Giáo Trình Nguyên Lý Hệ Quản Trị Cơ Sở Dữ Liệu

Giáo trình nguyên lý hệ quản trị cơ sở dữ liệu cung cấp kiến thức chuyên sâu từ các tác giả uy tín, phục vụ cho sinh viên và nghiên cứu viên.

• Tác giả: TS. Trần Công Án
• Trường học: Đại học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Công nghệ thông tin
• Đề tài: Giáo Trình Nguyên Lý Hệ Quản Trị Cơ Sở Dữ Liệu
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. Chương 1: GIỚI THIỆU VỀ HỆ QUẢN TRỊ CƠ SỞ DỮ LIỆU
• 1.1. CÁC ỨNG DỤNG CỦA HỆ QUẢN TRỊ CƠ SỞ DỮ LIỆU
• 1.2. MỤC TIÊU CỦA HỆ QUẢN TRỊ CƠ SỞ DỮ LIỆU
• 1.3. CÁC GÓC NHÌN VỀ DỮ LIỆU
• 1.3.1. Các mức độ trừu tượng hóa dữ liệu
• 1.3.2. Thể hiện và lược đồ của cơ sở dữ liệu
• 1.3.3. Mô hình dữ liệu
• 1.4. CÁC NGÔN NGỮ CƠ SỞ DỮ LIỆU
• 1.4.1. Ngôn ngữ định nghĩa dữ liệu
• 1.4.2. Ngôn ngữ thao tác dữ liệu
• 1.5. CSDL QUAN HỆ
• 1.6. THIẾT KẾ CSDL
• 1.6.1. Quá trình thiết kế
• 1.6.2. Thiết kế CSDL cho một trường đại học
• 1.6.3. Mô hình thực thể quan hệ
• 1.7. LƯU TRỮ VÀ TRUY VẤN CSDL
• 1.8. QUẢN TRỊ GIAO DỊCH
• 1.9. KIẾN TRÚC CSDL
• 1.10. TỔNG KẾT
• 1.11. BÀI TẬP
• 2. Chương 2: NGÔN NGỮ TRUY VẤN CÓ CẤU TRÚC SQL
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ SQL
• 2.2. SQL ĐỂ ĐỊNH NGHĨA DỮ LIỆU
• 2.2.1. Các kiểu dữ liệu cơ bản
• 2.2.2. Định nghĩa cấu trúc bảng dữ liệu
• 2.2.3. Sửa đổi CSDL
• 2.3. SQL ĐỂ TRUY VẤN DỮ LIỆU
• 2.3.1. Các truy vấn trên một quan hệ
• 2.3.2. Các truy vấn trên nhiều quan hệ
• 2.3.3. Các toán tử trong SQL. Truy vấn con lồng nhau
• 2.4. CÁC TÍNH NĂNG NÂNG CAO CỦA SQL
• 2.4.1. Hàm và thủ tục
• 2.5. TỔNG KẾT
• 2.6. BÀI TẬP
• 3. Chương 3: LƯU TRỮ VÀ TRUY XUẤT DỮ LIỆU
• 3.1. TỔNG QUAN VỀ LƯU TRỮ VÀ TRUY XUẤT DỮ LIỆU
• 3.2. ĐĨA TỪ VÀ FLASH
• 3.2.1. Đặc tính vật lý của đĩa từ
• 3.3. Tối ưu hóa truy cập khối đĩa
• 3.4. RAID: Cải thiện độ tin cậy thông qua sự “dư thừa”
• 3.4.1. Phân loại RAID
• 3.5. LƯU TRỮ TẦM CẤP
• 3.6. TỔ CHỨC CÁC MẪU TIN TRONG FILE
• 3.6.1. Tổ chức tập tin kiểu tuần tự
• 3.6.2. Tổ chức tập tin gom nhiều bảng
• 3.7. LƯU TRỮ TỰ BIẾN DỮ LIỆU
• 3.8. CHỈ MỤC CÓ THỨ TỰ
• 3.8.1. Chỉ mục dày và thưa
• 3.8.2. Chỉ mục đa mức
• 3.8.3. Chỉ mục trên nhiều khóa
• 3.9. CHỈ MỤC DÙNG BẢNG BĂM
• 3.10. So sánh băm tĩnh và băm động
• 3.11. TẠO CHỈ MỤC TRONG SQL
• 3.12. TỔNG KẾT
• 3.13. BÀI TẬP
• 4. Chương 4: QUẢN LÝ GIAO DỊCH
• 4.1. TỔNG QUAN VỀ GIAO DỊCH. TÍNH NGUYÊN TỬ VÀ BỀN VỮNG CỦA GIAO DỊCH
• 4.2. TÍNH CÔ LẬP CỦA GIAO DỊCH
• 4.3. TÍNH KHẢ TUẦN TỰ (SERIALIZABILITY)
• 4.3.1. Tính khả tuần tự xung đột
• 4.3.2. Tính khả tuần tự view
• 4.4. TÍNH KHẢ PHỤC HỒI VÀ TRÁNH CUỘN LẠI HÀNG LOẠT
• 4.4.1. Tính khả phục hồi
• 4.4.2. Tính tránh cuộn lại hàng loạt
• 4.5. CÁC MỨC CÔ LẬP CỦA GIAO DỊCH
• 4.6. QUẢN LÝ GIAO DỊCH TRONG SQL
• 4.7. TỔNG KẾT
• 4.8. BÀI TẬP
• 5. Chương 5: ĐIỀU KHIỂN CẠNH TRANH
• 5.1. GIAO THỨC DỰA TRÊN CHỐT
• 5.2. Giao thức chốt hai kỳ
• 5.3. Giao thức dựa trên đồ thị
• 5.4. GIAO THỨC DỰA TRÊN TEM THỜI GIAN
• 5.4.1. Giao thức thứ tự tem thời gian
• 5.4.2. Giao thức viết Thomas
• 5.5. GIAO THỨC DỰA TRÊN TÍNH HỢP LỆ
• 5.6. QUẢN LÝ DEADLOCK
• 5.6.1. Phòng ngừa deadlock
• 5.6.2. Phát hiện và khôi phục deadlock
• 5.7. TỔNG KẾT
• 5.8. BÀI TẬP
• 6. Chương 6: HỆ THỐNG PHỤC HỒI
• 6.1. PHÂN LOẠI HỎNG HÓC
• 6.2. CẤU TRÚC LƯU TRỮ
• 6.2.1. Các loại thiết bị lưu trữ
• 6.2.2. Thực thi lưu trữ bền
• 6.2.3. Truy cập dữ liệu
• 6.3. PHỤC HỒI VÀ TÍNH NGUYÊN TỬ
• 6.4. PHỤC HỒI DỰA TRÊN SỐ GHI LỘ TRÌNH
• 6.4.1. Giải thuật phục hồi dựa trên sự cập nhật bị trì hoãn
• 6.4.2. Giải thuật phục hồi dựa trên sự cập nhật tức thời
• 6.4.3. Điểm kiểm soát
• 6.5. PHÂN TRANG BÓNG
• 6.6. PHỤC HỒI VỚI CÁC GIAO DỊCH CẠNH TRANH
• 6.6.1. Kết hợp với thành phần điều khiển cạnh tranh
• 6.6.2. Hoạt động ghi số ghi lộ trình
• 6.6.3. Hoạt động phục hồi
• 6.7. TỔNG KẾT
• 6.8. BÀI TẬP
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC THUẬT NGỮ TIẾNG ANH

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Giáo Trình Nguyên Lý Hệ Quản Trị Cơ Sở Dữ Liệu

Giáo trình Nguyên lý Hệ quản trị Cơ sở dữ liệu là tài liệu quan trọng cho sinh viên ngành Công nghệ thông tin. Tài liệu này cung cấp kiến thức cơ bản về hệ quản trị cơ sở dữ liệu (HQT CSDL), giúp người học hiểu rõ về các khái niệm, cấu trúc và chức năng của HQT CSDL. Nội dung giáo trình được biên soạn bởi các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực, đảm bảo tính chính xác và cập nhật.

1.1. Tầm quan trọng của Hệ Quản Trị Cơ Sở Dữ Liệu

Hệ quản trị cơ sở dữ liệu đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và lưu trữ dữ liệu. Nó giúp tổ chức dữ liệu một cách có hệ thống, đảm bảo tính an toàn và hiệu quả trong việc truy xuất thông tin.

1.2. Nội dung chính của giáo trình

Giáo trình bao gồm các chương về ngôn ngữ truy vấn SQL, lưu trữ và truy xuất dữ liệu, quản lý giao dịch, và điều khiển cạnh tranh. Mỗi chương đều có các bài tập thực hành để củng cố kiến thức.

II. Những Thách Thức Trong Quản Lý Cơ Sở Dữ Liệu Hiện Nay

Quản lý cơ sở dữ liệu hiện nay đối mặt với nhiều thách thức, từ việc bảo mật dữ liệu đến việc tối ưu hóa hiệu suất. Các vấn đề như tắc nghẽn dữ liệu, mất mát thông tin và sự không nhất quán trong dữ liệu là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Vấn đề bảo mật dữ liệu

Bảo mật dữ liệu là một trong những thách thức lớn nhất trong quản lý cơ sở dữ liệu. Các cuộc tấn công mạng có thể dẫn đến mất mát dữ liệu và thông tin nhạy cảm.

2.2. Tối ưu hóa hiệu suất truy xuất

Tối ưu hóa hiệu suất truy xuất dữ liệu là cần thiết để đảm bảo hệ thống hoạt động hiệu quả. Việc sử dụng chỉ mục và các phương pháp lưu trữ hợp lý có thể cải thiện đáng kể tốc độ truy xuất.

III. Phương Pháp Thiết Kế Hệ Quản Trị Cơ Sở Dữ Liệu Hiệu Quả

Thiết kế một hệ quản trị cơ sở dữ liệu hiệu quả đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng về cấu trúc và quy trình. Các phương pháp thiết kế như mô hình thực thể - quan hệ (ER) và chuẩn hóa dữ liệu là rất quan trọng.

3.1. Mô hình thực thể quan hệ

Mô hình thực thể - quan hệ giúp xác định các thực thể và mối quan hệ giữa chúng trong cơ sở dữ liệu. Đây là bước đầu tiên trong quá trình thiết kế cơ sở dữ liệu.

3.2. Chuẩn hóa dữ liệu

Chuẩn hóa dữ liệu là quá trình tổ chức dữ liệu để giảm thiểu sự dư thừa và đảm bảo tính nhất quán. Điều này giúp cải thiện hiệu suất và bảo trì cơ sở dữ liệu.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hệ Quản Trị Cơ Sở Dữ Liệu

Hệ quản trị cơ sở dữ liệu được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như thương mại điện tử, ngân hàng, và quản lý thông tin doanh nghiệp. Các ứng dụng này giúp tối ưu hóa quy trình và nâng cao hiệu quả công việc.

4.1. Quản lý thông tin doanh nghiệp

Hệ thống quản lý thông tin doanh nghiệp sử dụng HQT CSDL để theo dõi và quản lý các hoạt động kinh doanh, từ bán hàng đến kế toán.

4.2. Ứng dụng trong thương mại điện tử

Trong thương mại điện tử, HQT CSDL giúp quản lý thông tin sản phẩm, đơn hàng và khách hàng, từ đó cải thiện trải nghiệm người dùng.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Hệ Quản Trị Cơ Sở Dữ Liệu

Tương lai của hệ quản trị cơ sở dữ liệu hứa hẹn sẽ có nhiều cải tiến với sự phát triển của công nghệ. Các xu hướng như điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo sẽ tiếp tục định hình cách thức quản lý và sử dụng dữ liệu.

5.1. Xu hướng điện toán đám mây

Điện toán đám mây đang trở thành xu hướng chính trong quản lý cơ sở dữ liệu, cho phép lưu trữ và truy xuất dữ liệu từ xa một cách linh hoạt.

5.2. Tích hợp trí tuệ nhân tạo

Trí tuệ nhân tạo sẽ giúp tối ưu hóa quy trình quản lý dữ liệu, từ phân tích đến dự đoán xu hướng, mang lại giá trị lớn cho doanh nghiệp.

Nội dung chính

THƯ MỤC VÀ TỔNG QUAN HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH NGUYÊN LÝ HỆ QUẢN TRỊ CƠ SỞ DỮ LIỆU

Thông tin xuất bản:

• Tên tác phẩm: Giáo trình Nguyên lý Hệ quản trị Cơ sở dữ liệu (Fundamentals of Database Management System)
• Tác giả: TS. Trần Công Án (Chủ biên), TS. Phạm Thế Phi, TS. Nguyễn Thanh Hải, TS. Thái Minh Tuấn
• Nhà xuất bản: Nhà xuất bản Đại học Cần Thơ
• Năm xuất bản: Tháng 10 năm 2020
• Quy mô: 231 trang, minh họa, khổ 24 cm
• Mã số tiêu chuẩn quốc tế (ISBN): 978-604-965-383-4
• Phân loại DDC (DDC23): 005.7 (Quản trị cơ sở dữ liệu)

---

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình "Nguyên lý Hệ quản trị Cơ sở dữ liệu" là tài liệu học tập chính thức phục vụ học phần cùng tên thuộc khối kiến thức cơ sở ngành trong chương trình đào tạo Cử nhân và Kỹ sư Công nghệ Thông tin, Hệ thống thông tin, Mạng máy tính và Truyền thông dữ liệu. Môn học giữ vai trò cầu nối giữa kiến thức lập trình căn bản, cấu trúc dữ liệu và giải thuật với các môn chuyên sâu về quản trị hệ thống, xử lý phân tán và phát triển ứng dụng quy mô lớn.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung vào việc trang bị cho người học nền tảng lý thuyết và cơ chế hoạt động nội tại của các hệ quản trị cơ sở dữ liệu (DBMS - Database Management System). Sau khi hoàn thành giáo trình, người học có khả năng:

1. Phân biệt được cơ chế lưu trữ bằng dịch vụ tập tin của hệ điều hành với việc quản lý tập trung bằng DBMS.
2. Thiết kế lược đồ cơ sở dữ liệu chuẩn hóa và thực thi các thao tác truy vấn, cập nhật bằng ngôn ngữ SQL chuẩn.
3. Giải thích được cấu trúc vật lý của các thiết bị lưu trữ, các phương pháp tổ chức chỉ mục và bảng băm.
4. Phân tích tính đúng đắn của các lịch trình giao dịch thông qua các tính chất ACID, tính khả tuần tự và tính khả phục hồi.
5. Hiểu và áp dụng các giao thức điều khiển cạnh tranh, kỹ thuật phòng tránh/khắc phục deadlock và các giải thuật phục hồi hệ thống sau sự cố.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình gồm 6 chương lý thuyết được biên soạn theo tiến trình từ tổng quan kiến trúc, ngôn ngữ tương tác, cấu trúc lưu trữ mức vật lý cho đến các kỹ thuật trừu tượng mức cao về quản lý giao dịch và an toàn dữ liệu. Nội dung giáo trình được xây dựng trên cơ sở kế thừa "Bài giảng Hệ quản trị Cơ sở dữ liệu" do tác giả Phạm Gia Tiến và Phạm Thế Phi biên soạn từ năm 1994, kết hợp với kinh nghiệm giảng dạy liên tục học phần này tại Khoa Công nghệ Thông tin và Truyền thông - Trường Đại học Cần Thơ từ năm 2000. Giáo trình tập trung chuyên biệt vào phần lý thuyết nền tảng; các nội dung thực hành được nhóm tác giả tách riêng sang tài liệu hướng dẫn thực hành độc lập.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình gồm 6 chương chuyên đề với mạch kiến thức logic, đi từ mô hình khái niệm bên ngoài đến cấu trúc cơ chế vận hành bên trong hệ thống:

• Chương 1: Giới thiệu về Hệ quản trị Cơ sở dữ liệu (Trang 1 - 24) Trình bày định nghĩa, mục tiêu và ứng dụng của DBMS trong doanh nghiệp; so sánh ưu khuyết điểm của DBMS với hệ thống tập tin truyền thống; 3 mức trừu tượng hóa dữ liệu (vật lý, luận lý, khung nhìn); khái niệm thể hiện và lược đồ, tính độc lập dữ liệu vật lý/luận lý; 4 mô hình dữ liệu chính (mô hình quan hệ, mô hình thực thể - quan hệ E-R, mô hình hướng đối tượng, mô hình bán cấu trúc XML); các ngôn ngữ DDL, DML; quy trình thiết kế lược đồ và chuẩn hóa dữ liệu; kiến trúc hệ thống 2 tầng, 3 tầng, máy khách - máy chủ (Client-Server) và hệ phân tán.

• Chương 2: Ngôn ngữ truy vấn có cấu trúc SQL (Trang 25 - 65) Tổng quan lịch sử SQL từ Sequel đến các chuẩn ANSI/ISO (SQL-86 đến SQL:2008); các kiểu dữ liệu cơ bản; nhóm lệnh DDL định nghĩa và sửa đổi cấu trúc bảng (CREATE TABLE, ALTER TABLE, DROP TABLE) kèm các ràng buộc toàn vẹn (PRIMARY KEY, FOREIGN KEY, NOT NULL); nhóm lệnh DML (INSERT, UPDATE, DELETE); cú pháp truy vấn phức hợp đa bảng (SELECT-FROM-WHERE, kết nối tự nhiên, tích Descartes, phép hợp/giao/trừ); các truy vấn con lồng nhau; hàm, thủ tục và các tính năng nâng cao phục vụ xử lý phân tích trực tuyến OLAP (bảng đa biến Cross-tab, khối dữ liệu 3 chiều Data Cube).

• Chương 3: Lưu trữ và truy xuất dữ liệu (Trang 66 - 106) Khảo sát phân cấp thiết bị lưu trữ, đặc tính vật lý của đĩa từ và bộ nhớ Flash/SSD; tối ưu hóa truy cập khối đĩa; phân loại hệ thống mảng đĩa RAID; lưu trữ tam cấp; tổ chức các mẫu tin trong tập tin (tuần tự, gom nhiều bảng, chuỗi con trỏ); lưu trữ từ điển dữ liệu (metadata); các cấu trúc chỉ mục có thứ tự (chỉ mục dày, chỉ mục thưa, chỉ mục đa mức, chỉ mục nhiều khóa); kỹ thuật chỉ mục dùng bảng băm (băm tĩnh, băm động, băm mở); cú pháp tạo chỉ mục trong SQL và phân tích chi phí truy vấn.

• Chương 4: Quản lý giao dịch (Trang 107 - 142) Khái niệm giao dịch (Transaction) và 4 thuộc tính cơ bản ACID (Tính nguyên tử - Atomicity, Tính nhất quán - Consistency, Tính cô lập - Isolation, Tính bền vững - Durability); sơ đồ trạng thái giao dịch; các dạng lịch trình (Schedule) cạnh tranh; lý thuyết về tính khả tuần tự (Serializability) bao gồm tính khả tuần tự xung đột (Conflict Serializability), đồ thị trình tự (Precedence Graph), sắp xếp topo và tính khả tuần tự view (View Serializability); các điều kiện đảm bảo tính khả phục hồi (Recoverability) và tránh cuộn lại hàng loạt (Cascadeless Schedule); các mức cô lập giao dịch trong SQL.

• Chương 5: Điều khiển cạnh tranh (Trang 143 - 175) Phân tích chi tiết các giao thức điều khiển cạnh tranh: giao thức dựa trên chốt (khóa chia sẻ S, khóa loại trừ X, ma trận tương thích, giao thức chốt hai kỳ 2PL - Two-Phase Locking, giao thức cây/đồ thị, chốt tăng cường trên cây phân cấp hạt); giao thức dựa trên tem thời gian (Timestamp-ordering protocol, giải thuật Thomas Write Rule); giao thức dựa trên tính hợp lệ (Validation-based); cơ chế quản lý tắc nghẽn (Deadlock) qua các phương pháp phòng ngừa, phát hiện bằng đồ thị chờ (Wait-For Graph) và chiến lược phục hồi/hủy giao dịch.

• Chương 6: Hệ thống phục hồi (Trang 176 - 199) Phân loại các dạng hỏng hóc (hỏng hóc giao dịch, lỗi hệ thống, hỏng đĩa); cấu trúc lưu trữ và nguyên lý thực thi lưu trữ bền (Stable Storage); giải thuật phục hồi dựa trên sổ ghi lộ trình (Log-based recovery) theo 2 phương thức: cập nhật bị trì hoãn (Deferred Update) và cập nhật tức thời (Immediate Update); kỹ thuật điểm kiểm soát (Checkpoint); cơ chế phân trang bóng (Shadow Paging); các hoạt động phục hồi kết hợp với thành phần điều khiển cạnh tranh khi có nhiều giao dịch thực thi đồng thời.

graph TD
    A["Chương 1: Giới thiệu & Kiến trúc DBMS"] --> B["Chương 2: Ngôn ngữ SQL & Lược đồ"]
    A --> C["Chương 3: Lưu trữ vật lý & Chỉ mục"]
    B --> D["Chương 4: Quản lý Giao dịch (ACID, Lịch trình)"]
    C --> D
    D --> E["Chương 5: Điều khiển Cạnh tranh (Khóa, Deadlock)"]
    D --> F["Chương 6: Hệ thống Phục hồi (Log, Checkpoint)"]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết cốt lõi phục vụ ngành khoa học máy tính:

• Mô hình hóa và chuẩn hóa dữ liệu: Lý thuyết quan hệ, đại số quan hệ, mô hình thực thể liên kết (E-R) và phụ thuộc hàm nhằm loại trừ dư thừa dữ liệu và dị thường cập nhật.
• Nguyên lý cấu trúc lưu trữ và giải thuật truy xuất: Cơ chế phân cấp bộ nhớ, giải thuật băm mở/băm động, cấu trúc cây chỉ mục nhằm tối ưu hóa số lần đọc/ghi I/O trên khối đĩa.
• Lý thuyết tương tranh và hình thức hóa lịch trình: Sử dụng đồ thị có hướng không chu trình (DAG) trong sắp xếp topo để chứng minh tính khả tuần tự xung đột; ma trận tương thích chốt để kiểm soát tài nguyên chia sẻ.
• Cơ chế chịu lỗi (Fault-tolerance): Nguyên lý bất biến của dữ liệu, kỹ thuật ghi log trước khi ghi dữ liệu (Write-Ahead Logging) và kỹ thuật phân trang bóng đảm bảo tính toàn vẹn trạng thái hệ thống.

Kỹ năng phát triển

Thông qua các nội dung lý thuyết và bài tập mô hình hóa, người học phát triển các nhóm kỹ năng:

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical Skills): Khả năng viết mã DDL/DML định nghĩa lược đồ quan hệ và tạo các chỉ mục tối ưu; kỹ năng phân tích cú pháp câu lệnh truy vấn có nhóm và truy vấn con lồng nhau; kỹ năng mô hình hóa sơ đồ E-R chuẩn UML.
• Kỹ năng phân tích (Analytical Skills): Phân tích và chứng minh tính khả tuần tự, khả phục hồi của một lịch trình giao dịch bất kỳ; kỹ năng phân tích đồ thị chờ để phát hiện chu trình deadlock; đánh giá sự đánh đổi giữa mức độ cô lập dữ liệu và hiệu năng truyền qua (throughput) của hệ thống.
• Năng lực ứng dụng thực tế (Practical Competencies): Thiết kế cấu trúc cơ sở dữ liệu cho các bài toán thực tế (hệ thống bán hàng, quản lý trường học, ngân hàng); hoạch định chính sách lưu trữ dự phòng và cấu hình cơ chế phục hồi hệ thống phù hợp với từng kịch bản hỏng hóc.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận diễn dịch kết hợp mô hình hóa hình thức (formal modeling). Các khái niệm trừu tượng trong hệ thống máy tính đều được minh họa bằng các sơ đồ trực quan (như Hình 1.2 về các mức trừu tượng, Hình 1.11 về các thành phần DBMS, Hình 3.1 về mô hình phân cấp thiết bị lưu trữ, Hình 4.2 về sơ đồ trạng thái giao dịch, Hình 5.17-5.18 về đồ thị chờ deadlock).

┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                    MỨC KHUNG NHÌN                           │
│     [Khung nhìn 1]      [Khung nhìn 2] ... [Khung nhìn n]   │
├─────────────────────────────────────────────────────────────┤
│                    MỨC LUẬN LÝ                              │
│     (Lược đồ quan hệ, các bảng, trường và ràng buộc)        │
├─────────────────────────────────────────────────────────────┤
│                    MỨC VẬT LÝ                               │
│     (Cấu trúc tập tin, khối đĩa, chỉ mục B-cây, bảng băm)   │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

Giáo trình sử dụng các case studies và bài toán xuyên suốt:

• Hệ thống quản lý bán hàng của công ty Pine Valley Furniture (Hình 1.1): Được dùng ở Chương 1 để phân tích sự phụ thuộc giữa chương trình và cấu trúc tập tin của phương pháp lưu trữ truyền thống, chỉ rõ các lỗi dư thừa dữ liệu, không nhất quán và khó khăn trong bảo trì.
• Lược đồ CSDL trường đại học (University Schema): Bao gồm 5 quan hệ nền tảng (instructor, department, course, section, teaches) được khai báo chi tiết tại Chương 2. Lược đồ này được sử dụng xuyên suốt qua các chương để làm ví dụ chuẩn cho các phép kết nối bảng, gom nhóm GROUP BY, tạo chỉ mục băm trên thuộc tính dept_name (Hình 3.15) và thực thi các giao dịch chuyển khoản/đăng ký tín chỉ.

Hệ thống bài tập cuối mỗi chương (từ Chương 1 đến Chương 6) được thiết kế theo các mức độ:

1. Câu hỏi ôn tập lý thuyết: Yêu cầu định nghĩa, phân biệt các khái niệm (ví dụ: so sánh kiến trúc 2 tầng và 3 tầng; phân biệt chỉ mục dày và chỉ mục thưa; phân biệt băm tĩnh và băm động).
2. Bài tập tính toán và chứng minh: Yêu cầu vẽ đồ thị trình tự để kiểm tra tính khả tuần tự xung đột; lập bảng ma trận tương thích chốt; mô phỏng trạng thái sổ ghi log và bảng trang bóng khi có sự cố.
3. Bài tập thiết kế thực tế: Yêu cầu mô hình hóa và thiết kế bảng dữ liệu cho các hệ thống như mạng xã hội Facebook, sàn thương mại điện tử Shopee, hệ thống quản lý thông tin bệnh viện.

Về phương pháp tự học, giáo trình yêu cầu người học đọc tuần tự các chương để nắm vững mạch logic, đồng thời giải đầy đủ các bài tập tình huống cuối mỗi chương để kiểm chứng khả năng áp dụng lý thuyết vào việc phân tích lỗi và thiết kế lược đồ.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình thể hiện các cập nhật về công nghệ và chuẩn dữ liệu:

• Kế thừa và chuẩn hóa học thuật: Giáo trình chuẩn hóa toàn bộ nội dung từ các bài giảng lưu hành nội bộ tại Đại học Cần Thơ từ năm 1994, đồng bộ hóa các thuật ngữ chuyên ngành công nghệ thông tin với bảng "Danh mục thuật ngữ Tiếng Anh" đầy đủ ở đầu tài liệu (như Atomicity, Blind write, Cascadeless schedule, Checkpoint, Dirty read, Precedence graph, Shadow paging, Timestamp).
• Cập nhật chuẩn ngôn ngữ và cấu trúc dữ liệu mới: Giới thiệu lịch sử các chuẩn ANSI/ISO SQL từ SQL-86 đến SQL:2008. Bổ sung các mô hình dữ liệu hiện đại như mô hình bán cấu trúc (Semi-structured data) sử dụng XML (Hình 1.6) bên cạnh mô hình quan hệ truyền thống.
• Tích hợp các tiến bộ phần cứng và kỹ thuật lưu trữ:
  • Khảo sát chi tiết đặc tính của bộ nhớ thể rắn Flash/SSD (mục 3.2) song song với đĩa từ truyền thống.
  • Trình bày phân loại toàn diện kiến trúc mảng đĩa RAID từ RAID 0 đến RAID 6 (Hình 3.3).
  • Khảo sát các kỹ thuật băm mở (Hình 3.17 - 3.24) và băm động giải quyết bài toán tràn bucket dữ liệu.
• Tích hợp tính năng xử lý phân tích nâng cao (OLAP): Bổ sung các cấu trúc phân tích dữ liệu đa chiều gồm bảng chéo (Cross-tabulation - Hình 2.16) và khối dữ liệu 3 chiều (Data Cube - Hình 2.17) dùng trong các hệ thống hỗ trợ ra quyết định.
• Gắn kết thực tiễn: Minh họa các khái niệm thông qua hoạt động của các hệ thống thực tế như tài khoản Internet Banking của ngân hàng Vietcombank, hệ thống quản lý đào tạo trường Đại học Cần Thơ, hệ thống đặt chỗ hàng không và xử lý giao dịch chứng khoán thời gian thực.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm độc giả:

1. Sinh viên đại học: Sinh viên từ năm thứ hai hoặc năm thứ ba các ngành Công nghệ thông tin, Hệ thống thông tin, Mạng máy tính và Truyền thông dữ liệu, Quản trị thư viện tại các trường đại học và cao đẳng.
2. Học viên cao học: Học viên theo học các chương trình thạc sĩ chuyên ngành Khoa học máy tính, Kỹ thuật phần mềm và Hệ thống thông tin cần tài liệu tham khảo về các nguyên lý cấu trúc lõi và giải thuật phân tích giao dịch bên trong DBMS.
3. Giảng viên đại học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính cho học phần "Nguyên lý Hệ quản trị Cơ sở dữ liệu" hoặc học phần "Cơ sở dữ liệu nâng cao" (thời lượng 2 đến 3 tín chỉ). Giảng viên có thể khai thác trực tiếp hệ thống ví dụ chuẩn hóa, bảng phân loại và bài tập cuối chương để xây dựng giáo án và đề thi.
4. Kỹ sư và Quản trị viên cơ sở dữ liệu (DBA): Làm tài liệu tham khảo phục vụ công tác tối ưu hóa truy vấn, thiết kế chỉ mục, thiết lập mức cô lập giao dịch và xây dựng kịch bản sao lưu/phục hồi hệ thống tại doanh nghiệp.

Yêu cầu tiên quyết: Người học cần có kiến thức cơ bản về cơ sở dữ liệu (các khái niệm cơ bản về bảng, khóa, quan hệ), kiến thức về cấu trúc dữ liệu và giải thuật (cây, đồ thị, bảng băm) và kỹ năng lập trình căn bản bằng các ngôn ngữ như C, C++ hoặc Java.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình hướng đến sinh viên đại học, học viên cao học các ngành Công nghệ thông tin, Hệ thống thông tin, Mạng máy tính, Quản trị thư viện cũng như các lập trình viên cần hiểu rõ kiến trúc vận hành bên dưới của các hệ cơ sở dữ liệu.

2. Cần trang bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?

Người học cần hoàn thành học phần cơ sở dữ liệu cơ bản, nắm vững cấu trúc dữ liệu và giải thuật căn bản (đặc biệt là đồ thị, danh sách liên kết và bảng băm) cùng các nguyên lý lập trình cấu trúc/hướng đối tượng.

3. Điểm khác biệt chính giữa giáo trình này và các tài liệu hướng dẫn sử dụng cơ sở dữ liệu thông thường là gì?

Các tài liệu phổ thông thường chỉ hướng dẫn người dùng viết câu lệnh truy vấn SQL trên một phần mềm cụ thể (như MySQL, SQL Server). Giáo trình này đi sâu vào các cơ chế nội tại (internal mechanisms) của hệ thống: cách tổ chức khối đĩa, cấu trúc chỉ mục, giải thuật kiểm tra tính khả tuần tự của lịch trình giao dịch, cơ chế cấp phát chốt hai kỳ (2PL), phát hiện deadlock và giải thuật phục hồi dựa trên sổ ghi log/phân trang bóng.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học nên tiếp cận tuần tự theo từng chương, kết hợp phân tích các biểu đồ trạng thái và thực hiện các bài tập vẽ đồ thị trình tự, phân tích ma trận tương thích chốt và viết các truy vấn phức hợp trong hệ thống bài tập cuối mỗi chương.

5. Giáo trình có kèm theo tài liệu hướng dẫn thực hành không?

Giáo trình chỉ tập trung trình bày phần lý thuyết và nguyên lý cốt lõi. Nội dung thực hành trên các hệ quản trị cơ sở dữ liệu cụ thể được trình bày trong một tài liệu hướng dẫn thực hành riêng biệt do nhóm tác giả biên soạn.

---

Kết luận

Giáo trình "Nguyên lý Hệ quản trị Cơ sở dữ liệu" của nhóm tác giả TS. Trần Công Án, TS. Phạm Thế Phi, TS. Nguyễn Thanh Hải, TS. Thái Minh Tuấn (Nhà xuất bản Đại học Cần Thơ, 2020) cung cấp một hệ thống lý thuyết chuẩn mực và toàn diện về cơ chế vận hành nội tại của các hệ thống quản trị dữ liệu hiện đại.

Lộ trình học tập khuyến nghị bắt đầu từ việc nắm vững kiến trúc trừu tượng và chuẩn hóa quan hệ (Chương 1), thành thạo ngôn ngữ truy vấn SQL và phân tích OLAP (Chương 2), khảo sát cấu trúc lưu trữ và đánh chỉ mục vật lý (Chương 3), từ đó làm chủ lý thuyết giao dịch, điều khiển tương tranh và giải thuật phục hồi hệ thống khi có sự cố (Chương 4, 5, 6). Để hoàn thiện kỹ năng, người học nên kết hợp nghiên cứu giáo trình này với tài liệu hướng dẫn thực hành đi kèm và danh mục tài liệu tham khảo học thuật được liệt kê tại trang 200 của sách.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 — Giới thiệu Hệ quản trị Cơ sở dữ liệu: Trình bày khái niệm Hệ quản trị Cơ sở dữ liệu, kiến trúc của một hệ quản trị cơ sở dữ liệu, các ưu khuyết điểm của các i su và một số khái niệm có liên quan đến hệ quản trị cơ sở dữ liệu. * Chương 2 — Ngôn ngữ truy vẫn có cấu trúc SOL: Giới thiệu ngôn ngữ truy vấn có cấu trie SQL. Day là ngôn ngữ truy vấn chuẩn cho các hệ cơ sở dữ liệu quan hệ, Y Chuong 3 — Luu trit và truy xuất đữ liệu: Giới thiệu các phương tiện lưu trữ vật lý, các phương pháp tô chức lưu trữ dữ liệu và các phương pháp. để tăng hiệu suất tìm kiểm dữ liệu như chỉ mục và băm.

⁄ˆ Chương 4~ Quản lý giao dịch: Trình bày khái niệm giao dịch, các tính chất của giao dịch và sự cạnh tranh giữa các giao dịch. Chương này còn trình bày các tính chất quan trọng của lịch trình như tính khả tuần tự, tính khả phục hồi và tránh cuộn lại hàng loạt Vˆ Chương Š — Điều khiển cạnh tranh: Trình bày các giao thức điều. khiển cạnh tranh như các giao thức dựa trên chố giao thức dựa trên tem thời gian và các giao thức dựa trên tính hợp lệ. Chương này cũng trình bay phương pháp xử lý deadlock trong hệ thống.

ˆ Chương 6 — Hệ thống phục hôi: Trình bày các nguy cơ hỏng hóc, sự ảnh hưởng của các loại hỏng hóc lên cơ sở dữ liệu và các phương pháp. phục hồi dữ liệu khi có sự có. Để có thể tiếp thu tốt nội dung của giáo trình thì người đọc cần có kiến thức cơ bản về cơ sở dữ liệu. Chúng tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến quý Thầy Cô Khoa Công nghệ thông tin và Truyền thông đã nhiệt tình góp ý cho nội dung của giáo trình này.

Do đây là phiên bản đầu tiên của giáo trình nên không thể tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi mong nhận được sự đóng góp chân thành từ quý. độc gid dé quyền giáo trình ngày càng hoàn thiện hơn. Cân Thơ, tháng 10 năm 2020 NHÓM TÁC GIẢ VE HE QUAN TRI CO.

SỞ DỮ L EU 1l CÁC ỨNG DỰNG CỦA HỆ QUẢN TRỊ CƠ SỞ DỮ LIỆU 12 MỤC TIÊU CỦA HE QUAN TRỊ CƠ SỞ DỮ LIỆU 1.1 Tổ chức lưu trữ dữ liệu bằng dịch vụ tập tin của hệ điều hành.2 Sử dụng các HỌT CSDL 1.3 CAC GOC NHIN VE DU LIEU 1.1 Các mức độ trừu tượng hóa dữ liệu 1.2 Thể hiện và lược đồ của cơ sở dữ liệu 1.3 Mô hình dữ liệu 1.4 CÁC NGÔN NGỪ CƠ SỞ DU LIEU 1.1 Ngôn ngữ định nghĩa dữ liệu 12 1.2 Ngôn ngữ thao tác dữ liệu.5 CSDL QUAN HỆ 13 1.6 THIET KE CSDL 14 1.1 Quá trình thiết kế 14 1.2 TI 'CSDL cho một trường đại học 15 1.3: Mô hình thực thể quan hệ 16 1.7 LUU TRU VA TRUY VAN CSDL 19 1.8 QUAN TRI GIAO DICH 19 1.9 KIÊN TRÚC CSDL.10 TONG KET 2 BAI TAP 24 Chương 2. NGÔN 'TRUY VẤN CÓ CÁU TRUC SQL.1 TONG QUAN VE SQL 25 2.2 SQL DE DINH NGHIA DU LIEU 26 2.1 Các kiểu dữ liệu cơ bản 26 2.2 Định nghĩa cấu trúc bảng dữ liệu 26 2.3 Sửa đổi CSDL 30 2.3 SQL DE TRUY VAN DU LIEU 31 2. Các truy vẫn trên một quan hệ 31 'ác truy vấn trên nhiều quan hệ 33 2.3 Các toán tử trong SQL. Truy vấn con lồng nhau.4 CAC TINH NANG NANG CAO CUA SQL 49 2.1 Ham va thủ tục 49 2.5 TONG KET 6 BAI TAP 63 Chuong 3.

LUU TRU VA TRUY XUAT DU LIEU 66 3.1 TONG QUAN VE LUU TRU VA TRUY XUAT DU LIEU 66 3.2 DIA TU VA FLASH 68 3.1 Đặc tính vật lý của đĩa từ 68 3.3 Tối ưu hóa truy cập khối đĩa 1 3.1 RAID: Cải thiện độ tin cậy thông qua sự “dư thừa” 75 3.2 Phân loại RAID 16 3.4 LUU TRU TAM CAP 79 3.5 TÓ CHỨC CÁC MẪU TIN TRONG FILE 80 3. Tô chức tập tin kiểu tuần tự 81 3.2 Tổ chức tập tin gom nhiều bảng, 82 3.6 LUU TRU TU BIEN DU LIEU 85 3.7 CHÍ MỤC CÓ THỨ TỰ $6 3.1 Chỉ mục dày và thưa 87 3. Chỉ mục đa mức 88 3. Chỉ mục trên nhiều khóa 90 3.8 CHÍ MUC DUNG BANG BAM 90 3.

So sánh băm tĩnh và băm động 101 3.9 TẠO CHI MUC TRONG SQL 102 3.10 TONG KET 104 BÀI TẬP. QUAN LY GIAO DỊCH 107 4,1 TONG QUAN VE GIAO DICH. TÍNH NGUYÊN TỬ VÀ BÉN VUNG CUA GIAO DICH 110 4-3. TÍNH CÔ LAP CUA GIAO DICH H3 4.4 TÍNH KHẢ TUẦN TỰ (SERIALIZABILITY) 118 4.

Tính khả tuần tự xung đột 119 4.2 Tính khả tuần tự view 127 4.5 TÍNH KHẢ PHỤC HOI VA TRANH CUON LAI HANG LOAT 133 4. Tính khả phục hồi 133 4.2 Tính tránh cuộn lại hàng loạt 134 4.6 CÁC MỨC CÔ LẬP CỦA GIAO DỊCH 135 4.7 QUAN LY GIAO DICH TRONG SQL 138 4.8 TONG KET 139 BAI TAP 141 Chuong 5. DIEU KHIEN CANH TRANH 143 5.1 GIAO THUC DUA TREN CHOT 143 3. Giao thức chốt hai kỳ 148 5.4 Giao thức dựa trên đồ thị 151 §5.2 GIAO THỨC DỰA TRÊN TEM THỜI GIAN 159 5.1 Giao thức thứ tự tem thời gian 160 5.2 Giao thức viết Thomas 161 5.3 GIAO THỨC DỰA TRÊN TÍNH HỢP.4 QUAN LY DEADLOCK 165 5.1 Phong ngira deadlock 165 5.

Phát hiện và kh6i phye deadlock 167 5.5 TONG KET 171 BÀI TẬP. HỆ THÓNG PHỤC HỎI 176 6.1 PHAN LOP HONG HOC 176 6.2 CẤU TRÚC LƯU TRỪ 17 6.1 Các loại thiết bị lưu trữ 17 6.2 Thực thi lưu trữ bền 178 6.3 Truy cập dữ liệu 179 6.3 PHUC HOI VA TINH NGUYEN TU 181 6.4 PHUC HOI DUA TREN SO GHI LỘ TRÌNH 181 6.1 Giải thuật phục hồi dựa trên sự cập nhật bị trì hoãn 182 6. Giải thuật phục hồi dựa trên sự cập nhật tức thời 185 6.3 Điểm kiếm soát 187 6.5 PHAN TRANG BONG 189 6.6 PHUC HOI VỚI CAC GIAO DỊCH CẠNH TRANH 192 6.1 Kết hợp với thành phần điều khiển cạnh tranh.2 Hoạt động ghỉ số ghỉ lộ trình 192 6. Hoạt động phục hồi 193 6.7 TONG KET 194 BÀI TẬP.

196 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 200 ĐANH MỤC HÌNH ẢNH Hinh 1.1 Hệ thống quản lý bán hàng của công ty Pine Valley Hình 1.2 Các mức trừu tượng hóa trong một HQT CSDL Hinh I.3 Một thê hiện của bảng/quan hệ Instruetor Hình 1.4 Một ví dụ về mối quan hệ các bảng trong mô hình E-R 10 Hình I.5 Mô hình CSDL hướng đối tượng.6 Hình minh họa dữ liệu bán cấu trúc " Hình I.7 Ví dụ dữ liệu từ bảng Department l3 Hình 1.8 Vi dy dit ligu trong bang Course l3 Hình I.9 Một ví dụ sơ đỗ thực thể quan hệ 7 Hinh 1.10 ‘Vi dy bang Instructor can chuan hoa 18 Hình 1.11 Các thành phần trong HỌT CSDL 21 Hinh 1.12 Mô hình kiến trúc 2 va 3 ting 2 Hình 2.1 Minh họa một số kết quả của "SELECT name FROM instruetor" 32 Hình 2.2 'Kết quả của "SELECT dept_name FROM instructor" 32 Hình 2.3 Minh họa bảng dit ligu instructor 3 Hình 2.4 Bang dit ligu teaches 35 Hình 2.5 Minh họa 1 số kết quả tích Descartes giữa instructor va teaches 35 Hình 2.6 Kết nói tự nhiên của instructor va teaches 36 Hình 2.7 Quan hé section 39 Hình 2.8 ‘Quan hg cl liệt kê các khóa học ở học kỳ 2 2018 40 Hình 2.9 ‘Quan hg e2 liệt kê các khóa học ở học kỳ học kỳ 1 năm 2020 40 Hình 2.10 Quan hệ kết quả c1 hợp e2 4I Hình 2.11 Quan hệ kết quả c1 giao c2 4I Hình 2.12 Quan hệ kết quả e1 trừ c2 4 Hình 2.13 Các bộ dữ liệu trong instructor được nhóm theo đept_ name 4 Hình 2.14 Kết quả của truy vấn "Tìm lương trung bình của các bộ môn có lương trung bình cao hơn 4.15 Minh họa dữ liệu quan hệ sales 58 Hình 2.16 Bang cross-tab nhém theo item_name va color 58 Hình 2.17 Khối dữ liệu 3 chiều 59 Hình 2.18 Cấu trúc phân cắp trên các chiều dữ liệu 61 Hình 2.19 Bảng Cross-tab của sales phân loại theo ilem_ name 6 Hình 3.1 Mô hình phân cấp thiết bị lưu trữ 68 Hình 3.2 Cấu trúc hệ đĩa từ 69 Hinh 3.3 Phân loại RAID 78 Hình 3.4 Tô chức tập tin trình tự đẻ lưu các mâu tin instructor 81 Hình 3.5 Tổ chức tập tin nh tự sau khi thêm mẫu tin 82 Hình 3.6 Quan hé department 83 Hình 3.7 Quan hé instructor 83 Hình 3.8 Cấu trúc tập tin gom nhiễu bang 84 Hình 3.9 trúc tập tin Gom nhiều bảng vị chuỗi con trỏ 85 Hình 3.10 Lược đồ quan hệ trình bày Siêu dữ liệu hệ thống.11 Tập tin tuân tự cho các mầu tin instructor.12 ‘Vi du chi muc day 88 Hình 3.13 Ví dụ chỉ mục thưa 88 Hình 3.14 Chỉ mục thưa 2 mức.15 “Tổ chức băm của tập tin instruetor với khóa đept_ name.16 Bucket bi tràn trong một cấu trúc băm 94 Hình 3.17 Cấu trúc băm mở.18 Ham bam trén dept_name 98 Hình 3.19 Cấu trúc băm mở ban đầu.20 Cấu trúc băm sau khi chèn 3 mẫu tin 98 Hình 3.21 Cấu trúc băm sau khi chèn 4 mẫu tin 99 Hình 3.22 Cấu trúc băm sau khi chèn 6 mẫu tin 100 Hình 3.23 Cấu trúc băm sau khi chèn 7 mẫu tin 100 Hình 3.24 Cấu trúc băm sau khi chèn II mẫu tin 101 Hình 3.25 Minh họa bảng Customer 102 Hình 3.26 Kết quả phân tích câu lệnh truy vấn trên bảng chưa có chỉ mục 103 Hình 3.27 Kết quả phân tích truy vấn sau khi thêm chỉ mục 103 Hình 4.1 Sự thực hiện cạnh tranh dẫn đến không nhất quán 109 Hình 4.2 Sơ đồ trạng thái của một giao dịch.3 Chỉ thị của các giao dịch chuyển khoan T, va T2 114 Hình 4.4 Lịch trình 1 (S1) - Lịch trình tuần tự T; thực hiện trước, T; sau.5 Lịch trình 2 (S2) - Lịch trình tuần tự T› thực hiện trước, Tị sau.6 Lich trình 3 (S3) - Lịch trình cạnh tranh, kết quả giống lịch trình 1 117 Hình 4.7 Lich trình 4 (S4) ~ Lịch trình cạnh tranh, kết quả không nhất quán 117 Hình 4.8 Lịch trình S3 viết dưới dạng thỏa thuận 119 Hình 4.9 Quan hệ giữa các tính chất khả tuần tự 119 Hình 4.10 Lịch trình S1 và S3 viết dưới dạng thỏa thuận 121 Hình 4.11 Lịch trình S1 và lịch trình S4 viết dưới dạng thỏa thuận.12 Lich trình 5 (S5) ~ Hai giao dịch chuyển khoản Tị và T; 122 Hinh 4:13 Bé th tink tự của lịch trình S3 124 Tình 4.14: Đỗ thị trìnhtự của lịch trình S4 124 ình 4.15 Đỗ thị trình tự không có chu trình (sắp xếp topo) 126 Hình 4. Thứ tự tuyến tính được x: i 126 Hình 4.17 Lịch trình 6 (S6) ~ Lịch trình với thao tác ghỉ mù 127 THình 4.