Giáo Trình Lắp Máy Công Cụ: Nguội và Lắp Ráp Cơ Khí Trình Độ Trung Cấp

Giáo trình lắp máy công cụ nghề nguội và lắp ráp cơ khí trung cấp cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên ngành cơ khí.

• Tác giả: Nguyễn Thành Toản
• Trường học: Trường Cao Đẳng Cơ Giới Quảng Ngãi
• Chuyên ngành: Lắp Máy Công Cụ
• Đề tài: Giáo Trình Lắp Máy Công Cụ: Tháo Lắp Cơ Khí Trung Cấp
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Quảng Ngãi

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. BÀI 1: THÁO, LẮP TRỤC TRUYỀN ĐỘNG
• 1.1. Chức năng, cấu tạo, nguyên lý làm việc của cụm trục truyền động
• 1.2. Quy trình tháo, lắp cụm trục truyền động
• 1.3. Công tác chuẩn bị trước khi tháo
• 1.4. Kỹ thuật tháo, lắp trục truyền động
• 1.5. Công tác an toàn, các dạng hỏng-nguyên nhân, biện pháp phòng ngừa và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp trục truyền động
• 2. BÀI 2: THÁO, LẮP CỤM BÀN GÁ
• 2.1. Cụm bàn gá dao máy tiện
• 2.2. Cụm bàn gá phôi máy bào
• 2.3. Hệ bàn khoan
• 2.4. Công tác chuẩn bị trước khi tháo
• 2.5. Kỹ thuật tháo, lắp cụm bàn gá
• 2.6. Công tác an toàn và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp cụm bàn gá
• 3. BÀI 3: THÁO, LẮP CỤM TRỤC CHÍNH
• 3.1. Hộp trục chính máy tiện
• 3.2. Trục chính. Công tác chuẩn bị trước khi tháo, lắp cụm trục chính
• 3.3. Kỹ thuật tháo, lắp cụm trục chính
• 3.4. Công tác an toàn và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp
• 4. BÀI 4: THÁO, LẮP HỆ THỐNG THỦY LỰC
• 4.1. Chức năng, cấu tạo, nguyên lý làm việc hệ thống thủy lực
• 4.2. Công dụng, tính chất và phân loại dầu thủy lực trong máy công cụ
• 4.3. Lập quy trình tháo, lắp hệ thống thủy lực
• 4.4. Công tác chuẩn bị trước khi tháo, lắp hệ thống thủy lực
• 4.5. Kỹ thuật tháo, lắp hệ thống thủy lực
• 4.6. Công tác an toàn, các dạng hỏng-nguyên nhân, biện pháp phòng ngừa và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp hệ thống thủy lực
• 5. BÀI 5: THÁO, LẮP HỆ THỐNG KHÍ NÉN
• 5.1. Chức năng, cấu tạo, nguyên lý làm việc hệ thống khí nén
• 5.2. Lập quy trình tháo, lắp hệ thống khí nén
• 5.3. Công tác chuẩn bị trước khi tháo, lắp hệ thống khí nén
• 5.4. Kỹ thuật tháo, lắp hệ thống khí nén
• 5.5. Công tác an toàn, các dạng hỏng-nguyên nhân, biện pháp phòng ngừa và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp hệ thống khí nén
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Lắp Máy Công Cụ Cơ Khí Trung Cấp

Giáo trình "Tháo lắp máy công cụ" là tài liệu quan trọng trong chương trình đào tạo nghề cơ khí trung cấp. Tài liệu này cung cấp kiến thức cơ bản về cấu tạo, nguyên lý làm việc và quy trình tháo lắp các cụm máy công cụ. Mục tiêu chính là giúp học sinh, sinh viên nắm vững kỹ thuật lắp ráp và tháo dỡ, từ đó nâng cao tay nghề và khả năng làm việc trong môi trường sản xuất.

1.1. Mục tiêu và nội dung chính của giáo trình

Giáo trình tập trung vào việc cung cấp kiến thức về các loại máy công cụ, quy trình tháo lắp và các kỹ thuật an toàn trong quá trình làm việc.

1.2. Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu này được thiết kế cho học sinh, sinh viên ngành cơ khí, cũng như các kỹ thuật viên đang làm việc trong lĩnh vực lắp ráp máy công cụ.

II. Những thách thức trong việc tháo lắp máy công cụ

Việc tháo lắp máy công cụ không chỉ đòi hỏi kiến thức chuyên môn mà còn cần kỹ năng thực hành cao. Các thách thức thường gặp bao gồm việc xác định đúng quy trình tháo lắp, đảm bảo an toàn lao động và xử lý các sự cố phát sinh trong quá trình làm việc. Những vấn đề này có thể ảnh hưởng đến hiệu suất làm việc và an toàn của người lao động.

2.1. Các vấn đề thường gặp khi tháo lắp

Người thực hiện có thể gặp khó khăn trong việc xác định vị trí các chi tiết, cũng như quy trình tháo lắp không đúng cách dẫn đến hư hỏng.

2.2. Tầm quan trọng của an toàn lao động

An toàn lao động là yếu tố quan trọng trong quá trình tháo lắp. Việc không tuân thủ các quy định an toàn có thể dẫn đến tai nạn nghiêm trọng.

III. Phương pháp tháo lắp máy công cụ hiệu quả

Để tháo lắp máy công cụ một cách hiệu quả, cần tuân thủ các quy trình kỹ thuật đã được quy định. Việc chuẩn bị đầy đủ dụng cụ và tài liệu kỹ thuật là rất cần thiết. Ngoài ra, việc thực hiện các bước tháo lắp theo thứ tự cũng giúp giảm thiểu rủi ro và đảm bảo an toàn.

3.1. Quy trình chuẩn bị trước khi tháo lắp

Cần chuẩn bị các tài liệu kỹ thuật, dụng cụ cần thiết và đảm bảo khu vực làm việc sạch sẽ, an toàn.

3.2. Các bước tháo lắp cụ thể

Thực hiện tháo lắp theo thứ tự từ ngoài vào trong, đảm bảo không làm hư hỏng các chi tiết máy.

IV. Ứng dụng thực tiễn của giáo trình trong ngành cơ khí

Giáo trình "Tháo lắp máy công cụ" không chỉ là tài liệu học tập mà còn là nguồn tham khảo quý giá cho các kỹ thuật viên trong ngành cơ khí. Việc áp dụng kiến thức từ giáo trình vào thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả công việc và giảm thiểu sai sót trong quá trình sản xuất.

4.1. Kinh nghiệm thực tế từ các kỹ thuật viên

Nhiều kỹ thuật viên đã áp dụng thành công các kiến thức từ giáo trình vào công việc hàng ngày, giúp cải thiện quy trình sản xuất.

4.2. Tác động đến chất lượng sản phẩm

Việc thực hiện đúng quy trình tháo lắp giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm thiểu lỗi trong sản xuất.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của giáo trình

Giáo trình "Tháo lắp máy công cụ" đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành cơ khí. Với sự phát triển không ngừng của công nghệ, giáo trình cần được cập nhật thường xuyên để đáp ứng nhu cầu thực tiễn. Tương lai, giáo trình sẽ tiếp tục là công cụ hỗ trợ đắc lực cho việc nâng cao tay nghề và kỹ năng cho học sinh, sinh viên.

5.1. Định hướng phát triển giáo trình

Cần thường xuyên cập nhật nội dung giáo trình để phù hợp với sự phát triển của công nghệ và nhu cầu thị trường.

5.2. Vai trò của giáo trình trong đào tạo nghề

Giáo trình sẽ tiếp tục là nền tảng vững chắc cho việc đào tạo và phát triển nghề nghiệp trong lĩnh vực cơ khí.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình mô đun Lắp máy công cụ (tên gọi trong văn bản: Tháo lắp các cụm máy công cụ) là tài liệu đào tạo chuyên ngành thuộc chương trình đào tạo nghề Nguội và lắp ráp cơ khí (trình độ Trung cấp và Cao đẳng nghề), do Trường Cao đẳng Cơ giới Quảng Ngãi ban hành năm 2019 theo hình thức lưu hành nội bộ, với kỹ sư Nguyễn Thành Toản làm chủ biên. Mô đun này giữ vị trí trọng tâm trong khối kiến thức và kỹ năng thực hành chuyên môn, kết nối các nguyên lý cơ sở cơ khí với kỹ thuật vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa và lắp ráp thiết bị công nghiệp thực tế.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho người học hệ thống kiến thức kỹ thuật về công dụng, cấu tạo và nguyên lý làm việc của các cụm chi tiết trong máy công cụ cắt gọt kim loại; rèn luyện kỹ năng lập phiếu hướng dẫn công nghệ, thao tác tháo lắp đúng trình tự quy chuẩn, kiểm tra dung sai, chẩn đoán hư hỏng và phục hồi chi tiết máy; đồng thời hình thành ý thức tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về an toàn lao động và vệ sinh công nghiệp trong môi trường phân xưởng.

Cấu trúc giáo trình được xây dựng theo phương pháp tích hợp mô đun, phân chia thành 5 bài học tương ứng với 5 cụm cơ cấu và hệ thống chức năng chính của máy cắt gọt: trục truyền động, cụm bàn gá, cụm trục chính, hệ thống thủy lực và hệ thống khí nén. Cách tiếp cận của tài liệu đi từ phân tích kết cấu cơ khí, nguyên lý hoạt động sang lập quy trình công nghệ từng bước (nguyên công), chuẩn bị mặt bằng - dụng cụ, và phương pháp kiểm tra khắc phục các dạng hư hỏng cụ thể.

Điểm đặc sắc của tài liệu là tính định lượng hóa và bám sát thực nghiệm xưởng. Giáo trình cung cấp chi tiết các sơ đồ động học, thông số dung sai lắp ghép, bảng định mức độ mòn cho phép, bảng tiêu chuẩn vết sơn tiếp xúc và công thức pha chế dung dịch tẩy rửa hoặc keo dán công nghiệp, giúp người học có căn cứ kỹ thuật chính xác khi thực hành.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình gồm 5 bài học được phân bổ thời lượng lý thuyết (LT), thực hành (TH) và kiểm tra (KT) theo cấu trúc chuẩn:

• Bài 1: Tháo, lắp trục truyền động (Thời lượng: 10 giờ – LT: 2h, TH: 6h, KT: 2h): Khảo sát chức năng, cấu tạo và nguyên lý hoạt động của các bộ truyền cơ khí: cơ cấu vít – đai ốc (biến chuyển động quay thành tịnh tiến trong bàn máy phay, máy bào, bàn dao máy tiện); cơ cấu điều chỉnh tốc độ vô cấp (kiểu dây đai – bánh đai côn và cơ cấu Xvêtôdarôv); bộ truyền đai (đai dẹt, đai thang, đai tròn, đai lược, đai răng với công suất truyền ≤ 40–50 kW, vận tốc 5–30 m/s); bộ truyền xích (xích con lăn, xích ống, xích răng với khoảng cách trục ≤ 8 m); bộ truyền bánh răng (trụ răng thẳng, nghiêng song song, nón/côn vuông góc, bánh răng – thanh răng); trục tâm và trục truyền (trục trơn, trục bậc, trục then hoa, trục cứng và trục mềm có chiều dài $L \ge 5d$). Chương này trình bày quy trình tháo/lắp 8 nguyên công, kỹ thuật tháo bu lông/vít cấy gãy (dùng đầu kẹp con lăn, đầu kẹp miếng chặn, mũi chiết rãnh trái, mũi xoáy răng côn, hàn đính) và các biện pháp phục hồi trục (nắn nguội/nóng ở 150–450°C, ép bạc trung gian, mạ Crôm, hàn đối đỉnh 90° có chốt định vị $\varnothing5–\varnothing10$).
• Bài 2: Tháo, lắp cụm bàn gá (Thời lượng: 12 giờ – LT: 2h, TH: 8h, KT: 2h): Nghiên cứu chi tiết hệ bàn dao máy tiện (bàn dao dọc, bàn dao ngang, bàn xoay, bàn trượt dọc phụ, đài gá dao 12 bu lông); hệ bàn máy bào B365 (bàn gá gang cấp chính xác 2, xà ngang dẫn hướng, cơ cấu cóc bánh răng $Z_{23} \to Z_{102} \to Z_{36}/Z_{36}$, cặp bánh răng côn $Z_0/Z_{36}$); hệ bàn máy khoan; và kỹ thuật sửa chữa băng máy (phân tích độ mòn trên băng máy tiện 1A62, thân máy bào, thân máy phay nằm ngang nhóm II). Quy trình tháo lắp được chuẩn hóa theo từng bước thao tác và dụng cụ tương ứng.
• Bài 3: Tháo, lắp cụm trục chính (Thời lượng: 14 giờ – LT: 2h, TH: 10h, KT: 2h): Khảo sát hộp trục chính máy tiện vạn năng T616 (gia công cấp chính xác 2, độ bóng cấp 6–7) gồm 4 trục: Trục 1 (thép 45, đỡ mâm cặp, bánh răng $Z_{58}, Z_{55}, Z_{27}$, ly hợp răng); Trục 2/trục hắc le (thép CT5 then hoa, bánh răng $Z_{63}, Z_{17}$, cam lệch tâm cho bơm dầu piston); Trục 3/trục trung gian (bánh răng $Z_{35}$); Trục 4/trục đảo chiều (bánh răng $Z_{50}, Z_{29}$). Cung cấp sơ đồ nguyên lý đường truyền tốc độ cao/thấp và quy trình công nghệ tháo/lắp 9 nguyên công hoàn chỉnh.
• Bài 4: Tháo, lắp hệ thống thủy lực: Trình bày chức năng, cấu tạo, nguyên lý làm việc của các phần tử thủy lực; tính chất và phân loại dầu thủy lực trong máy công cụ; phương pháp lập quy trình tháo lắp, kiểm tra kín khít và an toàn áp suất chất lỏng.
• Bài 5: Tháo, lắp hệ thống khí nén: Phân tích nguyên lý làm việc hệ thống truyền động khí nén; kỹ thuật tháo lắp cơ cấu chấp hành khí nén, van điều khiển; phương pháp bảo dưỡng, phòng ngừa sự cố rò rỉ và áp suất khí.

Progression logic: Nội dung giáo trình được thiết kế logic từ việc nghiên cứu các cơ cấu truyền động cơ sở (trục, đai, xích, bánh răng) đến các cụm dẫn hướng và định vị (bàn gá, băng máy), tiến tới hệ thống truyền động chính phức tạp (hộp trục chính máy tiện T616), và mở rộng sang các hệ thống điều khiển – truyền dẫn công suất bằng chất lưu (thủy lực, khí nén).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết truyền động cơ học: Cơ sở ma sát học, nguyên lý ăn khớp bánh răng, tỷ số truyền, động học cơ cấu biến đổi chuyển động (vít me – đai ốc, bánh răng – thanh răng, cơ cấu cóc).
• Lý thuyết mài mòn và biến dạng: Phân tích cơ chế mòn mài, mòn dính bám và mòn mỏi trên băng máy và bề mặt trượt; cơ chế biến dạng uốn, biến dạng xoắn của trục truyền động dưới tải trọng.
• Nguyên tắc công nghệ tháo lắp: Nguyên tắc chỉ tháo khi cần thiết; tháo từ ngoài vào trong, từ chi tiết bảo vệ đến chi tiết bên trong; đánh dấu vị trí tương quan; kiểm tra và làm sạch trước khi lắp; lắp ngược trình tự tháo.
• Hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật: Tiêu chuẩn độ mòn cho phép của băng máy tiện (gia công thô $\le 0{,}3\text{ mm}$, bán tinh $\le 0{,}08\text{ mm}$, tinh $\le 0{,}02\text{ mm}$); tiêu chuẩn số điểm sơn tiếp xúc trên khung kiểm $25 \times 25\text{ mm}$ (máy chính xác cao $\ge 20$ vết, máy thường $\ge 16$ vết, mặt trượt băng máy $\ge 10$ vết, mặt trượt máy phay $12–15$ vết); công thức tính lực ép bạc moay-ơ: $P_e = f_e \cdot \pi \cdot d \cdot l \cdot p$.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật chuyên môn: Đọc hiểu sơ đồ động học máy và bản vẽ lắp ráp cụm máy; sử dụng chính xác các trang thiết bị và dụng cụ chuyên dụng (máy ép thủy lực, vam 2–3 càng, kìm phanh, cờ lê chìm, nivô, thước phẳng mẫu, đồng hồ so); thực hiện thuần thục các kỹ thuật sửa nguội (cạo rãnh trượt, dán đai truyền với tỷ lệ 60% keo nguyên chất + 15% zêlatin + 25% cồn, nắn trục, khử khe hở vít me).
• Kỹ năng phân tích và chẩn đoán: Nhận diện hiện tượng, phân tích nguyên nhân và đưa ra biện pháp xử lý đối với các hư hỏng cơ khí (trục vít me lệch tâm, bàn máy dịch chuyển giật cục, hộp trục chính phát nhiệt quá 50°C hoặc có tiếng ồn, bánh răng sứt mẻ, xích rão).
• Năng lực thực hành xưởng: Lập phiếu quy trình công nghệ tháo lắp; lập biên bản tình trạng kỹ thuật thiết bị trước khi tháo; pha chế dung dịch tẩy rửa hóa chất (24g xút, 35g canxi cacbonat, 1,5g nước thủy tinh, 25g xà phòng lỏng trong 1 lít nước ở 80–90°C); thực thi quy chuẩn an toàn lao động và 5S trong phân xưởng cơ khí.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp đào tạo tích hợp (kết hợp lý thuyết công nghệ và thực hành tại xưởng), trong đó thời lượng thực hành chiếm từ 60% đến 70% tổng thời gian môn học (ví dụ: Bài 1 có 6/10 giờ thực hành; Bài 3 có 10/14 giờ thực hành). Tiến trình giảng dạy bắt đầu bằng việc giảng viên phân tích bản vẽ kết cấu, sơ đồ động và hướng dẫn phiếu công nghệ, sau đó thị phạm thao tác mẫu trước khi người học tiến hành thực hành trực tiếp trên thiết bị.

Nội dung bài tập và case studies được xây dựng dựa trên các tình huống xử lý kỹ thuật cụ thể tại hiện trường:

• Xử lý sự cố gãy bu lông, vít cấy sát mặt chi tiết bằng phương pháp dùng mũi chiết ren trái, mũi xoáy răng hoặc hàn đai ốc đính.
• Chẩn đoán hiện tượng bàn dao máy tiện quay tay nặng, kẹt hoặc rơ dọc trục và điều chỉnh đai ốc khử khe hở.
• Cân chỉnh độ song song và độ võng của bộ truyền xích ($f = 0{,}02$ khoảng cách tâm hai đĩa xích).
• Phục hồi bề mặt dẫn hướng băng máy tiện 1A62 và thân máy phay nằm ngang bằng phương pháp cạo mốc chuẩn kiểm tra qua vết sơn tiếp xúc.

Hoạt động thực hành được tổ chức theo nhóm (4 học sinh - sinh viên/nhóm), sử dụng các trang thiết bị và vật tư gồm: máy tiện, máy phay, máy bào, máy khoan, bộ cờ lê, kìm tháo phe, búa nguội, vam tháo, khay gỗ kê chi tiết, vải lau, dầu DO, dầu máy và mỡ bôi trơn.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập được lượng hóa theo thang điểm 10 với các tiêu chí thành phần:

• Kiến thức: Trình bày công dụng, cấu tạo, nguyên lý làm việc (1 điểm); trình bày quy trình tháo lắp (2 điểm).
• Kỹ năng: Thao tác tháo đúng trình tự kỹ thuật (3 điểm); thao tác lắp đúng trình tự kỹ thuật (2 điểm).
• Thái độ và An toàn: Đảm bảo định mức thời gian quy định (1 điểm); tuân thủ tuyệt đối an toàn lao động và vệ sinh công nghiệp (1 điểm).

Hướng dẫn tự học tập trung vào việc đọc hiểu hồ sơ kỹ thuật kèm theo máy, phân tích đường truyền động trên sơ đồ nguyên lý, tra cứu dung sai lắp ghép và tự lập bảng quy trình công nghệ trước khi vào ca thực hành.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình được biên soạn năm 2019 dựa trên chuẩn chương trình dạy nghề Nguội và lắp ráp cơ khí, mang các đặc điểm kỹ thuật thực tiễn:

• Chuẩn hóa quy trình công nghệ theo từng nguyên công: Mọi thao tác tháo lắp đối với từng cụm máy (cụm cơ cấu vít – đai ốc, bộ truyền đai, bộ truyền bánh răng, hộp trục chính T616) đều được cụ thể hóa thành các nguyên công độc lập, chỉ rõ dụng cụ chuyên dùng và hướng tác dụng lực ($M_t, P_t$), loại bỏ tính cảm tính trong sửa chữa cơ khí.
• Tích hợp kỹ thuật công nghệ phục hồi chi tiết máy: Bên cạnh thao tác cơ học, tài liệu đưa vào các quy trình công nghệ hóa học và vật liệu như: công thức dung dịch kiềm tẩy sạch muội than và dầu mỡ ($24\text{g NaOH} + 35\text{g CaCO}_3 + 1{,}5\text{g Na}_2\text{SiO}_3 + 25\text{g xà phòng lỏng}$ trong 1 lít nước ở 80–90°C); công nghệ dán nối đai truyền bằng hợp chất zêlatin; phương pháp hàn đắp phục hồi răng đĩa xích trong dưỡng đồng; kỹ thuật nhiệt luyện ủ và ram khử ứng suất dư khi nắn trục biến dạng xoắn.
• Gắn kết với các dòng thiết bị công nghiệp điển hình: Toàn bộ nội dung khảo sát và thực hành đều sử dụng trực tiếp kết cấu của các dòng máy công cụ thực tế tại các phân xưởng sản xuất: máy tiện vạn năng T616, máy tiện ren vít 1A62, máy bào B365, máy phay nằm ngang nhóm II và hệ bàn máy khoan đứng.
• Quy định chặt chẽ về an toàn và kiểm soát rủi ro: Tài liệu hệ thống hóa các quy định an toàn khi vận hành máy, an toàn lắp ráp và an toàn sửa chữa; quy định rõ thao tác ngắt nguồn điện, treo biển báo cảnh báo và cách bố trí mặt bằng phân xưởng ngăn nắp.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Học sinh, sinh viên: Phục vụ đào tạo học sinh trình độ Trung cấp và sinh viên Cao đẳng nghề chuyên ngành Nguội và lắp ráp cơ khí, Cắt gọt kim loại, Công nghệ chế tạo máy, Kỹ thuật bảo trì và sửa chữa thiết bị cơ khí.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học cơ sở kỹ thuật trước khi học mô đun này, bao gồm: Vẽ kỹ thuật cơ khí (đọc hiểu bản vẽ chi tiết, bản vẽ lắp, sơ đồ động), Dung sai lắp ghép và đo lường kỹ thuật, Cơ học cơ sở, Vật liệu học và Xử lý nhiệt, cùng kỹ thuật nguội cơ bản.
• Giảng viên chuyên ngành: Sử dụng làm giáo trình giảng dạy chính khóa, căn cứ xây dựng giáo án tích hợp, thiết kế bài tập thực hành xưởng, phiếu hướng dẫn công nghệ và tiêu chí chấm điểm đánh giá kỹ năng nghề.
• Cán bộ kỹ thuật và công nhân cơ khí: Dùng làm tài liệu tham khảo kỹ thuật trong công tác bảo dưỡng định kỳ, kiểm tra độ chính xác hình học, lập quy trình công nghệ tháo lắp và đại tu máy công cụ cắt gọt tại các nhà máy, xí nghiệp cơ khí.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?
Tài liệu được biên soạn cho học sinh, sinh viên hệ Trung cấp và Cao đẳng nghề Nguội và lắp ráp cơ khí, đồng thời là tài liệu tra cứu kỹ thuật cho công nhân, kỹ thuật viên bảo trì máy công cụ cắt gọt kim loại.

2. Cần trang bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học mô đun này?
Người học cần nắm vững kỹ năng đọc bản vẽ cơ khí và sơ đồ động học, hiểu biết về dung sai - mối ghép, vật liệu kim loại, phương pháp xử lý nhiệt và các thao tác nguội cơ bản (cưa, đục, dũa, cạo, taro ren).

3. Giáo trình có điểm gì khác biệt so với các tài liệu lý thuyết nguyên lý máy?
Giáo trình tập trung vào kỹ thuật công nghệ tháo lắp thực tế, cung cấp bảng phân bước nguyên công chi tiết kèm hình vẽ minh họa hướng lực, bảng phân tích dạng hỏng - nguyên nhân - biện pháp khắc phục và các tiêu chuẩn kiểm tra định lượng (độ mòn băng máy, số vết sơn tiếp xúc, dung sai độ đảo).

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?
Người học cần kết hợp đọc lý thuyết kết cấu với việc phân tích sơ đồ động máy T616 và B365; nắm chắc nguyên tắc tháo lắp đối xứng, ngược chiều; ghi nhớ các thông số giới hạn mài mòn và trả lời đầy đủ hệ thống câu hỏi, bài tập ở cuối mỗi bài học.

5. Tài liệu bổ trợ và phương tiện đi kèm giáo trình gồm những gì?
Tài liệu đi kèm các phiếu hướng dẫn thực hành công nghệ, bảng biểu tra cứu tiêu chuẩn mài mòn, sơ đồ nguyên lý hộp trục chính T616, bản vẽ kết cấu băng máy 1A62 và hệ thống tiêu chí đánh giá kết quả học tập theo thang điểm 10.

---

Kết luận

Giáo trình Lắp máy công cụ của Trường Cao đẳng Cơ giới Quảng Ngãi cung cấp khối kiến thức chuyên môn và kỹ năng thực hành chuẩn xác về quy trình tháo lắp, kiểm tra, căn chỉnh và khắc phục hư hỏng các cụm máy cắt gọt kim loại điển hình.

Lộ trình học tập được khuyến nghị thực hiện tuần tự: làm chủ kỹ thuật tháo lắp cụm trục truyền động và xử lý bu lông/trục hỏng (Bài 1); tiếp cận kỹ thuật cân chỉnh cụm bàn gá và cạo phục hồi băng máy (Bài 2); thực hành chuyên sâu tháo lắp và hiệu chỉnh hộp trục chính máy tiện T616 (Bài 3); sau đó hoàn thiện kỹ năng kiểm tra, bảo dưỡng hệ thống thủy lực (Bài 4) và hệ thống khí nén (Bài 5).

Để nâng cao năng lực chuyên môn, người học nên tham khảo thêm các tài liệu thuyết minh kỹ thuật xuất xưởng của máy tiện T616, máy bào B365, sổ tay dung sai lắp ghép cơ khí và các Tiêu chuẩn Quốc gia (TCVN) hiện hành về nghiệm thu độ chính xác máy công cụ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN TRƯỜNG CAO ĐẲNG CƠ GIỚI GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: LẮP MÁY CÔNG CỤ NGHỀ: NGUỘI VÀ LẮP RÁP CƠ KHÍ TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP Ban hành kèm theo Quyết định số: / QĐ-CĐCG ngày … tháng. năm…… của Trường cao đẳng Cơ giới Quảng Ngãi, năm 2019 (Lưu hành nội bộ) TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. LỜI NÓI ĐẦU Giáo trình “Tháo lắp các cụm máy công cụ” được biên soạn trên cơ sở "Chương trình dạy nghề trình độ Cao đẳng nghề Nguội và lắp ráp cơ khí ".

Giáo trình là một phần trong nội dung của chuyên ngành đào tạo vì vậy người dạy và người học cần tham khảo thêm các tài liệu có liên quan đối với ngành học để việc sử dụng có hiệu quả hơn. Mục tiêu môn học cung cấp cho học sinh- sinh viên những kiến thức cơ bản nhất và có hệ thống trong các máy công cụ nhằm phục vụ cho việc học tập, nghiên cứu , thực tập tay nghề và là cơ sở phát triển nâng cao nghề nghiệp sau khi tốt nghiệp. Cán bộ kỹ thuật và công nhân nghề Nguội và lắp ráp cơ khí được đào tạo phải có kiến thức cơ bản , đồng thời phải biết vận dụng những kiến thức đó để giải quyết những vấn đề cụ thể trong thực tế sản xuất như sử dụng , sửa chữa , lắp ráp. Với mục đích đó, tài liệu cung cấp những kiến thức và kỹ năng cơ bản nhất trong lĩnh vực tháo lắp máy công cụ cắt gọt.

Giáo trình được biên soạn cho đối tượng là học sinh –sinh viên, do tính chất phức tạp của công việc biên soạn chắc chắn không thể tránh khỏi những chỗ chưa thoả đáng, những khiếm khuyết. Rất mong người sử dụng góp ý kiến. Xin chân thành cảm ơn. Quảng Ngãi, ngày tháng năm 2019 Tham gia biên soạn Nguyễn Thành Toản - Chủ biên 1 MỤC LỤC Trang Lời nói đầu 1 Mục lục 2 Bài 1: Tháo, lắp trục truyền động 4 1.

Chức năng, cấu tạo, nguyên lý làm việc của cụm trục truyền động 4 2. Quy trình tháo, lắp cụm trục truyền động 9 3. Công tác chuẩn bị trước khi tháo 10 4. Kỹ thuật tháo, lắp trục truyền động 11 5.

Công tác an toàn, các dạng hỏng-nguyên nhân, biện pháp phòng ngừa và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp trục truyền động 13 Bài 2: Tháo, lắp cụm bàn gá 23 1. Cụm bàn gá dao máy tiện 23 2. Cụm bàn gá phôi máy bào 27 3. Hệ bàn khoan 34 5.

Công tác chuẩn bị trước khi tháo 36 6. Kỹ thuật tháo, lắp cụm bàn gá 36 7. Công tác an toàn và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp cụm bàn gá 37 Bài 3: Tháo, lắp cụm trục chính 39 1. Hộp trục chính máy tiện 39 2.

Trục chính. Công tác chuẩn bị trước khi tháo, lắp cụm trụcchính 55 5. Kỹ thuật tháo, lắpcụm trục chính 56 6. Công tác an toàn và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp 62 2 Bài 4: Tháo, lắp hệ thống thủy lực 65 1.

Chức năng, cấu tạo, nguyên lý làm việc hệ thống thủy lực 65 2. Công dụng, tính chất và phân loại dầu thủy lực trong máy công cụ 78 3. Lập quy trình tháo, lắp hệ thống thủy lực 79 4. Công tác chuẩn bị trước khi tháo, lắp hệ thống thủy lực 80 5.

Kỹ thuật tháo, lắp hệ thống thủy lực 81 6. Công tác an toàn, các dạng hỏng-nguyên nhân, biện pháp phòng ngừa và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp hệ thống thủy lực 81 Bài 5: Tháo, lắp hệ thống khí nén 89 1. Chức năng, cấu tạo, nguyên lý làm việc hệ thống khí nén 89 2. Lập quy trình tháo, lắp hệ thống khí nén 92 3.

Công tác chuẩn bị trước khi tháo, lắp hệ thống khí nén 92 4. Kỹ thuật tháo, lắp hệ thống khí nén 93 5. Công tác an toàn, các dạng hỏng-nguyên nhân, biện pháp phòng ngừa và vệ sinh công nghiệp khi tháo, lắp hệ thống khí nén 94 Tài liệu tham khảo 97 3 BÀI 1: THÁO, LẮP TRỤC TRUYỀN ĐỘNG Thời gian: 10h (LT: 2h; TH: 6h; KT: 2h) Mục tiêu của bài: * Kiến thức: - Trình bày công dụng, cấu tạo, nguyên lý làm việc cụm trục truyền động trong máy công cụ; - Lập phiếu công nghệ tháo, lắp hợp lý với điều kiện sản xuất thực tế. * Kỹ năng: - Tháo, lắp trục truyền động đúng trình tự theo phiếu hướng dẫn công nghệ.

* Thái độ: - Nghiêm túc, luyện tập thường xuyên và an toàn. - Tuân thủ hướng dẫn của giáo viên. Chức năng, cấu tạo, nguyên lý làm việc của cụm trục truyền động: 1. Cụm cơ cấu vít - đai ốc (Hình 1.1 Cơ cấu vít - đai ốc là cơ cấu dùng để biến chuyển động quay thành chuyển động thẳng của các bộ phận dịch chuyển như bàn máy phay, máy bào, bàn dao máy tiện….Tiêu biểu nhất là cơ cấu vít me đai ốc của máy tiện được sử dụng để biến chuyển động quay tròn của trục vít me thành chuyển động tịnh tiến của hộp xe dao.

Cơ cấu truyền động vô cấp tốc độ: Cơ cấu truyền động vô cấp tốc độ là cơ cấu dùng để thay đổi vô cấp tốc độ của các trục. Cơ cấu điều chỉnh vô cấp được dùng phổ biến là cơ cấu dây đai bánh đai côn và cơ cấu Xvêtôdarôv. Cơ cấu dây đai bánh đai côn: các bánh đai trên và dưới được điều chỉnh đồng thời và ngược chiều nhau để thay đổi vô cấp các bán kính r1 và r2, do đó tốc độ trục bị 4 động cũng được thay đổi vô cấp. Cơ cấu này được dùng trong một số máy tiện, máy phay và máy tự động.

Cơ cấu Xvêtôdarôv, khi dĩa trung gian 2 quay quanh tâm quay, các bán kính r1 và r2 được thay đổi vô cấp, do đó tốc độ trục bị động cũng được thay đổi vô cấp. Cơ cấu này được dùng chủ yếu trong máy tiện.2: Cơ cấu điều chỉnh tốc độ vô cấp a) kiểu dây đai – bánh đai côn; b) Kiểu Xvetôdarov 1. Bộ truyền đai: Hình 1.3: Bộ truyền đai Bộ truyền đai dùng để truyền động giữa hai trục khá xa nhau đảm bảo êm và bảo vệ được khi qua tải. Bộ truyền đai được sử dụng khá nhiều trong ngành cơ khí chế tạo và một số máy công nghiệp nhẹ.

Bộ truyền đai thường được chia thành các loại gồm bộ truyền đai dẹt, đai thang, đai tròn, đai lược, đai răng.4: Các loại bộ truyền đai 5 Ưu khuyết điểm của bộ truyền đai: a) Ưu điểm : - Có khả năng truyền chuyển động và cơ năng giữa các trục xa nhau; - Làm việc êm, không ồn; - Giữ được an toàn cho các chi tiết khác khi bị quá tải; - Kết cấu đơn giản , giá thành rẻ. b) Nhược điểm: - Khuôn khổ kích thước khá lớn (khi cùng trong điều kiện làm việc kích thước bánh đai lớn hơn kích thước bánh răng khoảng 5 lần ); - Tỉ số truyền không ổn định vì có trượt dây đai trên bánh đai. Lực tác dụng lên trục và lên ổ lớn do có lực căng đai (lực tác dụng tăng từ 2-3 lần so với bộ truyền bánh răng ); - Tuổi thọ thấp khi làm việc với tốc độ cao. Bộ truyền đai thường dùng để truyền công suất không quá 40-50 kw, vận tốc thông thường khoảng 5-30 m/s.

Bộ truyền xích: Xích là một chuỗi các mắt xích nối với nhau bằng bản lề .Xích truyền chuyển động và tải tọng từ trục dẫn sang trục bị dẫn nhờ sự ăn khớp của mắt xích với các răng đĩa xích .5: Cấu tạo xích con lăn Xích con lăn có cấu tạo như hình trên, gồm các má trong xen kẽ với má ngoài , có thể xoay tương đối với nhau, các má trong lắp chặt với ống, các má ngoài lắp chặt với chốt, ống và chốt có khe hở, có thể xoay tự do đối với nhau tạo thành bản lề, nhằm mục đích giảm mòn cho răng đĩa xích, phía ngoài ống lắp con lăn, cũng có thể xoay tự do. Để nối hai mắt cuối của xích lại với nhau thành vòng kín, thường dùng chốt chẻ. Nếu số mắt xích là lẻ, phải dùng mắt chuyển có má cong và cũng được chốt bằng chốt chẻ. Dùng mắt chuyển, xích bị yếu do tại đây trong má xích có ứng suất uốn, vì vậy nên lấy số mắt xích là số chẵn.

Khi tải trọng lớn, vận tốc cao, để khỏi phải chọn bước xích quá lớn, gây nên những va đập mạnh có hại, người ta sử dụng xích nhiều dãy. Xích ống có cấu tạo giống xích con lăn nhưng không có con lăn nên xích và răng xích chóng mòn, do đó tương đối ít dùng. 6 Xích răng gồm nhiều má xích liên kết với nhau, bằng các chốt hình quạt lăng trụ, các má xích là má làm việc, mỗi má có hai răng và lỗ định hình để xuyên chốt, có tác dụng dẫn hướng, giữ cho xích không bị dịch chuyển khỏi đĩa khi làm việc. Mặt làm việc của các chốt là các mặt cong lồi, khi các má xích xoay đối với nhau, các chốt xẽ lăn không trượt, nhờ đó mà bản lề đỡ mòn.

Xích răng có khả năng tải cao hơn xích con lăn, làm việc êm và ít ồn hơn.6: Các loại đĩa xích Ưu, khuyết điểm của bộ truyền xích: a) Ưu điểm: - Có thể truyền từ một trục đến các trục song song với tỷ số truyền ổn định và không phụ thuộc vào vị trí trục hoặc khoảng cách giữa các trục; - Truyền động giữa các trục có khoảng cách trục <=8 m; - Không có hiện tượng trượt như bộ truyền đai; - So với bộ truyền đai lực tác dụng lên trục nhỏ hơn, kích thước của bộ truyền nhỏ gọn hơn; - Hiệu suất khá cao. b) Nhược điểm: - Đòi hỏi chế độ lắp ráp cẩn thận, chính xác cao, chăm sóc phức tạp hơn bộ truyền đai; - Chóng mòn, nhất là khi bôi trơn không tốt và làm việc ở môi trường nhiều bụi bẩn; - Vận tốc tức thời của xích và đĩa xích không ổn định nhất là khi xích có số răng ít; - Có nhiều tiếng ồn khi làm việc, không thuận tiện trong việc quay hai chiều; - Gíá thành chế tạo tương đối cao. Bộ truyền bánh răng: 7 Hình 1.