Giáo Trình Phương Pháp Dạy Học Sinh Học

Giáo trình nghiên cứu phương pháp dạy học sinh học, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên giáo dục.

• Tác giả: TS. Trương Thị Thanh Mai
• Trường học: Đại học Sư phạm Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Giáo Trình Dạy Học Sinh Học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• KÍ HIỆU VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• LỜI NÓI ĐẦU
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƢƠNG 1: LÍ THUYẾT HỌC TẬP VÀ CÁC MÔ HÌNH DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC
• 1.1. Một số lí thuyết học tập cơ bản
• 1.2. Thuyết phát triển nhận thức (Cognitive development theory)
• 1.3. Thuyết kiến tạo mang tính xã hội
• 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC
• 2.1. Khái quát về phẩm chất, năng lực và dạy học phát triển phẩm chất, năng lực
• 2.2. Dạy học theo định hƣớng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh
• 2.3. Các nguyên tắc dạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực
• 2.4. Khái quát về chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 – môn Sinh học. Yêu cầu dạy học theo hƣớng phát triển phẩm chất và năng lực trong môn Sinh học
• 3. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC
• 3.1. Phƣơng pháp dạy học và mô hình cấu trúc của phƣơng pháp dạy học
• 3.2. Phƣơng pháp dạy học tích cực
• 4. MỘT SỐ QUAN ĐIỂM, PHƢƠNG PHÁP VÀ KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC
• 4.1. Quan điểm, phƣơng pháp dạy học
• 4.2. Kĩ thuật dạy học
• 5. KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC SINH HỌC
• 5.1. Những vấn đề chung về đánh giá trong dạy học
• 5.2. Phƣơng pháp và công cụ đánh giá theo định hƣớng phát triển năng lực
• 6. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH MÔN SINH HỌC
• 6.1. Cơ sở lựa chọn, sử dụng phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học phát triển phẩm chất, năng lực học sinh trong môn Sinh học
• 6.2. Xây dựng kế hoạch bài dạy phát triển phẩm chất, năng lực học sinh
• 7. THỰC HÀNH VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC
• 7.1. BÀI THỰC HÀNH SỐ 1. LỰA CHỌN PHƢƠNG PHÁP, KĨ THUẬT DẠY HỌC
• 7.2. BÀI THỰC HÀNH SỐ 2. LỰA CHỌN PHƢƠNG PHÁP, CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ
• 7.3. BÀI THỰC HÀNH SỐ 3. THIẾT KẾ CÁC CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ
• 7.4. BÀI THỰC HÀNH SỐ 4. XỬ LÍ TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH
• 7.5. BÀI THỰC HÀNH SỐ 5. THIẾT KẾ PHIẾU HỌC TẬP, PHIẾU ĐÁNH GIÁ, BẢN ĐỒ KHÁI NIỆM
• 7.6. BÀI THỰC HÀNH SỐ 6, 7, 8. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY VÀ THỰC HÀNH DẠY HỌC TRÊN LỚP
• 7.7. BÀI THỰC HÀNH SỐ 9, 10. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM
• 7.8. KẾ HOẠCH BÀI DẠY MINH HỌA. TÊN BÀI DẠY: HÔ HẤP Ở THỰC VẬT. DINH DƢỠNG V TI U HÓ Ở Đ NG VẬT - Sinh học 11

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Dạy Học Sinh Học Hiệu Quả

Giáo trình dạy học sinh học hiệu quả là tài liệu quan trọng giúp giáo viên và học sinh nắm bắt các phương pháp dạy học hiện đại. Tài liệu này không chỉ cung cấp lý thuyết mà còn hướng dẫn thực hành, giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập. Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiệu quả sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sự sáng tạo và phát triển năng lực của học sinh.

1.1. Lý do cần thiết của giáo trình dạy học sinh học

Giáo trình này giúp giáo viên hiểu rõ hơn về các phương pháp dạy học hiện đại, từ đó áp dụng vào thực tiễn giảng dạy. Nó cũng cung cấp các tài liệu giáo dục cần thiết để nâng cao chất lượng học tập của học sinh.

1.2. Đối tượng sử dụng giáo trình dạy học sinh học

Giáo trình này được thiết kế cho giáo viên dạy môn sinh học tại các trường phổ thông, sinh viên ngành sư phạm và những ai quan tâm đến việc nâng cao hiệu quả dạy học.

II. Những Thách Thức Trong Dạy Học Sinh Học Hiệu Quả

Dạy học sinh học hiệu quả gặp nhiều thách thức, từ việc lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp đến việc đánh giá năng lực học sinh. Những thách thức này đòi hỏi giáo viên phải có sự linh hoạt và sáng tạo trong cách tiếp cận. Việc không nắm bắt được tâm lý học sinh cũng có thể dẫn đến việc giảng dạy không hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc áp dụng phương pháp dạy học mới

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc chuyển đổi từ phương pháp dạy học truyền thống sang các phương pháp dạy học tích cực. Điều này có thể do thiếu kiến thức hoặc kinh nghiệm thực tiễn.

2.2. Đánh giá năng lực học sinh một cách chính xác

Việc đánh giá năng lực học sinh không chỉ dựa vào điểm số mà còn cần xem xét đến sự phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có các công cụ đánh giá phù hợp.

III. Phương Pháp Dạy Học Hiệu Quả Cho Học Sinh

Có nhiều phương pháp dạy học hiệu quả có thể áp dụng trong giảng dạy sinh học. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp với từng đối tượng học sinh là rất quan trọng.

3.1. Phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập thông qua các hoạt động thực hành, thảo luận nhóm và dự án. Điều này giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và hợp tác.

3.2. Dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án là một phương pháp hiệu quả giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Học sinh sẽ làm việc theo nhóm để giải quyết các vấn đề thực tế, từ đó phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Giáo Trình Dạy Học Sinh Học

Giáo trình dạy học sinh học không chỉ là lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiệu quả trong lớp học sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, khi giáo viên áp dụng đúng phương pháp, học sinh sẽ có sự tiến bộ rõ rệt trong việc tiếp thu kiến thức.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả dạy học

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh cải thiện đáng kể kết quả học tập. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện.

4.2. Ví dụ thực tiễn từ các trường học

Nhiều trường học đã áp dụng thành công giáo trình dạy học sinh học, từ đó tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả. Các giáo viên đã chia sẻ những kinh nghiệm quý báu trong việc áp dụng các phương pháp dạy học mới.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Dạy Học Sinh Học

Tương lai của dạy học sinh học sẽ tiếp tục phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ và các phương pháp dạy học hiện đại. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy sẽ giúp giáo viên và học sinh có thêm nhiều công cụ hỗ trợ học tập. Điều này sẽ tạo ra một môi trường học tập linh hoạt và hiệu quả hơn.

5.1. Xu hướng công nghệ trong giáo dục

Công nghệ thông tin đang ngày càng trở thành một phần không thể thiếu trong giáo dục. Việc sử dụng các công cụ trực tuyến sẽ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách dễ dàng và nhanh chóng.

5.2. Tương lai của phương pháp dạy học

Các phương pháp dạy học sẽ tiếp tục được cải tiến để phù hợp với nhu cầu và xu hướng mới. Giáo viên cần thường xuyên cập nhật kiến thức và kỹ năng để đáp ứng yêu cầu của thời đại.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phương pháp dạy học Sinh học do TS. Trương Thị Thanh Mai (chủ biên) cùng nhóm tác giả gồm PGS. Phan Đức Duy, ThS. Lê Minh Đức, ThS. Ngô Thị Hoàng Vân, TS. Phạm Đình Văn và ThS. Nguyễn Thị Hải Yến biên soạn, được Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng phát hành nội bộ vào năm 2021. Trong chương trình đào tạo cử nhân Sư phạm Sinh học hệ Đại học chính quy, học phần này giữ vị trí môn học nghiệp vụ chuyên ngành cốt lõi, đảm nhiệm việc chuyển hóa các tri thức khoa học sinh học thuần túy thành năng lực sư phạm thực thi trong nhà trường phổ thông.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung trang bị cho sinh viên hệ thống lí luận dạy học bộ môn hiện đại; hình thành kĩ năng phân tích lí thuyết học tập, mô hình xử lí thông tin; nắm vững phương pháp tổ chức hoạt động học tích cực, giáo dục STEM và thiết kế công cụ kiểm tra, đánh giá theo Chương trình Giáo dục phổ thông (CTGDPT) 2018 môn Sinh học.

Giáo trình được cấu trúc thành hai phần bổ trợ lẫn nhau: Phần I – Lí thuyết về phương pháp dạy học Sinh học (gồm 6 chương lí luận) và Phần II – Thực hành về phương pháp dạy học Sinh học (gồm 10 bài thực hành cùng các kế hoạch bài dạy minh họa từ lớp 6 đến lớp 12). Tiếp cận theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực, tài liệu tích hợp giữa nền tảng tâm lí học nhận thức với các trường hợp sư phạm cụ thể trong môn Sinh học và môn Khoa học tự nhiên.

Điểm đặc sắc của giáo trình thể hiện ở tính chuẩn hóa học liệu: các quy trình thiết kế bài dạy, kĩ thuật dạy học vi mô và phương án đánh giá năng lực đều được cụ thể hóa bằng các bảng tiêu chí, sơ đồ thao tác và giáo án thực nghiệm bám sát chương trình phổ thông mới.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình triển khai hệ thống kiến thức qua 6 chương lí thuyết trọng tâm và chuỗi 10 bài thực hành chuyên sâu:

• Chương 1: Lí thuyết học tập và các mô hình dạy học phát triển phẩm chất, năng lực: Trình bày các lí thuyết nền tảng gồm Thuyết hành vi (I. Watson, E. Thorndike, B. Skinner), Thuyết phát triển nhận thức (J. Piaget, J. Bruner, J. Dewey), Thuyết kiến tạo mang tính xã hội (L. Vygotsky, A. Bandura) và Thuyết đa trí tuệ (H. Gardner). Phân tích mô hình xử lí thông tin (R. Atkinson & R. Shiffrin), chu trình học qua trải nghiệm (D. Kolb), mô hình dạy học 5E (Engage, Explore, Explain, Elaborate, Evaluate), dạy học tích hợp (4 mức độ: nội bộ môn, đa môn, liên môn, xuyên môn), dạy học phân hóa (vi mô và vĩ mô) cùng quy trình thiết kế bài học STEM 5 bước.
• Chương 2: Một số vấn đề về dạy học phát triển phẩm chất, năng lực: Định nghĩa phẩm chất, năng lực theo CTGDPT 2018; phân tích 4 yếu tố tác động (bẩm sinh – di truyền, hoàn cảnh sống, giáo dục, tự học – rèn luyện); phân biệt chương trình tiếp cận nội dung và chương trình tiếp cận năng lực; các nguyên tắc dạy học cốt lõi.
• Chương 3: Cơ sở lí luận về phương pháp dạy học tích cực: Khái niệm, mô hình cấu trúc phương pháp dạy học và các đặc trưng phân biệt giữa dạy học thụ động và dạy học tích cực (Bảng 3.1).
• Chương 4: Một số quan điểm, phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực: Hệ thống hóa các phương pháp dạy học đặc trưng (Hợp tác, Dự án, Bàn tay nặn bột, Giải quyết vấn đề, Dạy học theo góc/trạm, Khám phá, Dạy học thực hành) cùng các kĩ thuật dạy học vi mô (Khăn trải bàn, Mảnh ghép, Công đoạn, Phòng tranh, Cho một – Nhận một, Quả cầu tuyết, Ổ bi).
• Chương 5: Kiểm tra, đánh giá trong dạy học Sinh học: Trình bày bản chất, nguyên tắc, quy trình đánh giá kết quả học tập; các phương pháp và công cụ đánh giá năng lực Sinh học (câu hỏi, bài tập tình huống, bảng kiểm, phiếu đánh giá theo tiêu chí - rubric), kế thừa tài liệu của Nguyễn Công Khanh và Đào Thị Oanh (2019).
• Chương 6: Xây dựng kế hoạch bài dạy phát triển phẩm chất, năng lực học sinh môn Sinh học: Hướng dẫn cơ sở lựa chọn phương pháp, cấu trúc và cách thức xây dựng kế hoạch bài dạy (giáo án), minh họa qua chuỗi hoạt động chủ đề "Virus và bệnh truyền nhiễm" (Sinh học 10) và bài học "Thoát hơi nước", "Hô hấp ở thực vật", "Dinh dưỡng và tiêu hóa ở động vật" (Sinh học 11).
• Phần Thực hành (10 bài): Rèn luyện kĩ năng lựa chọn phương pháp, kĩ thuật dạy học (Bài 1); lựa chọn và thiết kế công cụ đánh giá (Bài 2, 3); xử lí tình huống thí nghiệm thực hành (Bài 4); thiết kế phiếu học tập, bản đồ khái niệm (Bài 5); soạn thảo và thực hành dạy học trên lớp (Bài 6, 7, 8); xây dựng kế hoạch bài dạy và tổ chức dạy học thực hành thí nghiệm, như làm tiêu bản nguyên phân ở tế bào rễ hành (Bài 9, 10).

Progression logic của giáo trình đi từ cơ sở tâm lí học và lí thuyết nhận thức đến các mô hình dạy học hiện đại, kế tiếp là phương pháp, kĩ thuật và quy trình đánh giá, cuối cùng là thiết kế kế hoạch bài dạy và thực hành sư phạm trực tiếp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Fundamental theories: Thuyết nhận thức của Jean Piaget với cơ chế đồng hóa (assimilation), điều ứng (accommodation) và 4 giai đoạn nhận thức (giác động, tiền thao tác, thao tác cụ thể, thao tác chính thức); Thuyết kiến tạo xã hội của Lev Vygotsky với khái niệm Vùng phát triển gần (Zone of Proximal Development - ZPD) cùng ba xu hướng kiến tạo (nội sinh, ngoại sinh, biện chứng); Thuyết đa trí tuệ của Howard Gardner với 8 dạng trí thông minh (ngôn ngữ, không gian, âm nhạc, vận động cơ thể, logic – toán học, giao tiếp, nội tâm, tự nhiên).
• Core principles: Đảm bảo nội dung cơ bản, cốt lõi, hiện đại; phát huy tính chủ động của người học; tăng cường thực hành trải nghiệm; thực hiện dạy học tích hợp và phân hóa; xem kiểm tra đánh giá theo năng lực là điều kiện tiên quyết.
• Essential frameworks: Mô hình xử lí thông tin 3 tầng (Trí nhớ cảm giác $\rightarrow$ Trí nhớ ngắn hạn/làm việc $\rightarrow$ Trí nhớ dài hạn); Chu trình 4 giai đoạn của Kolb (Trải nghiệm cụ thể $\rightarrow$ Phản ánh qua quan sát $\rightarrow$ Khái quát trừu tượng $\rightarrow$ Thực hành chủ động); Quy trình 5E trong dạy học khám phá; Quy trình 5 bước thiết kế kỹ thuật trong giáo dục STEM.

Kỹ năng phát triển

• Technical skills: Kĩ thuật thiết kế kế hoạch bài dạy chuẩn cấu trúc; kĩ thuật xây dựng ma trận và công cụ đánh giá (rubric, bảng kiểm, phiếu học tập); kĩ năng chế tạo học cụ và thực hiện thao tác thí nghiệm sinh học (như làm tiêu bản hiển vi nguyên phân tế bào rễ hành).
• Analytical skills: Phân tích yêu cầu cần đạt của chuẩn chương trình; phân loại cấu trúc nội dung kiến thức sinh học (hình thái, giải phẫu, sinh lí, sinh thái) để đối chiếu với phương pháp và kĩ thuật dạy học tương ứng.
• Practical competencies: Năng lực điều hành các kĩ thuật dạy học tích cực trong lớp học; năng lực xử lí tình huống sư phạm khi tổ chức dạy học thực hành, dã ngoại và hướng dẫn học sinh thực hiện các dự án STEM (như mô hình tháp trồng rau hữu cơ).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hình phương pháp giảng dạy đại học dựa trên quan điểm kiến tạo biện chứng: giảng viên giữ vai trò tổ chức, định hướng và cung cấp khung đỡ (scaffolding), trong khi sinh viên giữ vai trò chủ động thực hiện các thao tác tư duy và hành động sư phạm.

Tài liệu sử dụng hệ thống bài tập tình huống và case studies xuất phát từ thực tế dạy học môn Sinh học:

• Phân tích ví dụ thí nghiệm thoát hơi nước của Garo và câu nói của nhà sinh lí thực vật Macxinôp ("Thoát hơi nước là tai họa tất yếu của cây") trong bài dạy "Thoát hơi nước" lớp 11 theo mô hình 5E.
• Phân tích chuỗi hoạt động thực tiễn khảo sát quy trình lên men thực phẩm tại địa phương trong chủ đề "Vi sinh vật và ứng dụng" (Sinh học 10) theo chu trình trải nghiệm David Kolb.

Hệ thống bài tập thực hành được chuẩn hóa thành 10 bài học nghiệp vụ tại phòng thực hành sư phạm. Mỗi bài thực hành đều xác định rõ: Mục tiêu, Hình thức – Phương pháp – Kĩ thuật, Thiết bị dạy học và học liệu, cùng Tiến trình tổ chức chi tiết (từ nghiên cứu tài liệu, thảo luận nhóm, thiết kế sản phẩm đến giảng dạy thử nghiệm và rút kinh nghiệm).

Phương pháp kiểm tra, đánh giá được thiết kế đa dạng nhằm theo dõi tiến trình nhận thức:

• Đánh giá quá trình (formative assessment): Thông qua bảng kiểm kĩ năng, phiếu tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng giữa các nhóm sinh viên khi thiết kế giáo án và trình bày sản phẩm thực hành.
• Đánh giá tổng kết (summative assessment): Thông qua sản phẩm kế hoạch bài dạy hoàn chỉnh, hồ sơ bài tập thực hành và bài kiểm tra lí thuyết cuối kì.

Giáo trình cung cấp các chỉ dẫn tự học chi tiết: hệ thống 7 câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương, bảng hướng dẫn tự điền hoạt động của giáo viên và học sinh tương ứng với từng giai đoạn nhận thức, cùng các bảng đối chiếu giữa mục tiêu bài học với kĩ thuật dạy học để sinh viên tự rèn luyện kĩ năng thiết kế tiến trình dạy học.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Phương pháp dạy học Sinh học (2021) phản ánh sự thay đổi về mặt học thuật so với các giáo trình phương pháp truyền thống trước đây:

• Chuyển dịch mô hình tiếp cận: Chuyển từ mô hình tiếp cận nội dung (tập trung xác định khối lượng kiến thức giáo viên cần truyền thụ và học sinh cần ghi nhớ) sang mô hình tiếp cận năng lực (tập trung xác định học sinh làm được gì sau quá trình học, phát triển 5 phẩm chất chủ yếu và các thành phần của năng lực Sinh học: Nhận thức sinh học, Tìm hiểu thế giới sống, Vận dụng kiến thức kĩ năng đã học).
• Tích hợp các lí thuyết nhận thức hiện đại: Đưa vào tài liệu các thành tựu tâm lí học và lí luận dạy học cập nhật gồm mô hình xử lí thông tin của Atkinson & Shiffrin, chu trình học qua trải nghiệm 4 giai đoạn của Kolb, thuyết đa trí tuệ 8 thành phần của Gardner, và cấu trúc tiến trình 5E.
• Cập nhật xu hướng giáo dục STEM: Tích hợp quy trình thiết kế kĩ thuật 5 bước trong giáo dục STEM vào bộ môn Sinh học, minh họa chi tiết qua chủ đề liên môn "Thiết kế mô hình tháp trồng rau hữu cơ" (kết hợp tri thức Sinh học về sinh trưởng, phân giải rác thải của giun đất; Hóa học về phân bón; Toán học về tính toán thể tích; Vật lí về ánh sáng, thẩm thấu).
• Liên hệ thực tế trường phổ thông: Toàn bộ hệ thống ví dụ, sơ đồ và kế hoạch bài dạy minh họa được xây dựng trực tiếp dựa trên cấu trúc các khối lớp từ lớp 6 đến lớp 12 theo CTGDPT 2018, bảo đảm tính kết nối giữa đào tạo tại trường sư phạm và hoạt động giảng dạy thực tế tại các trường phổ thông hiện nay.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế chuyên biệt cho các nhóm đối tượng học thuật và sư phạm:

• Sinh viên đại học: Sinh viên hệ Đại học chính quy các ngành Sư phạm Sinh học và Sư phạm Khoa học Tự nhiên (từ năm thứ hai đến năm thứ tư). Đây là tài liệu bắt buộc cho học phần Lí luận và Phương pháp dạy học Sinh học, hỗ trợ sinh viên chuẩn bị kiến thức và kĩ năng cho các đợt kiến tập và thực tập sư phạm tại các trường THCS và THPT.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần Sinh học đại cương (Sinh học tế bào, Sinh lí thực vật, Sinh lí động vật, Di truyền học, Vi sinh vật học, Sinh thái học), Tâm lí học đại cương, Tâm lí học lứa tuổi và Giáo dục học đại cương.
• Giảng viên đại học: Giảng viên thuộc các bộ môn Phương pháp dạy học, Lí luận giảng dạy tại các trường Đại học Sư phạm và Khoa Sư phạm sử dụng làm giáo trình giảng dạy chính khóa, định hướng nghiên cứu khoa học sư phạm và xây dựng ngân hàng đề thi đánh giá nghiệp vụ.
• Giáo viên phổ thông và cán bộ quản lí chuyên môn: Giáo viên môn Sinh học (THPT), giáo viên môn Khoa học tự nhiên (THCS), tổ trưởng chuyên môn và chuyên viên phụ trách bộ môn tại các Sở, Phòng Giáo dục và Đào tạo sử dụng làm tài liệu tham khảo trong công tác bồi dưỡng thường xuyên, đổi mới phương pháp giảng dạy, thiết kế kế hoạch bài dạy và xây dựng ma trận kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học chính quy ngành Sư phạm Sinh học, Sư phạm Khoa học Tự nhiên; đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho giảng viên ngành sư phạm và giáo viên Sinh học/Khoa học tự nhiên tại các trường phổ thông.

2. Cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần có kiến thức cơ bản về khoa học sinh học (Sinh học tế bào, thực vật, động vật, vi sinh vật, di truyền) kết hợp với các nguyên lí cơ bản của Tâm lí học lứa tuổi và Giáo dục học để tiếp thu các lí thuyết nhận thức và quy trình tổ chức dạy học chuyên ngành.

3. Điểm khác biệt cơ bản giữa giáo trình này và các tài liệu phương pháp cũ là gì?

Tài liệu được biên soạn dựa trên CTGDPT 2018, chuyển hoàn toàn từ việc trang bị kĩ năng truyền thụ nội dung sang phát triển năng lực người học; bổ sung các nội dung mới như mô hình 5E, giáo dục STEM, chu trình Kolb, mô hình xử lí thông tin và hệ thống 10 bài thực hành sư phạm được chuẩn hóa quy trình.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học cần nghiên cứu nội dung lí thuyết song song với việc trả lời các câu hỏi ôn tập cuối chương; phân tích cấu trúc chuỗi hoạt động trong các kế hoạch bài dạy mẫu (như bài Hô hấp ở thực vật, Dinh dưỡng và tiêu hóa ở động vật); sau đó tự thiết kế các công cụ đánh giá, phiếu học tập và giáo án theo các bài thực hành từ 1 đến 10 trong Phần II.

5. Giáo trình có tích hợp các tài liệu và ví dụ minh họa bổ trợ nào?

Tài liệu tích hợp đầy đủ danh mục bảng biểu so sánh, sơ đồ mô hình nhận thức, trích dẫn tài liệu đánh giá của Nguyễn Công Khanh và Đào Thị Oanh (2019), quy trình thiết kế STEM, cùng các kế hoạch bài dạy minh họa chi tiết theo phân phối chương trình các cấp học.

---

Kết luận

Giáo trình Phương pháp dạy học Sinh học (TS. Trương Thị Thanh Mai chủ biên, 2021) cung cấp khung lí luận và hệ thống kĩ năng sư phạm chuyên ngành Sinh học, chuẩn hóa theo yêu cầu đổi mới của CTGDPT 2018.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Tiếp cận và phân tích các lí thuyết học tập, mô hình nhận thức và bản chất dạy học phát triển phẩm chất, năng lực (Chương 1, 2).
2. Nghiên cứu nguyên tắc và quy trình vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực, tích hợp, phân hóa và STEM (Chương 3, 4).
3. Làm chủ phương pháp và công cụ kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định hướng năng lực (Chương 5).
4. Vận dụng thiết kế kế hoạch bài dạy và hoàn thành 10 bài thực hành sư phạm chuyên biệt (Chương 6 và Phần II).

Tài liệu tham khảo bổ trợ: Các công trình nghiên cứu tâm lí học nhận thức của J. Piaget, L. Vygotsky, H. Gardner, D. Kolb; văn bản quy định CTGDPT 2018 môn Sinh học của Bộ Giáo dục và Đào tạo; Giáo trình Kiểm tra đánh giá trong giáo dục của Nguyễn Công Khanh và Đào Thị Oanh (2019).

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM ĐÀ NẴNG TS. Trƣơng Thị Thanh Mai (chủ biên) PSG. Phan Đức Duy, ThS. Lê Minh Đức, ThS.

Ngô Thị Hoàng Vân, TS. Phạm Đình Văn, ThS. Nguyễn Thị Hải Yến GIÁO TRÌNH PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC (Lƣu hành nội bộ) ĐÀ NẴNG - NĂM 2021 16990021650231000000 TS. TRƢƠNG THỊ THANH MAI (CHỦ BIÊN) PSG.

PHAN ĐỨC DUY, ThS. LÊ MINH ĐỨC, ThS. NGÔ THỊ HOÀNG VÂN, TS. PHẠM ĐÌNH VĂN, ThS.

NGUYỄN THỊ HẢI YẾN GIÁO TRÌNH PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC (Tài liệu dùng cho hệ Đại học chính quy) ĐÀ NẴNG - NĂM 2021 MỤC LỤC MỤC LỤC. i KÍ HIỆU VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG BIỂU. vii DANH MỤC HÌNH.

viii LỜI NÓI ĐẦU. ix LỜI CẢM ƠN. LÍ THUYẾT VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC. LÍ THUYẾT HỌC TẬP VÀ CÁC MÔ HÌNH DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC.

Một số lí thuyết học tập cơ bản. Thuyết phát triển nhận thức (Cognitive development theory). Thuyết kiến tạo mang tính xã hội. Thuyết đa trí thông minh (hay còn gọi là thuyết đa trí tuệ - Theory of Multipe intelligences).

Mô hình các giai đoạn của quá trình xử lí thông tin. Mô hình dạy học thông qua chu trình trải nghiệm. Dạy học tích hợp. Khái niệm Tích hợp và Dạy học tích hợp.

Các mức độ dạy học tích hợp. Vai trò của dạy học tích hợp. Các mức độ tích hợp trong dạy học các môn Khoa học tự nhiên. Dạy học phân hóa.

Vai trò của dạy học phân hóa. Dạy học theo định hƣớng STEM. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC. Khái quát về phẩm chất, năng lực và dạy học phát triển phẩm chất, năng lực.

Dạy học theo định hƣớng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Chƣơng trình tiếp cận nội dung. Chƣơng trình tiếp cận năng lực. Các nguyên tắc dạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực.

Nội dung dạy học, giáo dục phải đảm bảo tính cơ bản, cốt lõi, hiện đại. Đảm bảo sự tích cực của ngƣời học khi tham gia vào hoạt động học tập. Tăng cƣờng những hoạt động thực hành, trải nghiệm cho học sinh. Tăng cƣờng dạy học, giáo dục tích hợp.

Tăng cƣờng dạy học, giáo dục phân hóa. Kiểm tra, đánh giá theo năng lực là điều kiện tiên quyết trong dạy học phát triển phẩm chất, năng lực. Khái quát về chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 – môn Sinh học. Yêu cầu dạy học theo hƣớng phát triển phẩm chất và năng lực trong môn Sinh học.

Yêu cầu cần đạt về phẩm chất. Yêu cầu cần đạt về năng lực. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC. Phƣơng pháp dạy học và mô hình cấu trúc của phƣơng pháp dạy học.

Khái niệm phƣơng pháp dạy học. Mô hình cấu trúc của phƣơng pháp dạy học. Phƣơng pháp dạy học tích cực. Các đặc trƣng của phƣơng pháp dạy học tích cực12.

MỘT SỐ QUAN ĐIỂM, PHƢƠNG PHÁP VÀ KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC. Quan điểm, phƣơng pháp dạy học. Dạy học hợp tác. Dạy học dự án.

Bàn tay nặn bột. Dạy học giải quyết vấn đề. Dạy học theo góc/trạm. Dạy học khám phá.

Dạy học thực hành. Kĩ thuật dạy học. Kĩ thuật khăn trải bàn. Kĩ thuật mảnh ghép.

Kĩ thuật công đoạn. Kĩ thuật phòng tranh. Kĩ thuật Give one – Get one (Cho một – nhận 1). Kĩ thuật quả cầu tuyết (hay đắp bông tuyết).

KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC SINH HỌC. Những vấn đề chung về đánh giá trong dạy học. Các khái niệm chung liên quan đến đánh giá. Các loại hình đánh giá1.

Nguyên tắc thực hiện đánh giá trong dạy học. Quy trình chung khi thực hiện đánh giá. Một vài quan điểm hiện đại về đánh giá theo định hƣớng phát triển năng lực trong dạy học. Phƣơng pháp và công cụ đánh giá theo định hƣớng phát triển năng lực.

Phƣơng pháp đánh giá. Công cụ đánh giá. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH MÔN SINH HỌC. Cơ sở lựa chọn, sử dụng phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học phát triển phẩm chất, năng lực học sinh trong môn Sinh học.

Xây dựng kế hoạch bài dạy phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Các yêu cầu khi xây dựng kế hoạch bài dạy phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Cấu trúc kế hoạch bài dạy. Cách thức xây dựng kế hoạch bài dạy.

153 1 Nguyễn Công Khanh (chủ biên), Đào Thị Oanh (2019), Giáo trình Kiểm tra đánh giá trong giáo dục, NXB ĐHSP Hà Nội. THỰC HÀNH VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC .162 BÀI THỰC HÀNH SỐ 1. LỰA CHỌN PHƢƠNG PHÁP, KĨ THUẬT DẠY HỌC. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .163 BÀI THỰC HÀNH SỐ 2. LỰA CHỌN PHƢƠNG PHÁP, CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ 165 1. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .165 BÀI THỰC HÀNH SỐ 3. THIẾT KẾ CÁC CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .166 BÀI THỰC HÀNH SỐ 4. XỬ LÍ TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .167 BÀI THỰC HÀNH SỐ 5. THIẾT KẾ PHIẾU HỌC TẬP, PHIẾU ĐÁNH GIÁ, BẢN ĐỒ KHÁI NIỆM. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .170 BÀI THỰC HÀNH SỐ 6, 7, 8. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY VÀ THỰC HÀNH DẠY HỌC TRÊN LỚP. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức. Tìm hiểu cấu trúc và quy trình xây dựng kế hoạch bài dạy. Xây dựng kế hoạch bài dạy.

Tổ chức dạy học trên lớp. 171 BÀI THỰC HÀNH SỐ 9, 10. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức. Tổ chức dạy học thí nghiệm thực hành. Thiết kế thí nghiệm trong dạy học Sinh học.

KẾ HOẠCH BÀI DẠY MINH HỌA. TÊN BÀI DẠY: HÔ HẤP Ở THỰC VẬT. DINH DƢỠNG V TI U HÓ Ở Đ NG VẬT - Sinh học 11. 208 v KÍ HIỆU VIẾT TẮT STT Các từ viết tắt Viết đầy đủ 1 BGDĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo 2 CNTT Công nghệ thông tin 3 CTDG Chƣơng trình giáo dục 4 CTGDPT Chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể 5 DAHT Dự án học tập 6 dạy học dự án Dạy học dự án 7 GD Giáo dục 8 GDPT Giáo dục phổ thông 9 GQVĐ Giải quyết vấn đề 10 GV Giáo viên 11 HS Học sinh 12 KHDH Kế hoạch dạy học 13 KHGD Kế hoạch giáo dục 14 KTDH Kĩ thuật dạy học 15 PPDH Phƣơng pháp dạy học 16 QDDH Quan điểm dạy học 17 SGK Sách giáo khoa 18 THPT Trung học phổ thông 19 YCCĐ Yêu cầu cần đạt vi DANH MỤC BẢNG BIỂU Số hiệu Tên bảng Trang Bảng 2.

Phân biệt dạy học định hƣớng nội dung và dạy học định hƣớng 39 năng lực Bảng 2. Các biểu hiện của năng lực Sinh học 48 Bảng 3. Bảng so sánh các đặc trƣng của dạy học thụ động và dạy học 59 tích cực Bảng 6. Gợi ý lựa chọn phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học dựa trên mục 145 tiêu Bảng 6.

Gợi ý lựa chọn phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học dựa trên loại nội 146 dung kiến thức Bảng 6. Ví dụ minh họa về việc xác định mục tiêu, nội dung dạy học 155 Bảng 6. Chuỗi hoạt động học của chủ đề “Virus và bệnh truyền nhiễm 157 do virus gây ra” – Môn Sinh học lớp 10 vii DANH MỤC HÌNH Số hiệu Tên bảng Trang Hình 1. Sơ đồ về mô hình các giai đoạn của quá trình xử lí thông tin 10 Hình 1.

Chu trình học qua trải nghiệm 13 Hình 1. Mô hình dạy học 5E 16 Hình 1. Qui trình thiết kế và tổ chức dạy học định hƣớng STEM 27 Hình 3. Sơ đồ mô tả mối quan hệ giữa các thành tố hình thành nên 56 tính tích cực học tập Hình 4.

Dạy học theo góc 91 Hình 4. Sơ đồ mô tả quy trình thiết kế và tổ chức hoạt động dạy học 95 khám phá Hình 4. Minh họa kĩ thuật khăn trải bàn 106 Hình 4. Minh họa kĩ thuật Mảnh ghép 107 Hình 4.

Minh họa kĩ thuật ổ bi 108 Hình 5. Quy trình thực hiện đánh giá 121 Hình 5. Quy trình thiết kế bài tập đánh giá theo hƣớng phát triển năng 132 lực Hình 6. Cách thức xây dựng kế hoạch bài dạy 153 Hình 6.

Tiêu bản nguyên phân ở tế bào rễ hành 169 viii LỜI NÓI ĐẦU Giáo trình Phƣơng pháp dạy học Sinh học là tài liệu đƣợc biên soạn nhằm giới thiệu một số vấn đề lí thuyết về quan điểm, phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học, kiểm tra đánh giá theo hƣớng hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực. Bên cạnh đó, giáo trình còn giới thiệu kế hoạch dạy học một số chủ đề Sinh học từ lớp 6 đến lớp 12 với mục đích minh hoạ cụ thể hoá việc vận dụng tiếp cận phát triển phẩm chất, năng lực HS trong lựa chọn, triển khai phƣơng pháp dạy học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS. Với mục đích trên, cuốn sách đƣợc trình bày theo các phần với logic sau: PHẦN I: LÍ THUYẾT. Phần này tập trung giới thiệu chi tiết cấu trúc các năng lực cốt lõi; trình bày đặc điểm, bản chất, cách thức tiến hành các phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học Sinh học theo hƣớng phát triển phẩm chất, năng lực HS.

Cụ thể bao gồm: (1) Các lí thuyết học tập và mô hình xử lí thông tin trong dạy học (2) Một số vấn đề về dạy học phát triển năng lực (3) Quan điểm, phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học (4) Dạy học thực hành thí nghiệm môn Sinh học (5) Kiểm tra, đánh giá trong dạy học môn Sinh học (6) Dạy cách học và Tổ chức hoạt động tự học PHẦN II: THỰC HÀNH. Phần này gợi ý một số hoạt động thực hành vận dụng phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học, kiểm tra đánh giá vào quá trình dạy học sinh học.