Giáo trình kỹ năng sống nghề công tác xã hội trình độ trung cấp tại Trường Cao đẳng GTVT Trung ương

Giáo trình kỹ năng sống nghề công tác xã hội trình độ trung cấp cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên trong lĩnh vực này.

• Trường học: Trường Cao Đẳng Xã Hội
• Chuyên ngành: Công Tác Xã Hội
• Đề tài: Giáo Trình Kỹ Năng Sống Nghề Công Tác Xã Hội Trình Độ Trung Cấp
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. BÀI 1: KHÁI NIỆM CHUNG VỀ KỸ NĂNG SỐNG
• 1.1. Khái niệm kỹ năng sống
• 1.2. Khái niệm giáo dục kỹ năng sống
• 1.3. Sự cần thiết phải giáo dục kỹ năng sống cho sinh viên
• 1.3.1. Đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi học sinh sinh viên học nghề
• 1.3.2. Những lý do khác cho thấy sự cần thiết phải giảng dạy kỹ năng sống cho học sinh sinh viên
• 1.4. Những kỹ năng sống cần được giáo dục cho học sinh sinh viên
• 2. BÀI 2: KỸ NĂNG TỰ NHẬN THỨC
• 2.1. Tìm hiểu về kỹ năng tự nhận thức
• 2.1.1. Khái niệm kỹ năng tự nhận thức
• 2.1.2. Ý nghĩa của kỹ năng tự nhận thức
• 2.1.3. Hình ảnh bản thân
• 2.1.4. Cửa sổ Johari
• 2.2. Thực hành: Kỹ năng tự nhận thức
• 3. BÀI 3: KỸ NĂNG XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ
• 3.1. Tìm hiểu về kỹ năng xác định giá trị
• 3.1.1. Làm thế nào để phát triển giá trị của chính chúng ta
• 3.2. Thực hành kỹ năng xác định giá trị
• 3.3. Phụ lục: Những gì làm cho anh/chị thấy buồn rầu?
• 4. BÀI 4: KỸ NĂNG KIÊN ĐỊNH
• 4.1. Tìm hiểu về kỹ năng kiên định
• 4.1.1. Khái niệm kỹ năng kiên định
• 4.1.2. Ý nghĩa của việc xây dựng và thể hiện thái độ kiên định
• 4.1.3. Phân biệt tính kiên định, thái độ hung hăng gây hấn và thái độ phục tùng
• 4.1.4. Cách thể hiện kỹ năng kiên định
• 4.2. Thực hành kỹ năng kiên định
• 5. BÀI 5: KỸ NĂNG ĐẶT MỤC TIÊU VÀ LẬP KẾ HOẠCH
• 5.1. Tìm hiểu về kỹ năng đặt mục tiêu và lập kế hoạch
• 5.1.1. Kỹ năng đặt mục tiêu
• 5.1.2. Kỹ năng lập kế hoạch
• 5.1.2.1. Khái niệm kỹ năng lập kế hoạch
• 5.1.2.2. Năm câu hỏi cần thiết khi lập kế hoạch
• 5.2. Thực hành kỹ năng xác định mục tiêu
• 5.3. Phụ lục
• 6. BÀI 6: KỸ NĂNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
• 6.1. Tìm hiểu về kỹ năng giải quyết vấn đề
• 6.1.1. Khái niệm kỹ năng giải quyết vấn đề
• 6.1.2. Đặc điểm
• 6.1.3. Tiến trình giải quyết vấn đề
• 6.2. Thực hành kỹ năng giải quyết vấn đề
• 6.3. Phụ lục
• 7. BÀI 7: KỸ NĂNG LÀM GIẢM SỰ CĂNG THẲNG
• 7.1. Tìm hiểu về kỹ năng làm giảm sự căng thẳng
• 7.1.1. Khái niệm cảm xúc
• 7.1.2. Các bước để quản lý cảm xúc
• 7.2. Thực hành kỹ năng quản lý sự căng thẳng
• 7.3. Phụ lục
• 8. BÀI 8: KỸ NĂNG QUẢN LÝ THỜI GIAN HIỆU QUẢ
• 8.1. Tìm hiểu về kỹ năng quản lý thời gian
• 8.1.1. Khái niệm kỹ năng quản lý thời gian
• 8.2. Thực hành kỹ năng quản lý thời gian

Tóm tắt

I. Khám phá giáo trình kỹ năng sống nghề công tác xã hội 2024

Giáo dục kỹ năng sống đã trở thành một yêu cầu cấp thiết trong hệ thống giáo dục hiện đại. Hơn 155 quốc gia trên thế giới đã đưa nội dung này vào chương trình giảng dạy. Đặc biệt với ngành học mang tính đặc thù như công tác xã hội, kỹ năng sống không chỉ là môn học bổ trợ. Nó là nền tảng cốt lõi định hình năng lực và phẩm chất của người làm nghề. Giáo trình kỹ năng sống nghề công tác xã hội trình độ trung cấp được biên soạn để đáp ứng nhu cầu này. Chương trình không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết. Nó tập trung vào việc hình thành các hành vi tích cực và thói quen lành mạnh. Mục tiêu là giúp sinh viên ngành công tác xã hội có khả năng tự nhận thức, ứng xử phù hợp và giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. Giáo trình được xây dựng dựa trên chương trình khung của Tổng cục Dạy nghề, tham khảo từ nhiều tài liệu uy tín. Nội dung được thiết kế để sinh viên có thể tự giúp mình trước khi giúp đỡ người khác. Đây là nguyên tắc cơ bản trong công tác xã hội. Việc trang bị những kỹ năng này từ sớm giúp người học xây dựng nền tảng vững chắc cho sự nghiệp tương lai. Nó thúc đẩy sự phát triển toàn diện của cá nhân và nâng cao chất lượng dịch vụ xã hội. Chương trình học này là một bước tiến quan trọng, phù hợp với xu thế đổi mới giáo dục nghề nghiệp tại Việt Nam và trên thế giới.

1.1. Tầm quan trọng của giáo dục kỹ năng sống cho sinh viên

Việc giáo dục kỹ năng sống cho sinh viên có vai trò thúc đẩy sự phát triển của cả cá nhân và xã hội. Theo tài liệu gốc, kỹ năng sống là "những nhịp cầu giúp con người biến kiến thức thành thái độ, hành vi và thói quen tích cực, lành mạnh". Đối với sinh viên, đặc biệt là lứa tuổi đang trong giai đoạn hình thành nhân cách, việc thiếu kỹ năng sống có thể dẫn đến việc không thực hiện tốt trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng. Giáo dục kỹ năng sống giúp nâng cao chất lượng cuộc sống và đáp ứng các quyền cơ bản của con người. Hơn nữa, đây là yêu cầu cấp thiết để thực hiện mục tiêu đổi mới giáo dục dạy nghề, nơi con người được xác định là trung tâm của sự phát triển. Việc hình thành khả năng làm chủ bản thân, ứng xử phù hợp và ứng phó tích cực trước các tình huống cuộc sống là vô cùng cần thiết.

1.2. Mục tiêu cốt lõi của môn học kỹ năng sống trình độ trung cấp

Mục tiêu chính của môn học kỹ năng sống là trang bị cho sinh viên những năng lực tâm lý - xã hội cơ bản. Chương trình học tập trung vào các kỹ năng trọng tâm như: kỹ năng tự nhận thức, kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng kiên định, kỹ năng đặt mục tiêu và lập kế hoạch. Sinh viên sẽ học cách hiểu rõ bản thân, từ điểm mạnh, điểm yếu đến cảm xúc và nhu cầu. Từ đó, họ có thể xây dựng sự tự tin, xác định giá trị sống đúng đắn và đưa ra quyết định phù hợp. Môn học cũng nhằm mục đích giúp sinh viên hình thành khả năng tương tác hiệu quả với người khác và giải quyết các vấn đề phát sinh một cách xây dựng. Cuối cùng, mục tiêu cao nhất là giúp sinh viên trình độ trung cấp có thể áp dụng các kỹ năng này vào thực tiễn học tập, cuộc sống và công việc chuyên môn sau này.

II. Thách thức tâm lý sinh viên ngành công tác xã hội gặp phải

Sinh viên học nghề, đặc biệt là sinh viên ngành công tác xã hội, phải đối mặt với nhiều thách thức đặc thù. Lứa tuổi từ 15 đến 25 là giai đoạn có nhiều biến động lớn về thể chất và tinh thần. Đây là thời kỳ chuyển tiếp quan trọng, chuẩn bị cho cuộc sống tự lập và sự nghiệp. Họ phải giải quyết hàng loạt mâu thuẫn nội tâm, từ ước mơ, kỳ vọng cho đến những áp lực thực tế. Môi trường học tập mới với phương pháp giảng dạy mang tính nghiên cứu đòi hỏi sự thích nghi nhanh chóng. Sự căng thẳng về trí tuệ là một đặc điểm nổi bật trong hoạt động học tập của họ. Ngoài ra, việc lựa chọn và theo đuổi nghề công tác xã hội cũng đặt ra những yêu cầu cao về sự thấu cảm, kiên nhẫn và sức bền tâm lý. Giáo trình kỹ năng sống được thiết kế để cung cấp các công cụ cần thiết, giúp sinh viên vượt qua những rào cản này. Việc trang bị kỹ năng không chỉ giúp họ học tập tốt hơn mà còn là nền tảng để họ có thể chống đỡ với những áp lực của nghề nghiệp trong tương lai, một ngành nghề thường xuyên phải tiếp xúc với những hoàn cảnh khó khăn và tiêu cực.

2.1. Đặc điểm tâm sinh lý và những mâu thuẫn nội tâm lứa tuổi

Lứa tuổi sinh viên học nghề có những đặc điểm tâm sinh lý phức tạp. Họ đang trong giai đoạn phát triển nhận thức mạnh mẽ, tư duy mang tính độc lập và sáng tạo cao. Tuy nhiên, họ cũng đối mặt với các mâu thuẫn cần giải quyết. Ví dụ, mâu thuẫn giữa ước mơ và khả năng thực hiện, giữa mong muốn nghiên cứu sâu và yêu cầu hoàn thành toàn bộ chương trình, hay giữa lượng thông tin khổng lồ và thời gian có hạn. Đời sống tình cảm của họ cũng vô cùng phong phú, từ tình bạn, tình yêu cuộc sống đến tình yêu nam nữ. Vốn kiến thức và kinh nghiệm sống còn hạn chế khiến họ khó thích ứng với những yêu cầu của xã hội. Do đó, việc trang bị kỹ năng sống là rất cần thiết để tăng cường sự tự tin và khả năng độc lập.

2.2. Áp lực thích nghi với môi trường học tập và nghề nghiệp mới

Sự thích nghi với môi trường học tập và hoạt động mới là một thách thức lớn. Sinh viên phải làm quen với nội dung học tập mang tính chuyên ngành sâu, phương pháp học tập mới mang tính nghiên cứu khoa học. Môi trường sinh hoạt và giao tiếp cũng được mở rộng, đa dạng hơn. Quá trình thích nghi này không giống nhau ở mỗi người. Một số nhanh chóng hòa nhập với bạn bè nhưng gặp khó khăn trong học tập, và ngược lại. Theo tài liệu gốc, "Khó khăn có tính chất bao trùm hơn vẫn là phải thích nghi được với nội dung, phương pháp học tập mới có tính chất nghiên cứu khoa học và học nghề". Mức độ thích nghi này ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập và sự chuẩn bị cho nghề nghiệp tương lai.

2.3. Sự cần thiết phải có kỹ năng để tự giúp mình và người khác

Ngành công tác xã hội có một yêu cầu đặc biệt: người làm nghề phải có khả năng tự chăm sóc bản thân trước khi có thể hỗ trợ hiệu quả cho người khác. Giáo trình nhấn mạnh rằng: "chỉ khi các em có các kỹ năng tự giúp chính mình các em mới có thể giúp đỡ những người khác". Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc xây dựng một nền tảng tâm lý vững chắc. Các kỹ năng như quản lý căng thẳng, tự nhận thức, và kiên định không chỉ là công cụ cá nhân mà còn là năng lực chuyên môn. Nếu không có những kỹ năng này, sinh viên có thể bị choáng ngợp bởi những vấn đề của thân chủ, dẫn đến kiệt sức nghề nghiệp và giảm hiệu quả công việc.

III. Phương pháp rèn luyện kỹ năng tự nhận thức và xác định giá trị

Nền tảng của mọi kỹ năng sống bắt nguồn từ việc thấu hiểu chính mình. Giáo trình kỹ năng sống nghề công tác xã hội dành phần quan trọng để xây dựng hai kỹ năng trụ cột: tự nhận thức và xác định giá trị. Tự nhận thức là khả năng nhìn rõ những đặc điểm, tính cách, thói quen và cảm xúc của bản thân. Nó là cơ sở để giao tiếp hiệu quả và xây dựng lòng tự trọng. Khi một cá nhân hiểu rõ mình là ai, họ mới có thể đặt ra những mục tiêu phù hợp và sống một cuộc đời có ý nghĩa. Song hành với đó là kỹ năng xác định giá trị. Giá trị sống hoạt động như một chiếc la bàn nội tâm, định hướng cho mọi suy nghĩ, hành động và quyết định. Đối với một nhân viên công tác xã hội, việc có một hệ giá trị rõ ràng và nhân văn là điều kiện tiên quyết để hành nghề một cách có đạo đức. Chương trình cung cấp các phương pháp và bài tập thực hành cụ thể giúp sinh viên khám phá bản thân và xây dựng hệ giá trị vững chắc, chuẩn bị cho những lựa chọn quan trọng trong cuộc đời và sự nghiệp.

3.1. Kỹ năng tự nhận thức Nền tảng thấu hiểu bản thân sâu sắc

Kỹ năng tự nhận thức giúp cá nhân hiểu rõ về bản thân, bao gồm điểm mạnh, điểm yếu, nhu cầu và cảm xúc. Đây là kỹ năng sống cơ bản và là tiền đề cho các kỹ năng khác. Việc thấu hiểu bản thân giúp một người biết cách phát huy thế mạnh, khắc phục hạn chế, từ đó hoàn thiện mình hơn. Nó cũng giúp họ cảm thấy tự tin, biết khẳng định bản sắc riêng và đồng thời tôn trọng sự khác biệt của người khác. Theo tài liệu, "Tự nhận thức là cơ sở rất quan trọng giúp cho việc giao tiếp hiệu quả và có tỉnh thần trách nhiệm, dễ thông cảm đối với bạn bè và những người khác". Kết quả của tự nhận thức là một hình ảnh rõ ràng về bản thân, giúp cá nhân sống độc lập và hạnh phúc hơn.

3.2. Kỹ năng xác định giá trị La bàn định hướng hành vi và sự nghiệp

Kỹ năng xác định giá trị là khả năng nhận diện những niềm tin, thái độ và những điều được coi là quan trọng. Giá trị sống định hướng hành vi của một cá nhân, giúp họ quyết định cách sống, cách đối xử với người khác và với chính mình. Tài liệu gốc ví von, giá trị "giống như bộ phận phanh của xe giữ cho ta không bị đi quá đà". Việc xác định được giá trị đích thực như lòng trung thực, yêu thương, trách nhiệm giúp con người tránh xa những giá trị ảo. Đối với sinh viên công tác xã hội, kỹ năng này giúp họ xây dựng một nền tảng đạo đức nghề nghiệp vững chắc, đảm bảo mọi hành động đều hướng tới lợi ích tốt nhất cho thân chủ và cộng đồng.

3.3. Thực hành qua mô hình Cửa sổ Johari và bài tập Bánh xe cuộc đời

Để cụ thể hóa việc rèn luyện, giáo trình sử dụng các công cụ trực quan. Mô hình Cửa sổ Johari là một công cụ giao tiếp giúp tăng cường hiểu biết về bản thân thông qua bốn vùng: Mở (cả mình và người khác đều biết), Mù (người khác biết nhưng mình không biết), Ẩn (mình biết nhưng người khác không biết), và Đóng (cả hai đều không biết). Bên cạnh đó, bài tập "Bánh xe cuộc đời" hoặc "Dòng sông cuộc đời" giúp sinh viên hồi tưởng lại những sự kiện quan trọng, từ đó ý thức về ý nghĩa của chúng đối với bản thân. Các hoạt động thực hành này không chỉ giúp sinh viên khám phá bản thân mà còn luyện tập kỹ năng bộc lộ và chia sẻ một cách an toàn.

IV. Bí quyết phát triển kỹ năng kiên định và lập kế hoạch hiệu quả

Từ nhận thức đến hành động là một bước chuyển quan trọng. Module tiếp theo của giáo trình kỹ năng sống tập trung vào việc trang bị cho sinh viên các công cụ để hành động một cách chủ động và hiệu quả. Kỹ năng kiên định và kỹ năng lập kế hoạch là hai trong số những năng lực quan trọng nhất. Kiên định không phải là sự hung hăng hay phục tùng. Đó là khả năng bảo vệ quan điểm và nhu cầu của bản thân một cách tôn trọng, đồng thời cân bằng với nhu cầu của người khác. Kỹ năng này đặc biệt cần thiết để sinh viên có thể từ chối những áp lực tiêu cực và tự tin vào lựa chọn của mình. Song song đó, kỹ năng lập kế hoạch giúp biến những mục tiêu, ước mơ thành các bước đi cụ thể. Nó cung cấp một lộ trình rõ ràng, giúp sinh viên quản lý thời gian, nguồn lực và theo dõi tiến độ. Việc kết hợp hai kỹ năng này tạo ra một sức mạnh tổng hợp, giúp sinh viên ngành công tác xã hội không chỉ biết mình muốn gì mà còn biết cách để đạt được điều đó một cách bền vững.

4.1. Rèn luyện kỹ năng kiên định Từ chối áp lực tiêu cực một cách khéo léo

Kỹ năng kiên định là khả năng thể hiện thái độ vững vàng trước thách thức, giữ vững ý định dù gặp khó khăn. Nó là sự cân bằng giữa thái độ hung hăng và phục tùng. Một người kiên định biết rõ quyền và nhu cầu của bản thân cũng như của người khác. Kỹ năng này giúp cá nhân tự bảo vệ mình, chống lại áp lực tiêu cực từ bạn bè và xã hội. Quan trọng hơn, nó cho phép một người có thể từ chối áp lực và những yêu cầu đi ngược lại giá trị của bản thân một cách xây dựng. Việc rèn luyện kỹ năng này làm tăng sự tự tin, giúp cá nhân tự chủ hơn trong cuộc sống và các mối quan hệ.

4.2. Kỹ năng đặt mục tiêu theo nguyên tắc SMART cho sinh viên

Để đặt mục tiêu hiệu quả, giáo trình giới thiệu nguyên tắc SMART. Đây là một khuôn khổ đã được chứng minh giúp các mục tiêu trở nên rõ ràng và khả thi hơn. SMART là viết tắt của: Specific (Cụ thể), Measurable (Đo lường được), Achievable (Có thể đạt được), Realistic (Thực tế), và Time-bound (Có thời hạn). Thay vì đặt những mục tiêu mơ hồ, sinh viên học cách xác định chính xác điều mình muốn, các chỉ số để đánh giá thành công, tính khả thi của mục tiêu, sự phù hợp với thực tế và một khung thời gian cụ thể để hoàn thành. Phương pháp này giúp tăng động lực và xác suất thành công trong cả học tập và cuộc sống.

4.3. Kỹ năng lập kế hoạch Biến mục tiêu thành hành động cụ thể khả thi

Kỹ năng lập kế hoạch là quá trình ấn định mục tiêu và xác định các bước cụ thể để thực hiện mục tiêu đó. Nó là một sản phẩm của tư duy logic. Một kế hoạch tốt sẽ trả lời được các câu hỏi cốt lõi: Làm gì? Vì sao? Ai liên quan? Khi nào? và Bằng cách nào? Lập kế hoạch giúp cụ thể hóa những mong muốn, biến chúng thành những hành động cụ thể. Có thể ví mục tiêu là đích đến và kế hoạch là bản đồ chỉ đường. Nếu không có kế hoạch, mục tiêu mãi chỉ là một ý tưởng. Kỹ năng này giúp sinh viên tổ chức công việc một cách khoa học, lường trước những khó khăn và tận dụng hiệu quả các nguồn lực sẵn có.

Nội dung chính

TỔNG QUAN HỌC THUẬT VỀ GIÁO TRÌNH KỸ NĂNG SỐNG (NGHỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI)

---

1. Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kỹ năng sống được biên soạn và ban hành theo Quyết định số 1955/QĐ-CĐGTVTTWI-ĐT ngày 31/11/2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I (Bộ Giao thông Vận tải). Tài liệu được sử dụng dưới hình thức lưu hành nội bộ, phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo nghề Công tác xã hội ở bậc cao đẳng và trung cấp nghề.

Về mặt vị trí môn học, giáo trình đóng vai trò cung cấp khối kiến thức và năng lực tâm lý xã hội bổ trợ cốt lõi, chuẩn bị nền tảng hành vi cho người học trước khi tiếp cận các môn nghiệp vụ chuyên sâu. Mục tiêu học tập (learning outcomes) của giáo trình tập trung vào việc:

1. Xác lập nhận thức về bản thân, nhận diện hệ giá trị cá nhân;
2. Rèn luyện thái độ kiên định và khả năng thiết lập mục tiêu cá nhân;
3. Hình thành năng lực tự giải quyết vấn đề, kiểm soát cảm xúc căng thẳng và quản lý quỹ thời gian.

Đối với ngành Công tác xã hội, tài liệu xác định nguyên lý cơ bản: người học phải có kỹ năng tự trợ giúp chính mình trước khi thực hiện các hoạt động trợ giúp các đối tượng xã hội khác.

Cấu trúc giáo trình bao gồm 8 bài học chuyên đề, được thiết kế theo tiến trình đi từ nhận thức nội tâm đến kỹ năng tương tác và kỹ năng hành động. Giáo trình được xây dựng trên cơ sở chương trình khung của Tổng cục Dạy nghề, đồng thời tích hợp các khung định nghĩa kỹ năng sống từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) và Hiệp hội Giáo dục Giá trị Sống Quốc tế (LVEP).

---

2. Nội dung kiến thức cốt lõi

                             TIẾN TRÌNH 8 BÀI HỌC CỐT LÕI

2.1. Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình phân bổ qua 8 bài học có tính hệ thống:

• Bài 1: Khái niệm chung về kỹ năng sống: Trình bày định nghĩa kỹ năng sống theo WHO, UNICEF và chuyên đề của PGS.TS Phan Thanh Bình; phân tích đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh, sinh viên học nghề (từ 15–20 tuổi và trên 25 tuổi); tổng kết số liệu quốc tế với hơn 155 quốc gia quan tâm và 143 quốc gia đưa kỹ năng sống vào chương trình chính khóa dưới 3 hình thức tích hợp.
• Bài 2: Kỹ năng tự nhận thức: Phân tích khái niệm hình ảnh bản thân (tính chất không bất biến, khuynh hướng tự khẳng định, sự tác động từ người thân thuộc); giới thiệu mô hình Cửa sổ Johari của Joseph Luft và Harry Ingham với 4 ô nhận thức (Ô Mở, Ô Mù, Ô Ẩn, Ô Đóng) kết hợp lý thuyết phân tâm học của Sigmund Freud về vô thức.
• Bài 3: Kỹ năng xác định giá trị: Phân biệt giá trị kinh tế và giá trị sống; hệ thống 12 giá trị sống theo LVEP (Hòa bình, Tôn trọng, Yêu thương, Khoan dung, Trung thực, Khiêm tốn, Hợp tác, Hạnh phúc, Trách nhiệm, Giản dị, Tự do, Đoàn kết); phân tích chuyên sâu 4 giá trị cốt lõi (Tôn trọng, Hợp tác, Trách nhiệm, Yêu thương).
• Bài 4: Kỹ năng kiên định: Định nghĩa tính kiên định; xây dựng bảng đối chiếu phân biệt 3 thái độ hành vi: Kiên định, Hung hăng/Gây hấn và Phục tùng; trích dẫn quan điểm của Booker T. Washington và Bruce Harrell về tính kiên trì.
• Bài 5: Kỹ năng đặt mục tiêu và lập kế hoạch: Thiết lập mục tiêu theo nguyên tắc SMART (Specific, Measurable, Achievable, Realistic, Timebound); cấu trúc 5 câu hỏi lập kế hoạch (Cái gì, Vì sao, Ai có liên quan, Đâu là trở ngại, Lúc nào, Bằng cách nào); sử dụng ẩn dụ chiếc thang và bức tường để mô tả mối quan hệ giữa kế hoạch và mục tiêu.
• Bài 6, 7 và 8: Các kỹ năng thực thi:
  • Bài 6 phân tích đặc điểm và tiến trình giải quyết vấn đề;
  • Bài 7 cung cấp khái niệm cảm xúc và các bước quản lý trạng thái căng thẳng tâm lý;
  • Bài 8 tập trung vào phương pháp tổ chức và quản lý thời gian hiệu quả.

2.2. Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp hệ thống lý thuyết khoa học đa ngành:

• Cơ sở tâm lý học giao tiếp và xã hội: Ứng dụng mô hình Cửa sổ Johari để giải thích cơ chế "tự bạch" (mở rộng ô nhận thức theo chiều dọc) và tiếp nhận "phản hồi" (mở rộng ô nhận thức theo chiều ngang), giúp cá nhân khám phá tiềm năng vô thức theo quan điểm Sigmund Freud.
• Cơ sở tâm lý học lứa tuổi học nghề: Phân tích những mâu thuẫn nhận thức đặc thù của học sinh, sinh viên nghề (mâu thuẫn giữa kỳ vọng và năng lực thực tế, mâu thuẫn giữa nhu cầu nghiên cứu chuyên sâu và giới hạn thời gian đào tạo, sự quá tải thông tin).
• Khung chuẩn mực giá trị học thuật: Ứng dụng khung 12 giá trị của Hiệp hội LVEP làm thước đo định hướng hành vi xã hội, loại trừ các quan niệm sai lệch về "giá trị ảo".

2.3. Kỹ năng phát triển

Tài liệu hướng tới hình thành 3 nhóm năng lực cụ thể:

• Kỹ năng tự quản trị bản thân: Nhận diện ưu điểm/nhược điểm thông qua phiếu tự đánh giá, điều hòa cảm xúc giận dữ, kiểm soát stress và lập thời gian biểu.
• Kỹ năng tư duy phân tích: Đánh giá tính khả thi của mục tiêu qua tiêu chuẩn SMART, phân tích nguyên nhân - hệ quả của các tình huống xung đột giá trị.
• Kỹ năng tương tác và ứng xử xã hội: Kỹ năng từ chối có giải thích lý do, xác lập ranh giới giao tiếp mà không xâm phạm quyền lợi người khác, đàm phán dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau.

---

3. Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm tương tác, lấy người học làm trung tâm, kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết khái niệm và các bài tập tình huống có cấu trúc:

                  CƠ CẤU PHƯƠNG PHÁP SƯ PHẠM TRONG TÀI LIỆU

• Bài tập cá nhân và trực quan hóa: Người học thực hiện bài tập vẽ "Bánh xe cuộc đời" hoặc "Dòng sông cuộc đời" (dùng biểu tượng vui/buồn để tái hiện các sự kiện quan trọng trong quá khứ), bài tập "Chiếc bánh bản thân" (vẽ hình tròn chiếc bánh và chia nhỏ thành các phần tương ứng với ưu điểm và khuyết điểm).
• Hệ thống phiếu tự đánh giá và bài tập tình huống: Tài liệu cung cấp các biểu mẫu in sẵn như phiếu "Điều tôi hài lòng", phiếu "Chân dung của tôi" và bảng khảo sát 16 tình huống thực tế (tình huống nhặt được ví tiền, bạn làm hỏng đồ đạc, áp lực từ nhóm bạn).
• Phân tích truyện ngụ ngôn và thảo luận nhóm: Sử dụng truyện ngụ ngôn "Cái rìu vàng" để phân tích giá trị trung thực; truyện "Mai Hoa lạc vào xứ sở thần tiên" để minh họa sự cần thiết của việc xác định mục tiêu; chia nhóm từ 5–8 người thảo luận trên giấy A0.
• Thực hành sắm vai (Role-playing): Tổ chức thực hành sắm vai theo cặp đôi để nhận diện sự khác biệt giữa hành vi kiên định, hành vi gây hấn và hành vi phục tùng.
• Quy trình đánh giá: Đánh giá dựa trên mức độ tham gia thảo luận nhóm, sản phẩm phiếu bài tập tự bạch và khả năng vận dụng quy trình xử lý tình huống thực tế của học viên.

---

4. Điểm nổi bật và cập nhật

1. Tính hệ thống hóa về mặt hành vi: Khác với các tài liệu thuần lý thuyết, giáo trình cung cấp bảng phân loại chi tiết 3 cột đối chiếu thái độ hành vi (Kiên định – Hung hăng – Phục tùng) dựa trên 2 tiêu chí rõ ràng: Đặc điểm nhận thức và Biểu hiện hành vi.

Tiêu chí	Tính kiên định	Thái độ hung hăng, gây hấn	Thái độ phục tùng
Đặc điểm	Thực hiện mong muốn trên cơ sở tôn trọng quyền của bản thân và người khác.	Chỉ nghĩ đến quyền lợi cá nhân, áp đặt người khác theo ý mình.	Bị động, phụ thuộc, đặt nhu cầu người khác lên trên quyền lợi chính đáng của mình.
Biểu hiện	Cởi mở, lắng nghe, nói "không" có lý do, xử lý cảm xúc tích cực.	Nói lớn tiếng, thô lỗ, ngắt lời, buộc người khác phục tùng.	Im lặng vì sợ hãi, đồng ý khi không muốn, giấu sự giận dữ trong lòng.

2. Bộ tiêu chí 4 câu hỏi xác định giá trị thực: Giáo trình đưa ra công cụ sàng lọc giá trị thông qua 4 câu hỏi định hướng:
   • Điều đó có ý nghĩa đối với bản thân và xã hội không?
   • Điều đó có quan trọng đối với cuộc sống của mình không?
   • Điều đó có phải là điều quý giá cần giữ gìn, bảo vệ không?
   • Điều đó có luôn định hướng/chi phối hành động của mình không?
3. Tích hợp dữ liệu và chuẩn tham chiếu quốc tế: Trích dẫn các số liệu giáo dục kỹ năng sống toàn cầu (155 quốc gia nghiên cứu, 143 quốc gia đưa vào giảng dạy chính khóa) và sử dụng định nghĩa kỹ thuật từ WHO, UNICEF và LVEP.
4. Thiết kế chuyên biệt cho nghề Công tác xã hội: Giáo trình nhấn mạnh mối liên hệ trực tiếp giữa việc ổn định tâm lý cá nhân của nhân viên xã hội tương lai với năng lực trợ giúp thân chủ trong môi trường nghề nghiệp.

---

5. Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên mục tiêu: Học sinh, sinh viên theo học chuyên ngành Công tác xã hội và các ngành đào tạo nghề tại Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I cũng như các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tương đương (độ tuổi phổ biến từ 15–20 tuổi hoặc các học viên học nghề từ 25 tuổi trở lên).
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Môn học không yêu cầu người học phải hoàn thành các học phần tâm lý học chuyên sâu trước đó. Yêu cầu chính là sự sẵn sàng tự bộc lộ, tinh thần hợp tác trong các hoạt động nhóm và tính trung thực khi thực hiện các bài tập tự lượng giá.
• Ứng dụng đối với giảng viên: Tài liệu cung cấp cấu trúc bài giảng tích hợp lý thuyết và kịch bản tổ chức hoạt động cụ thể (thời lượng 10–15 phút cho mỗi bài tập), hỗ trợ giảng viên thiết kế các buổi học tương tác thay thế cho phương pháp thuyết giảng thụ động.
• Ứng dụng tự học và nghiên cứu: Người học có thể sử dụng các bảng câu hỏi và phụ lục trong giáo trình làm tài liệu tự đánh giá năng lực xã hội và xây dựng kế hoạch rèn luyện cá nhân.

---

6. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này được biên soạn cho đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho học sinh, sinh viên học nghề Công tác xã hội tại Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I, đồng thời có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho người học nghề từ 15–20 tuổi và trên 25 tuổi tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.

2. Người học cần kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận môn học?

Người học không cần hoàn thành các môn học tiên quyết về tâm lý học hay xã hội học chuyên sâu. Kiến thức trong giáo trình được xây dựng từ các trải nghiệm đời sống hàng ngày kết hợp với các bài tập tự soi chiếu cá nhân.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các sách kỹ năng mềm thông thường?

Tài liệu được xây dựng dưới dạng giáo trình giảng dạy chuẩn hóa theo khung của Tổng cục Dạy nghề; tích hợp các mô hình tâm lý học kinh điển (Cửa sổ Johari, Thuyết vô thức Sigmund Freud, Mô hình SMART, Khung 12 giá trị LVEP) và đính kèm hệ thống phiếu thực hành, kịch bản sắm vai có hướng dẫn sư phạm rõ ràng.

4. Làm thế nào để tự học hiệu quả với tài liệu này?

Người học cần tiếp cận tuần tự từ Bài 1 đến Bài 8, chủ động hoàn thành các phiếu bài tập tự bạch trong phần phụ lục (như phiếu "Chân dung của tôi", bài tập phân loại "Chiếc bánh bản thân") và tự trả lời trung thực bộ 16 câu hỏi tình huống trước khi đối chiếu với các nguyên tắc lý thuyết.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ nào đi kèm?

Giáo trình tích hợp sẵn phần phụ lục công cụ, bao gồm: hệ thống phiếu bài tập cá nhân ("Điều tôi hài lòng", "Chân dung của tôi"), văn bản 12 giá trị sống của LVEP, các câu chuyện tình huống minh họa ("Cái rìu vàng", "Mai Hoa lạc vào xứ sở thần tiên") và bộ câu hỏi trắc nghiệm đánh giá giá trị cá nhân.

---

7. Kết luận

Giáo trình Kỹ năng sống (Lưu hành nội bộ, 2017) của Trường Cao đẳng Giao thông Vận tải Trung ương I là tài liệu đào tạo có cấu trúc chặt chẽ, phục vụ trực tiếp cho chương trình đào tạo nghề Công tác xã hội.

                                  LỘ TRÌNH RÈN LUYỆN KỸ NĂNG

Lộ trình học tập trong giáo trình được thiết lập theo trật tự logic:

1. Nhận thức nội tâm: Bắt đầu bằng việc thấu hiểu bản thân thông qua Cửa sổ Johari và hình ảnh bản thân (Bài 1, Bài 2);
2. Định hình thái độ: Xác lập hệ giá trị cá nhân và rèn luyện tính kiên định trong giao tiếp (Bài 3, Bài 4);
3. Kỹ năng hành động: Ứng dụng các công cụ thực thi như nguyên tắc SMART, quy trình giải quyết vấn đề, kiểm soát căng thẳng và quản lý quỹ thời gian (Bài 5 đến Bài 8).

Tài liệu cung cấp nền tảng lý thuyết và thực hành thiết thực, đáp ứng yêu cầu chuẩn hóa năng lực hành vi cho sinh viên trước khi bước vào môi trường thực hành nghề nghiệp xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIAO THÔNG VẬN TẢI TƯỜNG 0A0 ĐĂNG GIA0 THÔNG VẬN TẢI TRUNG ƯƠNG I VE GIAO TRINH MON HOC KY NANG SONG NGHỀ: CÔNG TÁC XÃ HỘI 'Ban hành theo Quyết định số 1955/QĐ-CĐGTVTTWI-ĐT ngày 31/11/2017. của Hiệu trưởng TrườngCao đẳng GTVT Trung ương Ì Hà Nội, 2017. BỘ GIAO THÔNG VẬN TẢI TRƯỜNG CAO ĐẢNG NGHÈ GIAO THÔNG VẬN TẢI TW I GIÁO TRÌNH KỸ NĂNG SÓNG (Lưu hành nội bộ) Hà Nội, năm 2017 MỤC LỤt G SÓNG aaa 1.1 Khái niệm kỹ năng sống 1.2 Khái niệm giáo dục kỹ năng sống.3 Sự cần thiết phải giáo dục kỹ năng sống cho sinh viên.1 Đặc điễm tâm sinh lý của lứu tuổi học sinh sinh viên học nghề 1.2 Những lý do khác cho thấy sự cần thiết phải giảng dạy kỹ năng sống cho học sinh sinh.4 Những kỹ năng sống cần được giáo dục cho học sinh sinh viên 10 BÀI 2. KỸ NẴNG TỰ NHẬN THỨC 12 2.Tìm hiểu về kỹ năng tự nhận thức.1 Khái niệm kỹ năngtự nhận thức 2.2 Ý nghĩa của kĩ năng tự nhận thức.3 Hình ảnh bản thân 2.14 Cita sé Johari 2.2 Thực hành: Kỹ năng tự nhận thức BÀI 3.

KỸ NĂNG XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ 3.1 Tim hiểu về kỹ năng xác định giá trị 3. Làm thé nào để phát triển giá trị của chính chúng ta 3⁄2 Thực hành kỹ năng xác định giá trị PHỤ LỤC 14. NHUNG Gi LAM CHO ANH/CH] THAY BUON RAU? BÀI 4. KỸ NẴNG KIÊN ĐỊNH 4.1 Tim hiểu về kỹ năng kiên định 1.1 Khái niệm kĩ năng kiên dink 'Kiên định là giữ vững ý định, ý chí, không dao động mặc dù gặp khó khăn, trở ngại.3 Ý nghĩa của việc xây dựng và thể hiện thái độkiên định -4 Phân biệt tính kiên định, thái độ hung hãng gây hắn và thái độ phục từng -4.5 Cách thê hiện kĩ năng kiên định -4.2 Thực hành kỹ năng kiên định BÀI §: KĨ NĂNG ĐẠT MỤC TIÊU VÀ LẬP KẾ HOẠCH „ Tìm hiểu về kỹ năng đặt mục tiêu và lập kế hoạch 5.1 Kỹ năng đặt mục tiêu lậm mục tiêu và kĩ 4 46 4 a.Khdi niệm năng lập kế hoạch 4 b.

Năm câu hỏi cần thiết khi lập kế hoạch. Thực hành kỹ năng xác định mục tiêu. BRaSe PHU LUC BÀI 6. KỸ NĂNG GIAI QUYET VAN DE GA.

Tim hiéa v2 kỹ năng giải quyết vấn đỀ 6.1 Khái niệm kỹ năng giải quyết vấn đề © Đặc điểm 6.2 Tiến trình giải quyết vấn đề 6.2 Thực hành kỹ năng giải quyết vấn đề 125 PHU LUC 133 BÀI 7. KỸ NANG LAM GIAM SỰ CANG THANG 136 7.1 Tìm về kỹ năng làm giảm sự căng thắng. Khái niệm cảm xúc 136 7.2 Các bước đễ Quản lí cảm xúc 139 7.2 Thực hành kỹ năng quản lý sự căng thẳng. 141 PHỤ LỤC 150 BÀI 8: KỸ NĂNG QUÁN LÝ THỜI GIAN HIỆU QUÁ.1 Tìm hiểu về kỹ năng quản lý thời gian 154 8.1 Khái niệm kỹ năng quản lý thời gian 154 8.2 Thực hành kỹ năng quản lý thời gian 158.

LỜINÓIĐẦU Giáo dục kĩ năng sống là môn học hiện nay đang được hơn 155 nước trên thé giới quan tâm và đưa vào nhà trường, trong đó có 143 nước đã đưa vào chương trình học chính khóa. Ở một số nước, kĩ năng sống được hướng vào giáo dục vệ sinh, đinh dưỡng và phòng bệnh. Một số nơi khác, giáo dục kĩ năng sống nhằm vào giáo dục hành vi, cách cư xử, giáo dục an toàn trên đường phố, dục bảo vệ môi trường, giáo dục phòng chống HIV/AIDS hay giáo dục lòng yêu hòa bin! Ở Việt Nam trong khoảng một vài năm trở lại đây giáo dục kỹ năng sống cũng đã bắt đầu được triển khai rộng rãi tại các trường học nhưng đa phần chủ yếu. tại các thành phố lớn.