CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT VỀ GIAO TIẾP Mã chương: MH08 - 01 Giới thiệu : Nội dung chương đề cập đến khái niệm, bản chất, vai trò của giao tiếp và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giao tiếp cũng như các phương pháp khắc phục. Qua việc tìm hiểu những kiến thức này sẽ giúp người đọc khắc phục được một số yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng của cuộc giao tiếp đạt hiệu quả cao. Mục tiêu: - Trình bày được khái niệm, bản chất, chức năng và vai trò của giao tiếp; - Trình bày được những đặc điểm tâm lý của con người trong giao tiếp và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giao tiếp cũng như các phương pháp khắc phục; - Vận dụng được các đặc điểm tâm lý của con người trong giao tiếp và tìm ra những giải pháp khắc phục một số yêu tố ảnh hưởng đến chất lượng của cuộc giao tiếp đạt hiệu quả; - Rèn luyện khả năng tư duy sáng tạo và tính cách tích cực học hỏi trong quá trình học tập. Nội dung chính: 1.
Khái niệm giao tiếp 1. Định nghĩa giao tiếp Giao tiếp là hiện tượng xã hội, là một mặt sự tồn tại của cuộc sống xã hội. Giao tiếp là cơ sở, nền tảng để các hoạt động xã hội diễn ra. Giao tiếp đóng vai trò vô cùng quan trọng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Giao tiếp có thể tạo ra cơ hội cho con người tiến bộ, thành đạt, hạnh phúc hoặc ngược lại; giao tiếp có thể làm cho xã hội phát triển, hưng thịnh hoặc đứng im, lụi tàn; giao tiếp có thể biến thù thành bạn hoặc ngược lại. Sự thành bại của mỗi con người là tùy thuộc vào tài giao tiếp ứng xử của người đó. Đặc biệt trong hoạt động du lịch, giao tiếp đóng vai trò vô cùng quan trọng. Giao tiếp luôn luôn gắn liền với hoạt động du lịch, tồn tại trong môi trường du lịch.
Đồng thời, giao tiếp còn là công cụ, là linh hồn của du lịch, thúc đẩy hoạt động du lịch phát triển. Nhờ có nhu cầu được giao tiếp mà con người muốn tham gia vào hoạt động du lịch. Nhờ có hoạt động du lịch mà con người có nhiều cơ hội được giao tiếp với nhau. Vì thế những người hoạt động trong ngành du lịch cần có những kiến thức và kỹ năng về giao tiếp nhất định.
7 Khi tiếp cận về định nghĩa giao tiếp có rất nhiều quan niệm khác nhau, mỗi tác giả nhấn mạnh một khía cạnh nào đó như: Nhà tâm lý học người Mỹ Cooley định nghĩa: Giao tiếp như là một cơ chế cho các mối liên hệ của con người tồn tại và phát triển. Nhà tâm lý học Xô viết A. Leonchiev đưa ra định nghĩa: Giao tiếp là một hệ thống những quá trình có mục đích và động cơ bảo đảm sự tương tác giữa người này với người khác trong hoạt động tập thể, thực hiện các mối quan hệ xã hội và nhân cách, các quan hệ tâm lý và sử dụng phương tiện đặc thù mà trước hết là ngôn ngữ. Tác giả Brian Tracy: Giao tiếp là một kỹ năng bạn có thể học.
Nó cũng giống như đi xe đạp hay tập đánh máy tính. Nếu bạn sẵn sàng nhọc công vì nó, bạn có thể nhanh chóng cải thiện chất lượng của mọi phần trong cuộc sống của mình. Theo Dwyer & Daley: Giao tiếp là: Một hoạt động tương tác để đạt được sự hiểu nhau hoặc sự thay đổi giữa hai hoặc nhiều người. Các nhà nghiên cứu Việt Nam rất quan tâm đến lĩnh vực này trong đó có Bác sỹ - nhà tâm lý học Nguyễn Khắc Viện trong cuốn từ điển tâm lý học định nghĩa: Giao tiếp là sự trao đổi giữa người và người thông qua ngôn ngữ nói, viết, cử chỉ.
Tác giả Ngô Công Hoàn trong cuốn Giao tiếp sư phạm định nghĩa: Giao tiếp là hình thức đặc trưng cho mối quan hệ giữa con người với con người mà qua đó nảy sinh sự tiếp xúc tâm lý và được biểu hiện ở các trao đổi thông tin, hiểu biết, rung cảm, ảnh hưởng và tác động qua lại. Mỗi định nghĩa trên đều theo một quan điểm riêng và quan tâm đến các khía cạnh khác nhau của giao tiếp xã hội. Tuy nhiên các định nghĩa này đều nêu ra những nét chung và cơ bản sau của giao tiếp: - Nói tới giao tiếp là nói tới sự tiếp xúc, quan hệ tương tác giữa người và người bị quy định bởi xã hội. - Nói tới giao tiếp là nói tới sự trao đổi chia sẻ thông tin, tư tưởng, tình cảm bằng các phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ.
Từ việc phân tích các định nghĩa trên có thể khái quát lại như sau: Giao tiếp là quá trình trao đổi thông tin giữa các chủ thể thông qua ngôn ngữ nói, viết và biểu cảm. Qua đó các chủ thể tham gia giao tiếp luôn hướng đến sự đồng thuận mà mình mong muốn. Chức năng của giao tiếp 8 1. Chức năng thông tin Giao tiếp là một hoạt động rất cần thiết và quan trọng trong đời sống xã hội, môi trường tự nhiên nói chung và trong hoạt động của cuộc sống con người nói riêng.
Chức năng cơ bản nhất của giao tiếp là trao đổi thông tin do các chủ thể thực hiện thông qua ngôn ngữ. Chức năng thông tin của giao tiếp thể hiện trong việc duy trì mối quan hệ làm việc với đồng nghiệp, khách hàng, đối tác,…. Chức năng này bao quát tất cả các quá trình truyền và nhận thông tin. Chức năng này chính là thực hiện mục đích giao tiếp (truyền, nhận và xử lý thông tin ở cả hai phía chủ thể - đối tượng giao tiếp).
Nội dung thông báo có thể là những hiện tượng trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, những vấn đề thời sự, những tri thức mới trong các các lĩnh vực khoa học,…Nội dung thông tin cũng có thể là suy nghĩ, tâm trạng, cảm xúc, thái độ. Trong quá trình giao tiếp người này thông báo cho người kia về vấn đề gì đó và đồng thời biểu lộ thái độ, quan điểm của mình về vấn đề này và qua đó cũng thu nhận được, nhận biết được thái độ quan điểm, phản ứng của người đối thoại về vấn đề đó. Thông báo truyền thông tin được thực hiện bằng các phương tiện ngôn ngữ, phi ngôn ngữ (cử chỉ, điệu bộ, nét mặt, tư thế…). Để giao tiếp được dễ dàng cả người phát và người nhận phải có chung hệ thống mã hoá và giải mã thông tin và cả hai phía đều là những chủ thể tích cực luôn đổi vai trò cho nhau tạo nên sự liên hệ ngược lại.
Chức năng nhận thức Cá nhân ý thức được mục đích giao tiếp, nhiệm vụ, nội dung của tiến trình giao tiếp, phương tiện giao tiếp; ngoài ra còn có thể hiểu đặc trưng được của giao tiếp là khả năng nhận thức và hiểu biết lẫn nhau của các chủ thể giao tiếp, nhờ đó tâm lý, ý thức con người không ngừng được phát triển. Nếu không giao tiếp với những người xung quanh, đứa trẻ không nhận thức được. Giao tiếp giúp con người nhận thức về sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan, về người khác, về chính bản thân mình thông qua quá trình tiếp nhận, xử lý thông tin. Giao tiếp giúp con người mở rộng tầm hiểu biết, nâng cao kiến thức, kỹ năng của mình trong mọi lĩnh vực khoa học và đời sống.
Khả năng nhận thức trong giao tiếp phụ thuộc vào khả năng huy động các giác quan để phản ánh, vào óc phán đoán, suy nghĩ khái quát hoá, trừu tượng 9 hoá các thông tin đã thu được và đặc biệt phụ thuộc vào trình độ, kinh nghiệm thực tiễn của mỗi cá nhân. Chức năng điều khiển, điều chỉnh hành động Thông qua giao tiếp, cá nhân không chỉ có khả năng điều chỉnh hành vi của mình mà còn có thể điều chỉnh hành vi của người khác. Khi tiếp xúc, trao đổi thông tin với nhau, các chủ thể giao tiếp đã hoặc đang ý thức được mục đích, nội dung giao tiếp, thậm chí còn có thể dự đoán được kết quả đạt được sau quá trình giao tiếp. Nhằm đạt được mục đích mong muốn, các chủ thể thường linh hoạt tuỳ theo tình huống thời cơ mà lựa chọn, thay đổi cách thức hoặc phương hướng, phương tiện giao tiếp sao cho phù hợp.
Chức năng này thể hiện khả năng thích nghi lẫn nhau của các chủ thể giao tiếp, ngoài ra nó còn thể hiện tính mềm dẻo, linh hoạt của các phẩm chất tâm lý cá nhân trong giao tiếp. Hơn thế nữa, chức năng này còn thể hiện vai trò tích cực của các chủ thể giao tiếp trong quá trình giao tiếp, điều này chỉ có được trong giao tiếp xã hội. Giao tiếp bao giờ cũng là một quá trình tiếp xúc có mục đích, nội dung, đối tượng và nhiệm vụ cụ thể. Do đó trong giao tiếp cá nhân (chủ thể giao tiếp) cần lựa chọn cách thức và phương tiện giao tiếp để phù hợp với đối tượng, hoàn cảnh giao tiếp.
Mục tiêu của giao tiếp là làm thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của con người. Do vậy có thể nói giao tiếp là quá trình điều khiển. Trước hết giao tiếp điều khiển chính bản thân chủ thể giao tiếp. Khi giao tiếp với người khác, cá nhân (chủ thể) phải lựa chọn, điều chỉnh hành vi, cử chỉ, điệu bộ…của mình sao cho phù hợp với nội dung, đối tượng giao tiếp, môi trường giao tiếp, hoàn cảnh giao tiếp.
Mặt khác khi giao tiếp cá nhân lại phải ứng xử thế nào để làm cho đối tượng cùng nhận thức được, cùng cảm nhận và hiểu được mình (hiểu được nhu cầu, nguyện vọng, suy nghĩ…của mình). Đó chính là quá trình điều khiển, điều chỉnh sự nhận thức, thái độ và hành vi của đối tượng theo mục đích của chủ thể giao tiếp. Trong quá trình giao tiếp các cá nhân nhận được những phản hồi từ người khác và từ đó điều chỉnh hành vi ứng xử của mình cho phù hợp với tình huống. Việc điều chỉnh hành vi giúp các cá nhân thích nghi lẫn nhau, thích nghi với hoàn cảnh, giúp cá nhân tự hoàn thiện những phẩm chất nhân cách của mình.
Trong giao tiếp nhóm, các chuẩn mực xã hội, các nguyên tắc nhóm được thể hiện qua các hiện tượng tâm lý xã hội như bắt chước, lây lan, thuyết phục, ám thị, do đó mỗi cá nhân học hỏi hành vi và xã hội hoá chính bản thân mình. Vai trò của giao tiếp trong đời sống cá nhân và xã hội 10 1. Vai trò của giao tiếp trong đời sống xã hội Đối với xã hội, giao tiếp là điều kiện tồn tại và phát triển xã hội. Bởi xã hội là một tập hợp người có mối quan hệ qua lại với nhau.