăn cho trâu bò .4 Vị trí lối cấp phát thức ăn .5 Róng ngăn bò trong chuồng .6 Róng tiêm phòng cho bò .7 Sơ đồ hệ thống bãi quây dồn bò .2 Khoai mì, khoai lang .5 Cây bắp và ngọn mía .8 Bánh dinh dưỡng .9 Trồng cỏ voi .1 Thời điểm phối giống cho trâu, bò .2 Gieo tinh nhân tạo .1 Bò bị chướng hơi .2 Vị trí đâm troca .1 Vú bị sưng to .2 Kiểm tra sữa bằng CMT .3 Bơm thuốc vào bầu vú.

74 v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT VSV: Vi sinh vật ABBH: Axit béo bay hơi LSDV: Lumpy Skin Disease Virus vi GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN Tên mô đun: Nuôi, phòng và điều trị bệnh cho gia súc nhai lại Mã mô đun: 23339205MDTY Vị trí, tính chất của mô đun: - Vị trí: đây là mô đun chuyên môn nghề Thú y, cung cấp cho người học kiến thức về chăn nuôi và phòng trị bệnh cho trâu, bò, dê, cừu. Mô đun này được giảng dạy sau khi người học đã học xong các môn: Giải phẫu và sinh lý vật nuôi, Dược lý thú y, Dinh dưỡng và thức ăn chăn nuôi, Chẩn đoán và điều trị thú y. - Tính chất: là mô đun trang bị kiến thức lý thuyết, thực hành. Mục tiêu mô đun: - Kiến thức: Nhận biết được đặc điểm về các giống trâu, bò, dê, cừu, đặc điểm sinh học, thiết kế chuồng trại, quy trình chăm sóc nuôi dưỡng, sử dụng thức ăn.

Trình bày được nguyên nhân gây bệnh, triệu chứng bệnh, phương pháp chẩn đoán bệnh trên gia súc nhai lại. - Kỹ năng: Thực hiện qui trình chăn nuôi trâu, bò, dê, cừu ở qui mô gia đình và trang trại. Phối hợp khẩu phần và chế biến thức ăn cho trâu, bò, dê, cừu. Thực hiện được công tác tiêu độc chuồng trại.

Thực hiện được phương pháp chẩn đoán bệnh. Lập được phác đồ điều trị bệnh cho gia súc nhai lại. Đưa ra được các biện pháp phòng bệnh - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Cẩn thận khi nhận định về tình trạng sức khỏe của gia súc nhai lại, tinh thần trách nhiệm, đạo đức, lương tâm nghề nghiệp. Ý thức vươn lên trong học tập, ứng dụng kiến thức vào thực tế.

vii BÀI 1: GIỐNG VÀ CÔNG TÁC GIỐNG TRÂU, BÒ Giới thiệu: Bài ”Giống và công tác giống trâu, bò” giới thiệu về đặc điểm một số giống trâu bò, về công tác giống. Mục tiêu: - Phân biệt và nêu tên được 90% giống trâu, bò được giới thiệu trong bài. - Chọn được giống trâu, bò để nuôi tùy theo điều kiện chăn nuôi. - Nhận thức được tầm quan trọng của công tác giống, rèn luyện tính cẩn thận, tác phong công nghiệp.

Giới thiệu một số giống bò 1. Các giống bò cho thịt Bò Brahman Là giống bò thịt nhiệt đới, được nuôi rộng rãi ở tất cả các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới. Bò Brahman có màu lông trắng xám hoặc trắng ghi. Bò có ngoại hình thể chất chắc chắn, khoẻ mạnh, hệ cơ phát triển, u vai phát triển, tai to và cụp xuống.

Khối lượng trưởng thành: Bò cái 380kg, bò đực 600-650kg, năng suất sữa thấp: 600- 700kg/chu kỳ. Khối lượng bê sơ sinh 23-24kg. Tỷ lệ xẻ 52,5%.1 Bò Brahman Ngoài Bradman màu trắng, người ta cũng đã chọn lọc được dòng Bradman màu đỏ. Bò Drought Master Bò Droughtmaster (DRM), có nghiã là Bậc thầy về chịu hạn.

Bò đựơc lai tạo ở Úc, có 50% máu bò giống ShortHorn (Anh) và 50% máu giống Brahman.2 Bò Droughtmaster Xuất xứ: Bò được nhập về từ bang Queensland, Australia. Giống phát triển tốt ở vùng Bắc Úc, thích hợp với điều kiện nóng bức. Tận dụng đồng cỏ nghèo nàn rất tốt. Là giống lớn con trung bình, thân dài, tròn, lông ngắn, thưa, mượt, da mỏng, đàn hồi tốt.

Màu lông từ màu vàng nhạt đến đỏ sẫm, không sừng, u lưng nhỏ, chân và móng chắc, khoẻ. Dễ đẻ, rất lành tính, nuôi con tốt. + Trọng lượng bê sơ sinh đạt: 20 - 25 kg/con + Trọng lượng 6 tháng tuổi: 150 - 170 kg/con + Trọng lượng 12 tháng tuổi: 240 - 270 kg/con + Trọng lượng lúc 24 - 36 tháng tuổi: 450 - 600 kg/con + Trọng lượng lúc giết mổ (24 - 27 tháng tuổi): 500 - 550 kg + Đẻ lứa đầu: 28 - 30 tháng + Khoảng cách giữa 2 lứa đẻ: 14 - 18 tháng + Tỷ lệ thịt xẻ (móc hàm): 58 - 60% + Tỷ lệ thịt tuộc: 38 - 40 % + Thời gian phối giống lần đầu: 18 tháng + Đẻ lứa đầu: 28 - 30 tháng Bò Hereford Là giống bò thịt của Anh, là một trong những giống bò thịt nổi tiếng, được nuôi rộng rãi ở nước Anh và nhiều nước trên thế giới. Bò có màu lông đỏ tối, đốm trắng ở bụng, ở ức chót đuôi và 4 chân.

Bò có kết cấu ngoại hình tiêu biểu cho bò chuyên dụng hướng thịt. Đầu và cổ ngắn, rộng, vai, lưng, hông nở nang, chân thấp, da dày hơi thô, bộ xương vững chắc.3 Bò Hereford Khi trưởng thành bò đực có khối lượng 1000-1200 kg, bò cái 750-800 kg. Nuôi dưỡng và chăm sóc tốt, bê đực 1 năm tuổi đạt 520 kg, bê cái 364kg, bê 6-12 tháng tăng trọng 1300-1500g/ngày. Nuôi tốt giết thịt bò đực lúc 14-16 tháng tuổi, tỷ lệ thịt xẻ đạt 67-68%; thịt ngon, mềm.

Việt nam đã nhập tinh đông lạnh giống bò này cho lai với bò cái lai Sind để thăm dò khả năng cho thịt của con lai. Bò Charolais Giống bò chuyên dụng thịt được lai tạo ở Pháp. Nhiều nước đã nhập giống bò này.Việt Nam đã nhập Từ Cuba để tạo đàn bò hướng thịt chất lượng cao. Bò có bộ lông màu trắng ánh kem.

Khi trưởng thành bò đực có khối lượng 1000-1400kg. Bê 6 tháng tuổi có thể tăng trọng 1450-1550g/ngày. Giết thịt bê đực lúc 14-16 tháng tuổi tỉ lệ thịt xẻ đạt 65-69%.4 Bò Charolais Bò Lymousin Là giống bò của Pháp. Nhiều nước đã nhập giống bò này.

Việt nam nhập từ Cuba để lai tạo với đàn bò cái lai Zeebu (lai Sind, lai saihivan, Bratman) tạo ra đàn bò 3 thịt chất lượng cao. Bò thuần lông mầu đỏ sãm, khi trưởng thành bò đực có khối lượng 1000 -1300kg, bê 6-12 tháng tuổi tăng trọng 1,3- 1,4 Kg /ngày bê đực nuôi tốt giết thịt lúc 14-16 tháng tuổi tỷ lệ thịt xẻ đạt 68-71%. (Blanc-Bleu-Belge) Là giống bò chuyên dụng thịt của Bỉ. Bò có sắc lông phổ biến màu trắng, xanh lốm đốm, trắng lốm đốm.

Bò có thịt bắp rất phát triển. Khi trưởng thành bò đực có khối lượng 1100 - 1200kg, bò cái 710 - 720kg. Nếu nuôi dưỡng tốt bê 1 năm tuổi bê đực nặng trung bình 480kg, bê cái 370 - 380kg. Bê 6-12 tháng tuổi có tăng trọng bình quân 1,3Kg/ngày.

Bê đực nuôi dưỡng tốt giết thịt lúc 14 - 16 tháng tuổi cho tỉ lệ thịt xẻ 66%.6 Bò Blanc-Bleu-Belge Bò Santa Gertrudis 4 Là giống chuyên dụng thịt của Mỹ, được tạo ra ở vùng Santa Gertrudis, bang Texas, Mỹ là nơi có khí hậu nóng và khô.