Chương 1 KHÁI NIỆM, Ý NGHĨA VÀ CÁC LUẬN ĐIỂM ĐÁNH GIÁ ĐẤT 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA ĐÁNH GIÁ ĐẤT 1. Khái niệm, bản chất của đất Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ của lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng vật sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng sản xuất ra sản phẩm của cây trồng.
Đất là lớp phủ thổ nhưỡng, là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh và thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển. Sự tác động qua lại của 4 quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản. Theo nguồn gốc phát sinh, tác giả Docutraiep đã viết: Đất là một vật thể tự nhiên được hình thành do sự tác động tổng hợp của 5 yếu tố là: đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất được xem như một thể sống, nó luôn luôn vận động, biến đổi và phát triển.
Con người, trong quá trình sử dụng đất có tác động rất to lớn, có ý nghĩa quyết định đến chất lượng đất. Đối với sản xuất nông, lâm nghiệp, đất là một tư liệu sản xuất vô cùng quý giá, cơ bản và không thể thay thế được. Đối với môi trường, đất được coi như một “hệ đệm”, như một “phễu lọc” luôn luôn làm sạch môi trường với tất cả các chất thải thông qua hoạt động sống của sinh vật nói chung và con người nói riêng (Nguyễn Thế Đặng và nnk, 2014). Tóm lại, đất là một vật thể tự nhiên mà từ nó đã cung cấp các sản phẩm thực vật để nuôi sống động vật và con người.
Sự phát triển của loài người gắn liền với sự phát triển và tồn tại của đất. Khái niệm đánh giá đất Đánh giá đất đai là một quá trình nghiên cứu, phân tích tiềm năng đất đai: Đặc điểm, tính chất của mỗi loại đất, khả năng thích hợp của mỗi loại sử dụng đất, những thuận lợi và khó khăn khi áp dụng các loại sử dụng đất ấy, từ đó đề xuất quá trình sử dụng đất đai theo hướng hiệu quả cao và bền vững. Quá trình này gồm các nội dung chính sau: 1). Thu thập, đánh giá thông tin cơ bản về tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa phương, vùng đất đai cần đánh giá; 2).
Đánh giá khả năng thích hợp, tính thích hợp của đất đai đối với các kiểu sử dụng đất khác nhau đáp ứng các 13 yêu cầu, mục tiêu của người sử dụng đất và của cộng đồng; 3). Đề xuất giải pháp sử dụng đất có hiệu quả cao theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Trong đánh giá đất, sự thích hợp hay chưa thích hợp của đất đai được đánh giá khác nhau cho các loại sử dụng đất hiện tại và tương lai. Sự đánh giá này dựa trên cơ sở so sánh giữa các loại sử dụng đất, kết hợp với việc đánh giá các khả năng và trở ngại về kinh tế xã hội ở mỗi vùng.
Đánh giá đất đòi hỏi phương thức nghiên cứu phối hợp đa ngành gồm các chuyên gia, các nhà nghiên cứu khoa học chuyên ngành khác nhau. Trong quá trình đó phải xem xét sự biến đổi về không gian và sự bền vững của loại sử dụng đất đai là những vấn đề quan trọng trong đánh giá đất. Để giải quyết các vấn đề về sử dụng đất hiện nay, đánh giá đất cần khai thác và sử dụng các thông tin điều tra chi tiết và các bản đồ tỷ lệ khác nhau, đồng thời, việc vận dụng các hiểu biết về thực tế ở các địa phương cũng rất quan trọng và có ý nghĩa. Những nghiên cứu cụ thể gần đây cho thấy việc tham gia của các chủ sử dụng đất có thể làm tăng chất lượng và hoàn thiện thêm quá trình đánh giá đất.
Theo FAO, đánh giá đất là quá trình so sánh, đối chiếu những tính chất của khoanh, vạt đất cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại sử dụng đất yêu cầu cần phải có (FAO, 1976). Việc đánh giá đất đai cho các vùng sinh thái hoặc các vùng lãnh thổ khác nhau là tạo ra một sức sản xuất mới, ổn định, bền vững và hợp lý. Trong đánh giá, đất đai được nhìn nhận như là: một vạt đất xác định về mặt địa lý trên một diện tích bề mặt của Trái Đất với những thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi có tính chất chu kỳ có thể dự đoán được của môi trường bên trên, bên trong và bên dưới nó như: không khí, loại đất, điều kiện địa chất, thủy văn, thực vật và động vật, những hoạt động trước và nay của con người, ở chừng mực mà những thuộc tính này có ảnh hưởng đáng kể đến việc sử dụng vạt đất đó trong hiện tại và tương lai. Như vậy, đánh giá đất đai phải được xem xét trên phạm vi rất rộng, bao gồm cả không gian, thời gian, tự nhiên, kinh tế và xã hội.
Đặc điểm của đánh giá đất của FAO là những tính chất của đất đai có thể đo lượng hoặc ước lượng (định lượng) được. Cần có sự lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá đất có vai trò tác động trực tiếp và có ý nghĩa tới đất đai của vùng/khu vực nghiên cứu (Đào Châu Thu, Nguyễn Khang, 2000). Đánh giá tiềm năng đất đai: * Tiềm năng: Là những khả năng tiềm ẩn, những thế mạnh và hạn chế còn chưa được khai thác, chưa được biết đến, chưa được nhận dạng để khắc phục hoặc chưa được sử dụng hợp lý vào các hoạt động vì lợi ích của con người (Bùi Văn Sỹ, 2012). * Đánh giá tiềm năng đất đai: Là quá trình xác định số lượng, chất lượng đất, liên quan đến mục đích của đất được sử dụng.
Đó là việc phân chia hay phân hạng đất đai thành các nhóm dựa trên các yếu tố thuận lợi hay hạn chế trong sử dụng đất như: độ dốc, độ dày tầng đất, đá lẫn, tình trạng xói mòn, khô hóa, mặn hóa. trên cơ sở đó có thể lựa chọn được những loại sử dụng đất phù hợp (Đỗ Đình Sâm và cs, 2005). Đánh giá tiềm năng đất đai cung cấp thông tin về số lượng, chất lượng đất gắn với mục đích sử dụng, mức độ thích 14 hợp và thuận lợi, đây là cơ sở để phân bổ, bố trí quỹ đất hợp lý theo hướng bền vững. Đánh giá tiềm năng đất đai là cơ sở cho hoạch định phát triển kinh tế – xã hội, phát huy lợi thế so sánh theo đặc trưng vùng, miền.
Đánh giá tiềm năng đất đai là cơ sở khoa học cho công tác lập quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế – xã hội, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch phát triển các ngành (nông, lâm nghiệp, xây dựng, giao thông, thương mại, dịch vụ. * Mục tiêu của đánh giá tiềm năng đất đai: + Đánh giá được sự thích hợp của vùng đất với các mục tiêu sử dụng khác nhau theo mục đích và nhu cầu của con người. + Đối với mọi mục đích sử dụng được lựa chọn thì mức độ thích hợp và hiệu quả như thế nào. + Có những chỉ tiêu, yếu tố hạn chế gì đối với mục đích sử dụng được lựa chọn (Bùi Văn Sỹ, 2012).
+ Đánh giá mức độ thích hợp đất đai: Là quá trình xác định mức độ thích hợp cao, trung bình hay thấp của các kiểu sử dụng đất cho một đơn vị đất đai và tổng hợp cho toàn khu vực dựa trên so sánh yêu cầu kiểu sử dụng đất với đặc điểm các đơn vị đất đai (Đỗ Đình Sâm và cs, 2005). Ý nghĩa của đánh giá đất Đất đai là nguồn tư liệu đầu vào của nền kinh tế và là tư liệu đặc biệt quan trọng trong hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp của mỗi quốc gia. Với mục tiêu khai thác đầy đủ, hợp lý tiềm năng đất đai để phát triển sản xuất với hiệu quả kinh tế ngày càng cao đáp ứng nhu cầu của con người thì mỗi mục tiêu sử dụng đất đều có những yêu cầu nhất định cần đáp ứng và đây là quy luật tất yếu. Để thỏa mãn nhu cầu của con người về lương thực và thực phẩm, sản xuất nông nghiệp phải đi theo hai hướng: Thâm canh tăng vụ, tăng năng suất, sản lượng cây trồng hoặc mở rộng diện tích đất nông nghiệp.
Dù đi theo hướng nào thì việc điều tra, nghiên cứu đánh giá đất đai để nắm vững quỹ đất cả về số lượng lẫn chất lượng là hết sức cần thiết. Đánh giá tiềm năng đất đai, mức độ thích hợp của các loại sử dụng đất trên cơ sở đó đề xuất hướng sử dụng đất hợp lý, hiệu quả, bền vững làm cơ sở khoa học cho việc lập quy hoạch sử dụng đất là vấn đề có tính chiến lược và cấp thiết trên phạm vi quốc gia và từng vùng lãnh thổ. Do vậy, việc nghiên cứu đánh giá đúng tiềm năng đất đai của mỗi địa phương vừa tạo cơ sở dữ liệu về tài nguyên đất, vừa là cơ sở khoa học và thực tiễn tin cậy để khai thác tốt nguồn tài nguyên quý giá này, góp phần đảm bảo an ninh lương thực, an sinh xã hội. CÁC LUẬN ĐIỂM ĐÁNH GIÁ ĐẤT ĐAI 1.
Đánh giá đất đai theo phân loại định lượng (Soil Taxonomy) của Mỹ Đánh giá đất đai theo phân loại định lượng được áp dụng với 2 phương pháp: 1. Phương pháp tổng hợp Phân chia phức hệ lãnh thổ tự nhiên và đánh giá đất đai theo năng suất trong nhiều năm (10 năm trở lên). Trong khi tiến hành đánh giá đất đai, các nhà nông học đã chú ý đi vào phân hạng đất đai cho từng loại cây trồng, đặc biệt là chọn cây lúa mì và xác định mối tương quan giữa đất đai và các giống lúa mì được trồng trên đó để đề ra những biện pháp kỹ thuật làm tăng năng suất. Phương pháp yếu tố Bằng cách thống kê các yếu tố tự nhiên, xác định tính chất đất đai và phương hướng cải tạo.
Đánh giá phân hạng đất đai dựa trên cơ sở thống kê các đặc tính tự nhiên, độ dầy tầng canh tác, thành phần cơ giới, độ thấm nước, độ lẫn đá, sỏi, hàm lượng các muối độc trong đất, địa hình tương đối, mức độ xói mòn và yếu tố khí hậu. Ở mức tổng quát, đã phân hạng đất đai bằng phương pháp quy thành các nhóm đất phục vụ sản xuất nông, lâm nghiệp gọi là đánh giá tiềm năng đất.