Chương 1, người học có thể: - Trình bày được khái niệm, vai trò, hình thức và nguyên tắc trong giao tiếp; cách thức chuẩn bị và thực hiện thành công cuộc giao tiếp; - Xác định được tầm quan trọng của việc giao tiếp trong cuộc sống; - Nghiêm túc trong học tập. Khái quát chung về giao tiếp 1. Khái niệm về giao tiếp 1. Giao tiếp là gì? Sự tồn tại và phát triển của mỗi con người luôn gắn liền với sự tồn tại và phát triển của những cộng đồng xã hội nhất định.
Không ai có thể sống, hoạt động ngoài gia đình, bạn bè, địa phương, tập thể, dân tộc, tức là ngoài xã hội. Người La Tinh nói rằng: “Ai có thể một mình thì người đó hoặc là thánh nhân, hoặc là quỉ sứ”. Trong quá trình sống và hoạt động, giữa chúng ta với người khác luôn tồn tại nhiều mối quan hệ. Đó là mối quan hệ dòng họ, huyết thống, quan hệ họ hàng, thôn xóm, quan hệ hành chính – công việc, quan hệ bạn bè… Trong các mối quan hệ đó thì chỉ một số ít là có sẵn ngay từ khi chúng ta cất tiếng khóc chào đời (quan hệ huyết thống, họ hàng), còn đa số các quan hệ còn lại chủ yếu được hình thành, phát triển trong quá trình chúng ta sống và hoạt động trong cộng đồng xã hội, thông qua các hình thức tiếp xúc, gặp gỡ, liên lạc đa dạng với người khác mà chúng ta thường gọi là giao tiếp.
Vậy giao tiếp là gì? Giao tiếp là hoạt động xác lập và vận hành các mối quan hệ xã hội giữa con người với con người hoặc giữa con người và các yếu tố xã hội khác, nhằm thỏa mãn những nhu cầu nhất định. Giao tiếp là một quá trình hoạt động trao đổi thông tin giữa người nói và người nghe nhằm đạt được một mục đích nào đó. Giao tiếp bao hàm hàng loạt yếu tố như trao đổi thông tin, xây dựng hoạt động chiến lược phối hợp, tự nhận biết mình và tìm hiểu người khác. Tương ứng 6 với các yếu tố trên, giao tiếp có 3 khía cạnh chính: giao lưu, tác động qua lại và tri giác.
Thông thường, quá trình giao tiếp trải qua ba trạng thái: - Trao đổi thông tin, tiếp xúc tâm lý; - Hiểu biết lẫn nhau; - Tác động và ảnh hưởng lẫn nhau. Giao tiếp là mối quan hệ hay tiếp xúc giữa con người với nhau trong xã hội loài người. Đó là quá trình trao đổi thông tin, nhận biết và tác động lẫn nhau trong quan hệ giữa người với người để đạt được mục đích nhất định. Giao tiếp có trong mọi hoạt động của con người.
Nó vừa là nhân tố hình thành và phát triển nhân cách, vừa là phương tiện thể hiện nhân cách. Mục đích giao tiếp Giao tiếp chính là để thực hiện mối quan hệ giữa người này với người khác hoặc giữa tập đoàn này với tập đoàn khác. Một xã hội văn minh sẽ có trình độ văn hoá giao tiếp ở mức cao, văn hoá giao tiếp thể hiện trong văn hóa của nhân cách với bản sắc chân, thiện, mỹ. Tuy nhiên con người chịu sự tác động của truyền thống văn hoá dân tộc, đồng thời con người gắn liền với điều kiện sống trong một xã hội nhất định, được biểu hiện ở chất lượng về đời sống kinh tế của cộng đồng ấy.
Các yếu tố trên chi phối về hình thức thực hiện các mối quan hệ xã hội. - Giao tiếp thiết lập các mối quan hệ xã hội: Mối quan hệ nào cũng đều có những mục đích nhất định. Bởi vậy giao tiếp phản ánh lợi ích của cá nhân hay của cộng đồng, tuỳ theo mục đích ấy mà giao tiếp được thực hiện với những mức độ cao thấp, rộng hẹp khác nhau. Khi giao tiếp, ngoài tài năng văn hoá giao tiếp của cá nhân, người thực hiện giao tiếp còn chịu sự chi phối bởi trình độ văn hoá của cộng đồng và phải tuân thủ các lợi ích của giai cấp, dân tộc hoặc các tầng lớp dân cư.
Trong xã hội có giai cấp, giai cấp lãnh đạo xã hội đề ra những quy tắc trong quan hệ xã hội, đó là những quy tắc giao tiếp có tính luật pháp gọi là “Quy tắc thành văn”. Mặt khác trong quan hệ xã hội, các mối quan hệ được hình thành theo phong tục tập quán, nó xác định bởi những quy tắc giao tiếp dân gian gọi là “Quy tắc không thành văn”. Tuy nhiên các quy tắc có tính luật pháp hay tập quán dân gian, khi thực hiện giao tiếp đều tuân thủ những lễ nghi và nghi thức quốc gia được chọn lọc, phát triển trở thành những di sản văn hoá của dân tộc, lưu truyền qua nhiều thế hệ. Mặt khác khi quan hệ với các nước khác phải thực hiện theo nghi thức quốc tế còn gọi là tập quán quốc tế.
- Giao tiếp còn là thước đo tính chất và mức độ trong mối quan hệ giữa các dân tộc, các giai cấp, các tầng lớp dân cư trong xã hội: Giao tiếp mang nội dung đạo đức, luận cứ xã hội, cho nên giao tiếp phản ánh đặc trưng nhân cách. Trình độ dân trí, điều kiện sống, không chỉ của cá nhân người thực hiện giao tiếp mà còn đại biểu cho cả cộng đồng. Sự bình đẳng hay áp đặt, hòa hợp, hữu nghị hay răn đe, thô bạo trong khi giao tiếp nói lên mối quan hệ giữa các bên thực hiện mục đích giao tiếp của mình. - Giao tiếp song phương và đa phương: Ngày nay, do tính chất của thời đại, các quốc gia muốn tồn tại và phát triển phải hòa nhập với cộng đồng quốc tế để thực hiện lợi ích chính trị, kinh tế, văn hoá xã hội “song phương” hoặc “đa phương”.
Các nước quan hệ với nhau thông qua giao tiếp phải tuân thủ những qui 7 định chung gọi là “qui ước quốc tế”. Giao tiếp giữa các nước vừa thực hiện lễ nghi theo truyền thống văn hoá dân tộc và văn minh nhân loại. Bởi vậy, khi giao tiếp quốc tế phải hòa nhập giữa văn hoá dân tộc và văn minh nhân loại. Với những hình thức và nội dung giao tiếp da dạng và phong phú đó là tiền đề xây dựng thế giới hoà bình và tiến bộ xã hội.
Sơ đồ quá trình giao tiếp Trên một khía cạnh nào đó, giao tiếp có thể hiểu là quá trình phát và nhận thông tin giữa những đối tượng giao tiếp với nhau. Giao tiếp là một quá trình trao đổi thông tin 2 chiều, có nghĩa là không có sự phân cực giữa người phát tin và người nhận tin mà cả hai là chủ thể tích cực, luôn đổi vai cho nhau. Người phát tin là người khởi đầu hoạt động giao tiếp và sau đó là người nhận thông tin phản hồi. Người nhận tin là người hiểu nội dung thông tin của người phát tin sau khi đã giải mã thông tin.
Người nhận tin có trách nhiệm phản hồi những thông tin đã nhận được để người phát tin biết và điều chỉnh. Để thông tin được truyền và nhận một cách chuẩn xác, cả hai bên đều cần có những hiểu biết nhất định với nhau để quá trình truyền tin đạt hiệu quả. Sơ đồ quá trình giao tiếp Mã hóa là quá trình chuyển từ suy nghĩ sang lời nói, chữ viết hay các ký hiệu và phương tiện phi ngôn từ khác nhau. Sau đó được chuyển qua kênh truyền tải thông tin.
Việc lựa chọn kênh truyền tải thông tin hết sức quan trọng, nó quyết định đến việc thông tin có được truyền tải chinh xác hay không. Nội dung thông điệp có thể là các quan niệm, sở thích, nhu cầu, tâm trạng và tình cảm… Quá trình trao đổi thông tin có đạt hiệu quả hay không phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác nhau. Khi lựa chọn kênh truyền tải thông tin phải lựa chọn kênh phù hợp, đảm bảo sự tiện lợi, phù hợp với môi trường, phù hợp với đối tượng giao tiếp… Ngoài ra trong quá trình truyền tải thông tin có thể bị ảnh hưởng bởi yếu tố nhiễu, đó là những tác động từ môi trường hoặc chính bản thân người nhận và phát 8 thông tin. Yếu tố này có thể tạo sự thuận lợi hoặc gây cản trở đến quá trình giao tiếp.
Do đó, trong quá trình giao tiếp, chúng ta cần khắc phục tối đa các yếu tố nhiễu. Vai trò của giao tiếp 1. Vai trò của giao tiếp trong đời sống xã hội Trong đời sống xã hội, giao tiếp thực hiện các vai trò cơ bản sau: - Thông báo: là truyền tín hiệu, Chức năng này có cả ở người và động vật. Ở động vật, chức năng thông báo thể hiện ở điệu bộ, nét mặt, ám thanh.
được gọi là giao tiếp phi ngôn ngữ. Còn ở người, với sự tham gia của hệ thống tín hiệu, chức năng thông báo, truyền tin được phát huy tối đa, nó có thể truyền đi bất cứ thông tin nào. Chức năng thông báo thường thể hiện ở hai phía: chủ thể giao tiếp và khách thể giao tiếp, nhằm mục đích thỏa mãn nhu cầu tình cảm hay nhu cầu tiếp xúc, giải trí. - Điều khiển, điều chỉnh hành vi (chỉ có ở con người): Khi tiếp xúc trao đổi thông tin với nhau, các chủ thể giao tiếp ý thức được mục đích, nội dung giao tiếp; thậm chí lường trước được kết quả trong quá trình giao tiếp.
Để đạt được mục đích, các chủ thể thường linh hoạt theo tình huống thời cơ mà lựa chọn, thay đổi cách thức hoặc phương hướng, phương tiện giao tiếp cho phù hợp. Chức năng điều khiển, điều chính hành vi trong giao tiếp thể hiện khả năng thích nghi lẫn nhau, khả năng nhận thức và đánh giá lẫn nhau của các chủ thể giao tiếp. Mặt khác nó còn thể hiện vai trò tích cực của các chủ thể trong giao tiếp. Vai trò của giao tiếp đối với cá nhân.
Giao tiếp có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội cũng như trong đời sống của cá nhân mỗi con người. - Giao tiếp là tiền đề cho sự phát triển của sức khỏe: Kỹ năng giao tiếp vụng về ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, đến cuộc sống. Người có kỹ năng giao tiếp không tốt, không thổ lộ được tâm trạng, không có người hiểu nổi tâm tình của mình nên dễ rơi vào trạng thái cô đơn dù sống ngay giữa đám đông. Sự cô đơn, biệt lập làm cho con người dễ bị suy sụp về thể chất, tinh thần, dễ mắc phải những căn bệnh về tim mạch, tâm thần và có thể có những ý định tiêu cực, bế tắc, tự tử.
Con người có mối quan hệ tốt đẹp với cuộc sống chung quanh sẽ nhận được nhiều niềm vui, sự hỗ trợ để có một chỗ đứng vững vàng trong xã hội, trong sự nghiệp và sẽ tìm thấy được hạnh phúc cùng một tương lai luôn rộng mở.