Giáo Trình Phương Pháp Dạy Học Sinh Học

Giáo trình nghiên cứu phương pháp dạy học sinh học, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên giáo dục.

• Tác giả: TS. Trương Thị Thanh Mai
• Trường học: Đại học Sư phạm Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Giáo Trình Dạy Học Sinh Học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• KÍ HIỆU VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• LỜI NÓI ĐẦU
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƢƠNG 1: LÍ THUYẾT HỌC TẬP VÀ CÁC MÔ HÌNH DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC
• 1.1. Một số lí thuyết học tập cơ bản
• 1.2. Thuyết phát triển nhận thức (Cognitive development theory)
• 1.3. Thuyết kiến tạo mang tính xã hội
• 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC
• 2.1. Khái quát về phẩm chất, năng lực và dạy học phát triển phẩm chất, năng lực
• 2.2. Dạy học theo định hƣớng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh
• 2.3. Các nguyên tắc dạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực
• 2.4. Khái quát về chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 – môn Sinh học. Yêu cầu dạy học theo hƣớng phát triển phẩm chất và năng lực trong môn Sinh học
• 3. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC
• 3.1. Phƣơng pháp dạy học và mô hình cấu trúc của phƣơng pháp dạy học
• 3.2. Phƣơng pháp dạy học tích cực
• 4. MỘT SỐ QUAN ĐIỂM, PHƢƠNG PHÁP VÀ KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC
• 4.1. Quan điểm, phƣơng pháp dạy học
• 4.2. Kĩ thuật dạy học
• 5. KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC SINH HỌC
• 5.1. Những vấn đề chung về đánh giá trong dạy học
• 5.2. Phƣơng pháp và công cụ đánh giá theo định hƣớng phát triển năng lực
• 6. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH MÔN SINH HỌC
• 6.1. Cơ sở lựa chọn, sử dụng phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học phát triển phẩm chất, năng lực học sinh trong môn Sinh học
• 6.2. Xây dựng kế hoạch bài dạy phát triển phẩm chất, năng lực học sinh
• 7. THỰC HÀNH VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC
• 7.1. BÀI THỰC HÀNH SỐ 1. LỰA CHỌN PHƢƠNG PHÁP, KĨ THUẬT DẠY HỌC
• 7.2. BÀI THỰC HÀNH SỐ 2. LỰA CHỌN PHƢƠNG PHÁP, CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ
• 7.3. BÀI THỰC HÀNH SỐ 3. THIẾT KẾ CÁC CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ
• 7.4. BÀI THỰC HÀNH SỐ 4. XỬ LÍ TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH
• 7.5. BÀI THỰC HÀNH SỐ 5. THIẾT KẾ PHIẾU HỌC TẬP, PHIẾU ĐÁNH GIÁ, BẢN ĐỒ KHÁI NIỆM
• 7.6. BÀI THỰC HÀNH SỐ 6, 7, 8. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY VÀ THỰC HÀNH DẠY HỌC TRÊN LỚP
• 7.7. BÀI THỰC HÀNH SỐ 9, 10. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM
• 7.8. KẾ HOẠCH BÀI DẠY MINH HỌA. TÊN BÀI DẠY: HÔ HẤP Ở THỰC VẬT. DINH DƢỠNG V TI U HÓ Ở Đ NG VẬT - Sinh học 11

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Dạy Học Sinh Học Hiệu Quả

Giáo trình dạy học sinh học hiệu quả là tài liệu quan trọng giúp giáo viên và học sinh nắm bắt các phương pháp dạy học hiện đại. Tài liệu này không chỉ cung cấp lý thuyết mà còn hướng dẫn thực hành, giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập. Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiệu quả sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sự sáng tạo và phát triển năng lực của học sinh.

1.1. Lý do cần thiết của giáo trình dạy học sinh học

Giáo trình này giúp giáo viên hiểu rõ hơn về các phương pháp dạy học hiện đại, từ đó áp dụng vào thực tiễn giảng dạy. Nó cũng cung cấp các tài liệu giáo dục cần thiết để nâng cao chất lượng học tập của học sinh.

1.2. Đối tượng sử dụng giáo trình dạy học sinh học

Giáo trình này được thiết kế cho giáo viên dạy môn sinh học tại các trường phổ thông, sinh viên ngành sư phạm và những ai quan tâm đến việc nâng cao hiệu quả dạy học.

II. Những Thách Thức Trong Dạy Học Sinh Học Hiệu Quả

Dạy học sinh học hiệu quả gặp nhiều thách thức, từ việc lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp đến việc đánh giá năng lực học sinh. Những thách thức này đòi hỏi giáo viên phải có sự linh hoạt và sáng tạo trong cách tiếp cận. Việc không nắm bắt được tâm lý học sinh cũng có thể dẫn đến việc giảng dạy không hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc áp dụng phương pháp dạy học mới

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc chuyển đổi từ phương pháp dạy học truyền thống sang các phương pháp dạy học tích cực. Điều này có thể do thiếu kiến thức hoặc kinh nghiệm thực tiễn.

2.2. Đánh giá năng lực học sinh một cách chính xác

Việc đánh giá năng lực học sinh không chỉ dựa vào điểm số mà còn cần xem xét đến sự phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có các công cụ đánh giá phù hợp.

III. Phương Pháp Dạy Học Hiệu Quả Cho Học Sinh

Có nhiều phương pháp dạy học hiệu quả có thể áp dụng trong giảng dạy sinh học. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp với từng đối tượng học sinh là rất quan trọng.

3.1. Phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập thông qua các hoạt động thực hành, thảo luận nhóm và dự án. Điều này giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và hợp tác.

3.2. Dạy học theo dự án

Dạy học theo dự án là một phương pháp hiệu quả giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Học sinh sẽ làm việc theo nhóm để giải quyết các vấn đề thực tế, từ đó phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Giáo Trình Dạy Học Sinh Học

Giáo trình dạy học sinh học không chỉ là lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiệu quả trong lớp học sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, khi giáo viên áp dụng đúng phương pháp, học sinh sẽ có sự tiến bộ rõ rệt trong việc tiếp thu kiến thức.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả dạy học

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh cải thiện đáng kể kết quả học tập. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện.

4.2. Ví dụ thực tiễn từ các trường học

Nhiều trường học đã áp dụng thành công giáo trình dạy học sinh học, từ đó tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả. Các giáo viên đã chia sẻ những kinh nghiệm quý báu trong việc áp dụng các phương pháp dạy học mới.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Dạy Học Sinh Học

Tương lai của dạy học sinh học sẽ tiếp tục phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ và các phương pháp dạy học hiện đại. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy sẽ giúp giáo viên và học sinh có thêm nhiều công cụ hỗ trợ học tập. Điều này sẽ tạo ra một môi trường học tập linh hoạt và hiệu quả hơn.

5.1. Xu hướng công nghệ trong giáo dục

Công nghệ thông tin đang ngày càng trở thành một phần không thể thiếu trong giáo dục. Việc sử dụng các công cụ trực tuyến sẽ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách dễ dàng và nhanh chóng.

5.2. Tương lai của phương pháp dạy học

Các phương pháp dạy học sẽ tiếp tục được cải tiến để phù hợp với nhu cầu và xu hướng mới. Giáo viên cần thường xuyên cập nhật kiến thức và kỹ năng để đáp ứng yêu cầu của thời đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM ĐÀ NẴNG TS. Trƣơng Thị Thanh Mai (chủ biên) PSG. Phan Đức Duy, ThS. Lê Minh Đức, ThS.

Ngô Thị Hoàng Vân, TS. Phạm Đình Văn, ThS. Nguyễn Thị Hải Yến GIÁO TRÌNH PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC (Lƣu hành nội bộ) ĐÀ NẴNG - NĂM 2021 16990021650231000000 TS. TRƢƠNG THỊ THANH MAI (CHỦ BIÊN) PSG.

PHAN ĐỨC DUY, ThS. LÊ MINH ĐỨC, ThS. NGÔ THỊ HOÀNG VÂN, TS. PHẠM ĐÌNH VĂN, ThS.

NGUYỄN THỊ HẢI YẾN GIÁO TRÌNH PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC (Tài liệu dùng cho hệ Đại học chính quy) ĐÀ NẴNG - NĂM 2021 MỤC LỤC MỤC LỤC. i KÍ HIỆU VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG BIỂU. vii DANH MỤC HÌNH.

viii LỜI NÓI ĐẦU. ix LỜI CẢM ƠN. LÍ THUYẾT VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC. LÍ THUYẾT HỌC TẬP VÀ CÁC MÔ HÌNH DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC.

Một số lí thuyết học tập cơ bản. Thuyết phát triển nhận thức (Cognitive development theory). Thuyết kiến tạo mang tính xã hội. Thuyết đa trí thông minh (hay còn gọi là thuyết đa trí tuệ - Theory of Multipe intelligences).

Mô hình các giai đoạn của quá trình xử lí thông tin. Mô hình dạy học thông qua chu trình trải nghiệm. Dạy học tích hợp. Khái niệm Tích hợp và Dạy học tích hợp.

Các mức độ dạy học tích hợp. Vai trò của dạy học tích hợp. Các mức độ tích hợp trong dạy học các môn Khoa học tự nhiên. Dạy học phân hóa.

Vai trò của dạy học phân hóa. Dạy học theo định hƣớng STEM. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC. Khái quát về phẩm chất, năng lực và dạy học phát triển phẩm chất, năng lực.

Dạy học theo định hƣớng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Chƣơng trình tiếp cận nội dung. Chƣơng trình tiếp cận năng lực. Các nguyên tắc dạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực.

Nội dung dạy học, giáo dục phải đảm bảo tính cơ bản, cốt lõi, hiện đại. Đảm bảo sự tích cực của ngƣời học khi tham gia vào hoạt động học tập. Tăng cƣờng những hoạt động thực hành, trải nghiệm cho học sinh. Tăng cƣờng dạy học, giáo dục tích hợp.

Tăng cƣờng dạy học, giáo dục phân hóa. Kiểm tra, đánh giá theo năng lực là điều kiện tiên quyết trong dạy học phát triển phẩm chất, năng lực. Khái quát về chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 – môn Sinh học. Yêu cầu dạy học theo hƣớng phát triển phẩm chất và năng lực trong môn Sinh học.

Yêu cầu cần đạt về phẩm chất. Yêu cầu cần đạt về năng lực. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC. Phƣơng pháp dạy học và mô hình cấu trúc của phƣơng pháp dạy học.

Khái niệm phƣơng pháp dạy học. Mô hình cấu trúc của phƣơng pháp dạy học. Phƣơng pháp dạy học tích cực. Các đặc trƣng của phƣơng pháp dạy học tích cực12.

MỘT SỐ QUAN ĐIỂM, PHƢƠNG PHÁP VÀ KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC. Quan điểm, phƣơng pháp dạy học. Dạy học hợp tác. Dạy học dự án.

Bàn tay nặn bột. Dạy học giải quyết vấn đề. Dạy học theo góc/trạm. Dạy học khám phá.

Dạy học thực hành. Kĩ thuật dạy học. Kĩ thuật khăn trải bàn. Kĩ thuật mảnh ghép.

Kĩ thuật công đoạn. Kĩ thuật phòng tranh. Kĩ thuật Give one – Get one (Cho một – nhận 1). Kĩ thuật quả cầu tuyết (hay đắp bông tuyết).

KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC SINH HỌC. Những vấn đề chung về đánh giá trong dạy học. Các khái niệm chung liên quan đến đánh giá. Các loại hình đánh giá1.

Nguyên tắc thực hiện đánh giá trong dạy học. Quy trình chung khi thực hiện đánh giá. Một vài quan điểm hiện đại về đánh giá theo định hƣớng phát triển năng lực trong dạy học. Phƣơng pháp và công cụ đánh giá theo định hƣớng phát triển năng lực.

Phƣơng pháp đánh giá. Công cụ đánh giá. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH MÔN SINH HỌC. Cơ sở lựa chọn, sử dụng phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học phát triển phẩm chất, năng lực học sinh trong môn Sinh học.

Xây dựng kế hoạch bài dạy phát triển phẩm chất, năng lực học sinh. Các yêu cầu khi xây dựng kế hoạch bài dạy phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Cấu trúc kế hoạch bài dạy. Cách thức xây dựng kế hoạch bài dạy.

153 1 Nguyễn Công Khanh (chủ biên), Đào Thị Oanh (2019), Giáo trình Kiểm tra đánh giá trong giáo dục, NXB ĐHSP Hà Nội. THỰC HÀNH VỀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC .162 BÀI THỰC HÀNH SỐ 1. LỰA CHỌN PHƢƠNG PHÁP, KĨ THUẬT DẠY HỌC. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .163 BÀI THỰC HÀNH SỐ 2. LỰA CHỌN PHƢƠNG PHÁP, CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ 165 1. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .165 BÀI THỰC HÀNH SỐ 3. THIẾT KẾ CÁC CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .166 BÀI THỰC HÀNH SỐ 4. XỬ LÍ TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .167 BÀI THỰC HÀNH SỐ 5. THIẾT KẾ PHIẾU HỌC TẬP, PHIẾU ĐÁNH GIÁ, BẢN ĐỒ KHÁI NIỆM. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức .170 BÀI THỰC HÀNH SỐ 6, 7, 8. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY VÀ THỰC HÀNH DẠY HỌC TRÊN LỚP. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức. Tìm hiểu cấu trúc và quy trình xây dựng kế hoạch bài dạy. Xây dựng kế hoạch bài dạy.

Tổ chức dạy học trên lớp. 171 BÀI THỰC HÀNH SỐ 9, 10. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM. Hình thức, Phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học.

Thiết bị dạy học và học liệu. Tiến trình tổ chức. Tổ chức dạy học thí nghiệm thực hành. Thiết kế thí nghiệm trong dạy học Sinh học.

KẾ HOẠCH BÀI DẠY MINH HỌA. TÊN BÀI DẠY: HÔ HẤP Ở THỰC VẬT. DINH DƢỠNG V TI U HÓ Ở Đ NG VẬT - Sinh học 11. 208 v KÍ HIỆU VIẾT TẮT STT Các từ viết tắt Viết đầy đủ 1 BGDĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo 2 CNTT Công nghệ thông tin 3 CTDG Chƣơng trình giáo dục 4 CTGDPT Chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể 5 DAHT Dự án học tập 6 dạy học dự án Dạy học dự án 7 GD Giáo dục 8 GDPT Giáo dục phổ thông 9 GQVĐ Giải quyết vấn đề 10 GV Giáo viên 11 HS Học sinh 12 KHDH Kế hoạch dạy học 13 KHGD Kế hoạch giáo dục 14 KTDH Kĩ thuật dạy học 15 PPDH Phƣơng pháp dạy học 16 QDDH Quan điểm dạy học 17 SGK Sách giáo khoa 18 THPT Trung học phổ thông 19 YCCĐ Yêu cầu cần đạt vi DANH MỤC BẢNG BIỂU Số hiệu Tên bảng Trang Bảng 2.

Phân biệt dạy học định hƣớng nội dung và dạy học định hƣớng 39 năng lực Bảng 2. Các biểu hiện của năng lực Sinh học 48 Bảng 3. Bảng so sánh các đặc trƣng của dạy học thụ động và dạy học 59 tích cực Bảng 6. Gợi ý lựa chọn phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học dựa trên mục 145 tiêu Bảng 6.

Gợi ý lựa chọn phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học dựa trên loại nội 146 dung kiến thức Bảng 6. Ví dụ minh họa về việc xác định mục tiêu, nội dung dạy học 155 Bảng 6. Chuỗi hoạt động học của chủ đề “Virus và bệnh truyền nhiễm 157 do virus gây ra” – Môn Sinh học lớp 10 vii DANH MỤC HÌNH Số hiệu Tên bảng Trang Hình 1. Sơ đồ về mô hình các giai đoạn của quá trình xử lí thông tin 10 Hình 1.

Chu trình học qua trải nghiệm 13 Hình 1. Mô hình dạy học 5E 16 Hình 1. Qui trình thiết kế và tổ chức dạy học định hƣớng STEM 27 Hình 3. Sơ đồ mô tả mối quan hệ giữa các thành tố hình thành nên 56 tính tích cực học tập Hình 4.

Dạy học theo góc 91 Hình 4. Sơ đồ mô tả quy trình thiết kế và tổ chức hoạt động dạy học 95 khám phá Hình 4. Minh họa kĩ thuật khăn trải bàn 106 Hình 4. Minh họa kĩ thuật Mảnh ghép 107 Hình 4.

Minh họa kĩ thuật ổ bi 108 Hình 5. Quy trình thực hiện đánh giá 121 Hình 5. Quy trình thiết kế bài tập đánh giá theo hƣớng phát triển năng 132 lực Hình 6. Cách thức xây dựng kế hoạch bài dạy 153 Hình 6.

Tiêu bản nguyên phân ở tế bào rễ hành 169 viii LỜI NÓI ĐẦU Giáo trình Phƣơng pháp dạy học Sinh học là tài liệu đƣợc biên soạn nhằm giới thiệu một số vấn đề lí thuyết về quan điểm, phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học, kiểm tra đánh giá theo hƣớng hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực. Bên cạnh đó, giáo trình còn giới thiệu kế hoạch dạy học một số chủ đề Sinh học từ lớp 6 đến lớp 12 với mục đích minh hoạ cụ thể hoá việc vận dụng tiếp cận phát triển phẩm chất, năng lực HS trong lựa chọn, triển khai phƣơng pháp dạy học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS. Với mục đích trên, cuốn sách đƣợc trình bày theo các phần với logic sau: PHẦN I: LÍ THUYẾT. Phần này tập trung giới thiệu chi tiết cấu trúc các năng lực cốt lõi; trình bày đặc điểm, bản chất, cách thức tiến hành các phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học Sinh học theo hƣớng phát triển phẩm chất, năng lực HS.

Cụ thể bao gồm: (1) Các lí thuyết học tập và mô hình xử lí thông tin trong dạy học (2) Một số vấn đề về dạy học phát triển năng lực (3) Quan điểm, phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học (4) Dạy học thực hành thí nghiệm môn Sinh học (5) Kiểm tra, đánh giá trong dạy học môn Sinh học (6) Dạy cách học và Tổ chức hoạt động tự học PHẦN II: THỰC HÀNH. Phần này gợi ý một số hoạt động thực hành vận dụng phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học, kiểm tra đánh giá vào quá trình dạy học sinh học.