Tổng quan về giáo trình

Giáo trình môn học Excel Cơ bản (Mã môn học: MH19) được biên soạn bởi tác giả Trần Thị Mơ (Chủ biên) và ban hành chính thức theo Quyết định số 368ĐT/QĐ-CĐXD1 ngày 10 tháng 08 năm 2021 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Xây dựng số 1. Môn học giữ vị trí là học phần bổ sung kiến thức chuyên môn cơ sở trong chương trình đào tạo nghề trình độ Trung cấp thuộc ngành Công nghệ thông tin (chuyên ngành Ứng dụng phần mềm).

Về thời lượng đào tạo, giáo trình được thiết kế cho tổng quỹ thời gian 45 giờ, bao gồm 15 giờ lý thuyết, 28 giờ thực hành/thảo luận/bài tập và 02 giờ kiểm tra đánh giá định kỳ.

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng tới việc chuẩn hóa ba chuẩn đầu ra chính:

  • Về kiến thức: Trang bị hệ thống quy trình quản lý, nhập liệu, tính toán đại số và xử lý dữ liệu trên bảng tính điện tử Microsoft Excel, đồng thời định hướng phương pháp tạo lập, quản lý các tập tin trình chiếu hỗ trợ.
  • Về kỹ năng: Hình thành năng lực thao tác thuần thục trên các tập tin bảng tính, thiết lập bảng biểu chuẩn hóa, ứng dụng hệ thống công thức, hàm thống kê, logic, dò tìm và khai thác các công cụ quản trị cơ sở dữ liệu trên trang tính.
  • Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tác phong công nghiệp, tính cẩn trọng, kỷ luật và độ chính xác trong xử lý số liệu kỹ thuật, phát triển khả năng làm việc độc lập và phối hợp nhóm.

Cấu trúc giáo trình bao gồm 05 chương được sắp xếp theo trình tự tuyến tính từ thao tác cơ bản, định dạng hiển thị, trực quan hóa biểu đồ, xây dựng hàm tính toán đến quản trị cơ sở dữ liệu. Điểm đặc thù của tài liệu là phương pháp tiếp cận gắn liền với nghiệp vụ kỹ thuật và quản trị kinh doanh thực tế, sử dụng các tập dữ liệu mẫu gần gũi với ngành xây dựng.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân chia thành 05 chương trọng tâm với logic phát triển kiến thức tuần tự:

  • Chương 1: Các thao tác cơ bản với Excel: Giới thiệu tổng quan về phần mềm Microsoft Excel (phiên bản Excel 2010), thao tác khởi động, thoát phần mềm và quản lý tệp (.xlsx qua lệnh New, Save, Save As, Open). Phân loại 04 kiểu dữ liệu nền tảng gồm Text (tối đa 255 ký tự, mặc định căn trái), Number (căn phải), Date (chuỗi ngày tháng theo định dạng mm/dd/yyyy hoặc dd/mm/yyyy) và Formula (bắt đầu bằng dấu =). Cung cấp kỹ thuật quản lý trang tính (Worksheet: chèn, sao chép, di chuyển, đổi tên), thao tác chèn/xóa dòng, cột, ô và quy chuẩn thiết lập trang in (Page Setup: Orientation Portrait/Landscape, Scaling, Margins, chọn khổ giấy in A4, Print Preview, Print Selection/Active Sheets).
  • Chương 2: Định dạng bảng tính: Trình bày kỹ thuật hiệu chỉnh kích thước hàng và cột (Column Width, Row Height). Hướng dẫn thiết lập định dạng ô thông qua hộp thoại Format Cells (phím tắt Ctrl + 1) với các nhóm danh mục: General, Number (phân cách hàng nghìn, số thập phân), Currency, Accounting, Date, Time, Percentage, Text và Custom. Cung cấp quy trình đóng khung viền bảng tính (Border) và định dạng màu nền (Fill).
  • Chương 3: Chèn hình ảnh và tạo biểu đồ: Hướng dẫn chèn đối tượng đồ họa từ menu Insert (Pictures). Phân tích quy trình tạo lập biểu đồ (Chart) dạng cột (Column), đường thẳng (Line) và hình tròn (Pie) nhằm so sánh, biểu diễn tương quan số liệu. Hướng dẫn hiệu chỉnh biểu đồ thông qua hệ thống thẻ ngữ cảnh Chart Tools (Design, Layout, Format).
  • Chương 4: Các hàm cơ bản trong Excel: Trình bày cú pháp và phương pháp ứng dụng các nhóm hàm:
    • Hàm ngày tháng: DAY(date), MONTH(date), YEAR(date).
    • Hàm toán học và thống kê: SUM(number1, [number2], ...), AVERAGE(number1, ...), MAX(...), MIN(...), COUNT(...).
    • Hàm logic điều kiện: IF(logical_test, [value_if_true], [value_if_false]) và cấu trúc IF lồng nhau.
    • Hàm tính toán có điều kiện: SUMIF(range, criteria, [sum_range]) và COUNTIF(range, criteria).
    • Hàm tìm kiếm, tra cứu: VLOOKUP(lookup_value, table_array, col_index_num, [range_lookup]) và HLOOKUP(lookup_value, table_array, row_index_num, [range_lookup]) với tham số dò tìm chính xác (0) hoặc tương đối (1).
  • Chương 5: Cơ sở dữ liệu trên bảng tính: Định nghĩa cấu trúc cơ sở dữ liệu (CSDL) dạng bảng gồm Trường (Field - tương ứng với cột) và Bản ghi (Record - tương ứng với dòng, không chứa dòng trống). Kỹ thuật thiết lập Vùng tiêu chuẩn (Criteria Range). Thao tác sắp xếp dữ liệu (Sort đơn cấp AZ/ZA và Sort đa cấp theo trường dữ liệu). Công cụ lọc dữ liệu tự động (AutoFilter) với hệ thống toán tử so sánh (Equals, Does not equal, Is greater than, Begins with...) và lọc dữ liệu nâng cao (Advanced Filter) cho phép trích lọc tại chỗ hoặc sao chép kết quả sang vùng khác với tùy chọn loại bỏ dữ liệu trùng (Unique records only).

Progression logic của giáo trình đi từ việc thiết lập hạ tầng dữ liệu thô, định chuẩn thẩm mỹ hiển thị, trực quan hóa đồ họa, tính toán tự động bằng công thức số học/hàm tham chiếu, cho đến cấp độ phân tích và truy vấn cơ sở dữ liệu quan hệ thu nhỏ trên trang tính.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng ba khối kiến thức lý thuyết nền tảng:

  1. Lý thuyết cấu trúc dữ liệu bảng tính: Bản chất lưu trữ của các ô (Cell), địa chỉ ô tương đối và địa chỉ ô tuyệt đối (cố định bằng ký hiệu $, ví dụ $B$7:$C$12).
  2. Nguyên lý đại số logic và điều kiện trong tính toán: Cơ chế đánh giá biểu thức logic để thực thi các phép toán rẽ nhánh, tính tổng có chọn lọc hoặc đếm theo tiêu chí định lượng.
  3. Mô hình cơ sở dữ liệu quan hệ phẳng: Quy tắc tổ chức dữ liệu dạng bảng có cấu trúc Field - Record, tính toàn vẹn của bảng dữ liệu và lý thuyết thiết lập vùng điều kiện logic phục vụ công tác truy vấn thông tin.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Nhập liệu, định dạng số liệu kế toán/tiền tệ, cấu hình trang in kỹ thuật chuẩn A4; lập công thức toán học và hàm lồng ghép phức hợp; xử lý trích xuất dữ liệu đa bảng.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích bài toán quản lý, nhận diện cấu trúc dữ liệu cần tính toán, thiết lập điều kiện logic trong các tình huống kinh doanh, định mức tiêu thụ hoặc phân loại kết quả.
  • Năng lực thực hành thực tế (Practical competencies): Xây dựng báo cáo tài chính, lập bảng dự trù vật tư kỹ thuật, xử lý bảng lương, quản lý hồ sơ nhân sự và phân tích doanh thu sản phẩm.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng mô hình sư phạm tích hợp lý thuyết và thực hành, trong đó thời lượng thực hành, thảo luận và làm bài tập chiếm tỷ trọng chủ đạo (28/45 giờ, tương đương 62.2% tổng thời lượng môn học).

Phương pháp tiếp cận dựa trên việc thuyết giảng nguyên lý tính năng kết hợp với hệ thống bài tập thực tế tại phòng máy. Mỗi chương đều có cấu trúc: Mục tiêu bài học $\rightarrow$ Kiến thức lý thuyết & thao tác mẫu $\rightarrow$ Hệ thống câu hỏi lý thuyết $\rightarrow$ Hệ thống bài tập ứng dụng.

Hệ thống bài tập tình huống trong giáo trình được trích xuất trực tiếp từ các hoạt động kinh tế - kỹ thuật:

  • Bài tập dự trù và thương mại (Chương 1, 2): Lập "Bảng dự trù vật tư công trình" tính toán thành tiền VND/USD theo tỷ giá quy đổi 22.760 với các danh mục xi măng, cát, gạch ốp lát, cửa sắt; lập "Báo cáo bán hàng" tính lãi đơn vị, tổng lãi và tỷ lệ % lãi; lập "Bảng kê hàng nhập kho" tính cước chuyên chở và thuế giá trị gia tăng 5%.
  • Bài tập định dạng và theo dõi dịch vụ (Chương 2): Xây dựng "Bảng theo dõi khách thuê phòng" tính số ngày lưu trú (Ngày đi - Ngày đến + 1) và tiền thuế 10%; lập "Bảng tính tiền nhập hàng" thiết bị điện tử.
  • Bài tập biểu đồ và thống kê sản xuất (Chương 3): Vẽ biểu đồ cột so sánh sản lượng thép giữa 4 tổ sản xuất (Tổ 1: 50 tấn, Tổ 2: 20 tấn, Tổ 3: 50 tấn, Tổ 4: 60 tấn); biểu diễn sĩ số học sinh và sản lượng bán hàng 4 quý.
  • Bài tập hàm logic và tra cứu (Chương 4): Tính lương và phụ cấp theo định mức con cái ($\ge 3$ con nhận phụ cấp 900.000đ); xét thưởng ngày công ($\ge 28$ công nhận thưởng 600.000đ); tính tiền điện bậc thang theo 3 khu vực; tra cứu đơn giá vật tư bằng VLOOKUP và HLOOKUP.
  • Bài tập quản trị cơ sở dữ liệu (Chương 5): Sắp xếp và trích lọc danh sách nhân viên làm ca 1 có doanh số $< 200$; lọc nhân viên khu vực Hà Nội có mức lương $< 5.000.000$; lọc mặt hàng có mã bắt đầu bằng ký tự "B" và số lượng $> 200$.

Về phương pháp đánh giá, môn học áp dụng hình thức đánh giá quá trình thông qua kết quả thực hiện các bài tập thực hành trên máy tính và bài kiểm tra tổng hợp cuối kỳ có thời lượng 02 giờ. Hướng dẫn tự học tập trung vào việc thực hành lại các mẫu bảng tính trong giáo trình, thao tác trực tiếp trên phần mềm và rèn luyện kỹ năng sử dụng tổ hợp phím tắt tiêu chuẩn (Ctrl + N, Ctrl + S, Ctrl + O, Ctrl + P, Ctrl + 1, Alt + F4).

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tính chuẩn hóa văn bản đào tạo: Giáo trình được xây dựng theo đề cương chi tiết môn học, ban hành chính thức kèm Quyết định số 368ĐT/QĐ-CĐXD1 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Xây dựng số 1, đảm bảo tính pháp lý và tính sư phạm cho trình độ Trung cấp.
  • Môi trường thực hành xác thực: Giáo trình hướng dẫn trên nền tảng Microsoft Office Excel 2010 chạy trên hệ điều hành Windows, cung cấp chi tiết từng bước từ thao tác giao diện đến hộp thoại chức năng.
  • Tích hợp dữ liệu đặc thù ngành xây dựng: Không sử dụng các ví dụ giả định mang tính trừu tượng, giáo trình lồng ghép hệ thống danh mục vật tư công trình xây dựng thực tế (xi măng bao, cát xe, gạch ốp lát viên, cửa sắt bộ, sản lượng thép nghìn tấn) cùng các bài toán quy đổi tỷ giá ngoại tệ và hạch toán chi phí vận chuyển.
  • Tính liên thông công cụ văn phòng: Bên cạnh trọng tâm Microsoft Excel, giáo trình gắn kết mục tiêu xử lý số liệu với yêu cầu xuất nhập dữ liệu và tạo lập các tập tin trình chiếu Microsoft PowerPoint phục vụ báo cáo.
  • Khả năng ứng dụng thực tế: Toàn bộ kiến thức về hàm (SUMIF, COUNTIF, VLOOKUP, HLOOKUP) và công cụ cơ sở dữ liệu (Sort, AutoFilter, Advanced Filter) được định hình trực tiếp phục vụ các nghiệp vụ: kế toán tiền lương, quản lý kho bãi, theo dõi lưu trú khách hàng và lập hóa đơn điện nước.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Học sinh, sinh viên: Tài liệu học tập bắt buộc đối với học sinh, sinh viên trình độ Trung cấp ngành Công nghệ thông tin (Ứng dụng phần mềm). Đồng thời, tài liệu phù hợp làm học phần bổ trợ tin học văn phòng cho sinh viên các ngành Kỹ thuật Xây dựng, Kinh tế Xây dựng và Quản lý Đô thị.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức tin học đại cương cơ bản, làm quen với thao tác sử dụng chuột, bàn phím và kỹ năng quản lý tệp tin, thư mục trên hệ điều hành Windows.
  • Giảng viên: Tài liệu chuẩn dùng để biên soạn đề cương bài giảng, kế hoạch giảng dạy 45 giờ cho môn học MH19, cung cấp khung bài tập mẫu và tiêu chí đánh giá kỹ năng thực hành.
  • Người tự học và tham khảo: Nhân viên văn phòng, cán bộ kỹ thuật quản lý dự án công trình có nhu cầu tra cứu nhanh quy trình xử lý dữ liệu bảng tính, phương pháp sử dụng hàm dò tìm và kỹ thuật lọc nâng cao trên Microsoft Excel.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho người học trình độ Trung cấp ngành Công nghệ thông tin (Ứng dụng phần mềm) tại các trường cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp, cũng như người học cần trang bị kỹ năng tin học bảng tính cơ bản phục vụ công việc hành chính, kỹ thuật.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học chỉ cần nắm vững kỹ năng sử dụng máy tính cơ bản: thao tác chuột, bàn phím, quản lý tệp trên Windows và các phép toán số học thông thường. Không yêu cầu kiến thức lập trình phức tạp.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu Excel khác là gì?

Giáo trình có tỷ trọng thực hành chiếm hơn 62% thời lượng (28/45 giờ), gắn liền các bài tập tình huống với số liệu thực tế ngành xây dựng (vật tư công trình, sản lượng thép, dự trù chi phí) và tích hợp đầy đủ chuyên đề cơ sở dữ liệu bảng tính (Advanced Filter).

4. Làm sao để tự học giáo trình này hiệu quả?

Người học cần mở phần mềm Microsoft Excel trên máy tính, thực hiện từng bước theo hướng dẫn minh họa trong giáo trình, tự nhập các bảng dữ liệu mẫu và hoàn thành toàn bộ hệ thống bài tập thực hành từ Chương 1 đến Chương 5 thay vì chỉ đọc lý thuyết.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?

Giáo trình cung cấp sẵn mục tiêu bài học, hệ thống câu hỏi củng cố lý thuyết và ngân hàng bài tập thực hành ứng dụng cuối mỗi chương. Người học có thể sử dụng kết hợp với phần mềm Microsoft PowerPoint để rèn luyện kỹ năng trình bày báo cáo theo mục tiêu môn học.

Kết luận

Giáo trình Excel Cơ bản (Mã môn học: MH19) của Trường Cao đẳng Xây dựng số 1 là tài liệu đào tạo nghề chuẩn mực, hệ thống hóa toàn diện các kỹ năng bảng tính điện tử từ mức độ thao tác cơ bản đến quản trị cơ sở dữ liệu nâng cao. Lộ trình học tập 05 bước (Khởi tạo tệp $\rightarrow$ Định dạng bảng $\rightarrow$ Trực quan hóa $\rightarrow$ Tính toán bằng hàm $\rightarrow$ Lọc và trích xuất dữ liệu) cung cấp nền tảng xử lý dữ liệu vững chắc cho người học.

Tài liệu là công cụ học tập và giảng dạy hữu ích, kết nối trực tiếp lý thuyết tin học ứng dụng với các bài toán quản lý kinh tế, kỹ thuật và xây dựng thực tế.