TỔNG QUAN HỌC THUẬT VÀ NỘI DUNG GIÁO TRÌNH CÔNG NGHỆ CHẾ TẠO MÁY (MÃ MÔN HỌC: MH 14)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình môn học: Công nghệ chế tạo máy (Mã môn học: MH 14) là tài liệu đào tạo chuyên môn nghề bắt buộc thuộc ngành Công nghệ Kỹ thuật Cơ khí (trình độ Trung cấp), được ban hành kèm theo Quyết định số 234/QĐ-CĐN ngày 05 tháng 8 năm 2020 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nghề Hà Nam. Giáo trình do tác giả Nguyễn Văn Tuyên làm chủ biên cùng tập thể giáo viên Khoa Cơ khí tham gia biên soạn.

+-------------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG TIN XUẤT BẢN & PHÁP LÝ                                                  |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| - Tên tài liệu: Giáo trình Môn học Công nghệ Chế tạo Máy                      |
| - Mã môn học: MH 14                                                           |
| - Cơ quan ban hành: Trường Cao đẳng Nghề Hà Nam (Sở LĐ-TB&XH tỉnh Hà Nam)     |
| - Quyết định ban hành: Số 234/QĐ-CĐN ngày 05/08/2020                          |
| - Ngành đào tạo: Công nghệ Kỹ thuật Cơ khí (Trình độ: Trung cấp)              |
| - Chủ biên: Nguyễn Văn Tuyên (Khoa Cơ khí)                                    |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Trong chương trình đào tạo, môn học MH 14 được bố trí giảng dạy sau khi người học đã hoàn thành các học phần cơ sở bao gồm: Vẽ kỹ thuật, Dung sai và Vật liệu cơ khí. Đây là môn học lý thuyết cơ sở chuyên môn bắt buộc mà học sinh phải hoàn thành trước khi tham dự kỳ thi tốt nghiệp cuối khóa và tham gia các mô đun thực tập tại xưởng.

+-------------------------------------------------------------------------------+
| TIẾN TRÌNH ĐÀO TẠO VÀ VỊ TRÍ MÔN HỌC MH 14                                   |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| [Vẽ kỹ thuật] ----+                                                           |
| [Dung sai] -------+--> [MH 14: CÔNG NGHỆ CHẾ TẠO MÁY] --> [Thực tập xưởng]    |
| [Vật liệu cơ khí]-+                                   --> [Thi Tốt nghiệp]    |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng đến việc cung cấp cho người học hệ thống kiến thức toàn diện về quá trình sản xuất cơ khí, bản chất quá trình công nghệ, nguyên lý định vị – kẹp chặt, cơ chế hình thành sai số và các phương pháp đạt độ chính xác gia công. Về mặt kỹ năng, tài liệu rèn luyện khả năng tính toán lượng dư gia công, thiết kế sơ đồ gá đặt và xây dựng tiến trình hoặc quy trình công nghệ gia công cơ hoàn chỉnh cho các dạng bề mặt chi tiết máy.

Cấu trúc giáo trình bao gồm 12 chương, kết hợp chặt chẽ giữa các nguyên lý cơ sở ngành (từ Chương 1 đến Chương 5) và các công nghệ gia công bề mặt chi tiết điển hình (từ Chương 6 đến Chương 12). Điểm đặc trưng của tài liệu là cách tiếp cận mang tính kỹ thuật ứng dụng cao: các cơ sở lý thuyết đều gắn liền với điều kiện trang thiết bị công nghệ cụ thể trong thực tế sản xuất, giúp người học chuẩn bị đầy đủ kiến thức để tiếp cận môi trường sản xuất công nghiệp.

Nội dung kiến thức cốt lõi

+-------------------------------------------------------------------------------+
| KHUNG CẤU TRÚC 12 CHƯƠNG CỦA GIÁO TRÌNH MH 14                                |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|  I. NGUYÊN LÝ CƠ SỞ CÔNG NGHỆ:                                                |
|     * Chương 1: Những định nghĩa và khái niệm cơ bản                          |
|     * Chương 2: Gá đặt chi tiết gia công                                      |
|     * Chương 3: Độ chính xác gia công                                         |
|     * Chương 4: Phôi và lượng dư gia công                                     |
|     * Chương 5: Nguyên tắc thiết kế quy trình công nghệ                       |
|  II. CÔNG NGHỆ GIA CÔNG CÁC BỀ MẶT ĐIỂN HÌNH:                                 |
|     * Chương 6: Gia công mặt phẳng                                            |
|     * Chương 7: Gia công mặt ngoài tròn xoay                                  |
|     * Chương 8: Gia công mặt trong tròn xoay                                  |
|     * Chương 9: Gia công ren                                                  |
|     * Chương 10: Gia công then và then hoa                                    |
|     * Chương 11: Gia công mặt định hình                                       |
|     * Chương 12: Gia công bánh răng                                           |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Các chương và chủ đề chính

  • Chương 1 – Những định nghĩa và khái niệm cơ bản: Phân định rõ giữa quá trình sản xuất (quá trình tổng thể tác động trực tiếp vào đối tượng sản xuất để biến nguyên vật liệu hoặc bán thành phẩm thành sản phẩm hoàn chỉnh) và quá trình công nghệ (phần trực tiếp làm thay đổi trạng thái, kích thước, cơ lý tính của đối tượng gồm: tạo phôi, gia công cơ, nhiệt luyện, lắp ráp). Chương này hệ thống hóa 3 dạng sản xuất điển hình: đơn chiếc, hàng loạt (loạt nhỏ, loạt vừa, loạt lớn) và hàng khối dựa trên các tiêu chí: sản lượng, tính ổn định, tính lặp lại và mức độ chuyên môn hóa của thiết bị.

  • Chương 2 – Gá đặt chi tiết gia công: Phân tích bản chất của hai quá trình liên tiếp: định vị (xác định vị trí tương đối của chi tiết so với máy và dụng cụ cắt) và kẹp chặt (cố định vị trí chi tiết để chống lại ngoại lực, đặc biệt là lực cắt). Thiết lập nguyên tắc định vị 6 bậc tự do của vật thể rắn trong hệ tọa độ Descartes (mặt phẳng $XOY$ khống chế 3 bậc, mặt phẳng $XOZ$ khống chế 2 bậc, mặt phẳng $YOZ$ khống chế 1 bậc). Phân loại chuẩn chi tiết thành chuẩn thiết kế (chuẩn thực, chuẩn ảo) và chuẩn công nghệ (chuẩn gia công gồm chuẩn thô/chuẩn tinh, chuẩn lắp ráp, chuẩn kiểm tra). Nêu rõ 5 nguyên tắc chọn chuẩn thô và 5 nguyên tắc chọn chuẩn tinh.

  • Chương 3 – Độ chính xác gia công: Xác định các chỉ tiêu đánh giá độ chính xác gia công gồm: độ chính xác kích thước, độ chính xác vị trí tương quan, độ chính xác hình dạng hình học, độ sóng bề mặt (chu kỳ 1–100 mm), độ nhám bề mặt ($R_a$, $R_z$) và tính chất cơ lý lớp bề mặt. Phân loại sai số thành sai số hệ thống (không đổi hoặc thay đổi) và sai số ngẫu nhiên. Trình bày hai phương pháp đạt kích thước: phương pháp cắt thử và phương pháp tự động đạt kích thước trên máy đã điều chỉnh. Phân tích nguyên nhân gây sai số từ hệ thống công nghệ $MGDC$ (Máy – Gá – Dao – Chi tiết), bao gồm: sai số hình học của máy, biến dạng đàn hồi, mòn dụng cụ cắt, biến dạng nhiệt và hiện tượng rung động (rung động cưỡng bức và tự rung).

  • Chương 4 – Phôi và lượng dư gia công: Phân loại các dạng phôi (phôi cán, phôi rèn tự do, phôi rèn khuôn/dập thể tích, phôi đúc) cùng phạm vi ứng dụng kinh tế – kỹ thuật. Định nghĩa lượng dư gia công trung gian ($Z_b$) và lượng dư tổng cộng ($Z_0$). Giới thiệu hai phương pháp xác định lượng dư: phương pháp thống kê kinh nghiệm (tra sổ tay) và phương pháp tính toán phân tích (theo mô hình của Giáo sư Kôvan). Hệ thống hóa các bước chuẩn bị phôi: làm sạch, nắn thẳng, cắt đứt, gia công phá và gia công lỗ tâm chuẩn phụ.

  • Chương 5 – Nguyên tắc thiết kế quy trình công nghệ: Phân tách các thành phần của quá trình công nghệ theo cấp độ từ lớn đến nhỏ: Nguyên công $\rightarrow$ Gá $\rightarrow$ Vị trí $\rightarrow$ Bước $\rightarrow$ Đường chuyển dao $\rightarrow$ Động tác. Hướng dẫn trình tự 12 bước thiết kế quy trình công nghệ cơ khí, phương pháp kiểm tra tính công nghệ trong kết cấu, cách tính định mức thời gian gia công ($T_{\text{cb}}$, $T_{\text{p}}$, $T_{\text{pv}}$, $T_{\text{nn}}$) và cấu trúc các văn kiện công nghệ (phiếu tiến trình, phiếu quy trình, phiếu nguyên công, phiếu điều chỉnh, phiếu kiểm tra).

  • Chương 6 đến Chương 12 – Công nghệ gia công các bề mặt điển hình: Phân tích yêu cầu kỹ thuật và phương pháp gia công cụ thể:

    • Chương 6 (Gia công mặt phẳng): Bào, xọc, phay (phay thuận, phay nghịch, dao phay mặt đầu, phay trụ, phay đĩa), mài phẳng (đá mài trụ, đá mài mặt đầu), mài nghiền, mài siêu chính xác, đánh bóng và cạo rà.
    • Chương 7 (Gia công mặt ngoài tròn xoay): Các phương pháp tiện mặt trụ ngoài đạt cấp chính xác 6–8, độ nhám $R_a = 1{,}25 \div 0{,}16,\mu\text{m}$, độ đảo $0{,}01 \div 0{,}05\text{ mm}$.
    • Chương 8 đến Chương 12: Gia công mặt trong tròn xoay (khoan, khoét, doa, mài lỗ), gia công ren, gia công then – then hoa, gia công mặt định hình và gia công bánh răng.
+-------------------------------------------------------------------------------+
| LOGIC PHÁT TRIỂN NỘI DUNG (PROGRESSION LOGIC)                                 |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| Khái niệm sản xuất & Dạng sản xuất (Chương 1)                                 |
|                                |                                              |
|                                v                                              |
| Cơ sở định vị, Gá đặt & Chuẩn công nghệ (Chương 2)                            |
|                                |                                              |
|                                v                                              |
| Lý thuyết Độ chính xác & Hệ thống MGDC (Chương 3)                             |
|                                |                                              |
|                                v                                              |
| Vật liệu, Phương pháp chọn Phôi & Lượng dư (Chương 4)                         |
|                                |                                              |
|                                v                                              |
| Phương pháp luận Thiết kế Quy trình Công nghệ 12 bước (Chương 5)              |
|                                |                                              |
|                                v                                              |
| Ứng dụng gia công chi tiết theo bề mặt hình học cụ thể (Chương 6 -> 12)       |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Lý thuyết định vị 6 bậc tự do: Xây dựng trên mô hình vật thể rắn tuyệt đối trong không gian 3 chiều ($OX, OY, OZ$), xác định chính xác số bậc tự do cần khống chế tương ứng với từng nguyên công và kết cấu đồ định vị (mâm cặp 3 chấu, khối V dài/ngắn, chốt trụ dài/ngắn, hai mũi tâm).
  2. Hệ thống công nghệ $MGDC$ và chuỗi sai số: Xem xét hệ thống Máy – Gá – Dao – Chi tiết như một thể thống nhất chịu tác động của lực cắt, biến dạng tiếp xúc, biến dạng nhiệt và dao động cơ học trong suốt quá trình cắt gọt.
  3. Nguyên lý chuyển tiếp kích thước và phân bố lượng dư: Thiết lập công thức xác định lượng dư trung gian và tổng cộng:
    • Đối với gia công mặt ngoài: $$Z_b = a - b$$ $$Z_0 = a_p - a_{\text{ct}}$$
    • Đối với gia công mặt trong: $$Z_b = b - a$$ $$Z_0 = a_{\text{ct}} - a_p$$ (Trong đó: $a$ là kích thước nguyên công trước để lại; $b$ là kích thước nguyên công đang thực hiện; $a_p$ là kích thước phôi; $a_{\text{ct}}$ là kích thước chi tiết hoàn thiện).

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical Skills): Khả năng phân tích bản vẽ chi tiết; lựa chọn phôi và phương pháp chế tạo phôi (đúc, rèn, cán); lựa chọn chuẩn thô, chuẩn tinh, chuẩn thống nhất; tra cứu bảng chế độ cắt và tính toán thời gian gia công định mức.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical Skills): Phân tích các thành phần của hệ thống $MGDC$ để nhận diện nguyên nhân gây sai số (sai số máy, biến dạng đàn hồi, biến dạng nhiệt của chi tiết/dao/máy, rung động cưỡng bức hoặc tự rung); so sánh hiệu quả giữa phay thuận và phay nghịch, giữa phương pháp cắt thử và tự động đạt kích thước.
  • Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical Competencies): Lập hoàn chỉnh bộ văn kiện công nghệ gồm phiếu tiến trình, phiếu quy trình công nghệ và phiếu nguyên công; vận dụng các nguyên tắc công nghệ để thiết lập sơ đồ gá đặt trên các máy công cụ (tiện, phay, bào, mài).

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm kỹ thuật nghề nghiệp, chú trọng tính liên kết giữa lý thuyết cơ sở và bài toán công nghệ thực tế:

+-------------------------------------------------------------------------------+
| MÔ HÌNH DẠY VÀ HỌC TÍCH HỢP TRONG GIÁO TRÌNH                                  |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| [Lý thuyết Cơ sở] ---> [Phân tích Sơ đồ/Ví dụ] ---> [Câu hỏi Tự đánh giá]     |
| (6 bậc tự do, Chuẩn,    (Gá chi tiết hộp,            (Hệ thống câu hỏi cuối   |
|  Sai số, Lượng dư)      Bánh răng, Piston)            mỗi chương)             |
|                                |                                              |
|                                v                                              |
|                     [Thực hành Xưởng Cơ khí]                                  |
|                     (Lập phiếu CN, Gá đặt máy)                                |
+-------------------------------------------------------------------------------+
  • Phương pháp sư phạm: Trình bày lý thuyết gắn với sơ đồ nguyên lý hình học (hệ tọa độ không gian, các điểm tỳ khống chế bậc tự do) và ví dụ trực quan lấy từ các chi tiết máy điển hình như: gia công mặt phẳng đế hộp, gia công mặt trụ bậc, gia công lỗ bánh răng, rãnh then trên ống hoặc chi tiết piston máy kéo/máy nổ.
  • Hệ thống câu hỏi và bài tập ứng dụng: Cuối mỗi chương đều trang bị hệ thống câu hỏi ôn tập tập trung vào việc giải quyết các bài toán công nghệ cụ thể, ví dụ:
    • Phân tích hiện tượng và tác hại của siêu định vị (Chương 2).
    • Phân tích ảnh hưởng của độ cứng vững hệ thống $MGDC$ và biến dạng nhiệt đến độ chính xác (Chương 3).
    • Tra bảng lượng dư cho các dạng phôi cán, phôi đúc, phôi rèn (Chương 4).
    • Trình bày 12 bước thiết lập quy trình công nghệ cho một sản phẩm cơ khí (Chương 5).
  • Phương pháp đánh giá kết quả: Đánh giá năng lực người học qua 3 tiêu chí:
    1. Kiến thức: Khả năng phân biệt các khái niệm công nghệ, định nghĩa chuẩn, phân tích chuỗi sai số và sơ đồ định vị.
    2. Kỹ năng: Khả năng lập bảng tiến trình công nghệ, tính lượng dư và đề xuất biện pháp khắc phục sai số gia công.
    3. Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Ý thức kỷ luật, tác phong công nghiệp, khả năng làm việc độc lập hoặc theo nhóm, kỹ năng hướng dẫn và giám sát kỹ thuật cho người có trình độ thấp hơn.
  • Hướng dẫn tự học: Người học cần kết hợp đọc nội dung lý thuyết với việc tra cứu các tiêu chuẩn kích thước, dung sai và lượng dư trong Sổ tay Công nghệ Chế tạo máy, đồng thời đối chiếu các phương án gá đặt lý thuyết với trang thiết bị thực tế tại xưởng thực hành.

Điểm nổi bật và tính thực tiễn

  1. Tính pháp lý và chuẩn hóa văn bản: Giáo trình được phê duyệt và ban hành chính thức theo Quyết định số 234/QĐ-CĐN ngày 05/08/2020 của Trường Cao đẳng Nghề Hà Nam, bám sát khung chương trình đào tạo nghề hệ Trung cấp kỹ thuật cơ khí theo quy định của Tổng cục Giáo dục Nghề nghiệp.
  2. Gắn liền với điều kiện tổ chức sản xuất công nghiệp: Tài liệu không trình bày lý thuyết tách rời mà luôn phân loại giải pháp công nghệ theo 3 dạng sản xuất (đơn chiếc, hàng loạt, hàng khối). Điều này giúp người học hiểu rõ mối quan hệ giữa sản lượng sản xuất với việc lựa chọn trang thiết bị (máy vạn năng hay máy chuyên dùng), đồ gá (vạn năng hay chuyên dùng) và trình độ thợ đứng máy.
  3. Quy chuẩn hóa hồ sơ công nghệ: Hướng dẫn chi tiết phương pháp lập các biểu mẫu kỹ thuật dùng trong nhà máy cơ khí như: Phiếu tiến trình công nghệ, Phiếu quy trình công nghệ, Phiếu nguyên công, Phiếu điều chỉnh và Phiếu kiểm tra.
  4. Tính kế thừa học thuật: Giáo trình tích hợp phương pháp tính toán lượng dư giải tích của Giáo sư Kôvan kết hợp các bảng tra số liệu thực nghiệm truyền thống, tạo sự cân bằng giữa tính toán lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn.

Đối tượng sử dụng giáo trình

+-------------------------------------------------------------------------------+
| ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH                                      |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| NHÓM ĐỐI TƯỢNG       | MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG CHÍNH                                 |
+----------------------+--------------------------------------------------------+
| Học sinh Trung cấp   | Học phần lý thuyết cơ sở chuyên môn bắt buộc MH 14;     |
| Cơ khí chế tạo       | Chuẩn bị kiến thức cho kỳ thi Tốt nghiệp cuối khóa.    |
+----------------------+--------------------------------------------------------+
| Sinh viên Cao đẳng   | Tài liệu tham khảo về phương pháp thiết kế quy trình   |
| Kỹ thuật Cơ khí      | công nghệ gia công cơ và tính toán chuẩn định vị.      |
+----------------------+--------------------------------------------------------+
| Giảng viên Nghề      | Giáo trình chuẩn để soạn bài giảng, xây dựng đề thi    |
|                      | và thiết kế bài tập thực hành xưởng cơ khí.            |
+----------------------+--------------------------------------------------------+
| Kỹ thuật viên / Thợ  | Cẩm nang kỹ thuật tra cứu nguyên tắc gá đặt, phân tích |
| sản xuất tại xưởng   | sai số và lựa chọn phương pháp gia công bề mặt.        |
+----------------------+--------------------------------------------------------+
  • Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững kiến thức từ các môn học:
    • Vẽ kỹ thuật: Đọc hiểu bản vẽ chi tiết, hình chiếu, mặt cắt, ký hiệu độ nhám và dung sai hình học.
    • Dung sai lắp ghép và Đo lường kỹ thuật: Nắm vững các cấp chính xác, sai lệch giới hạn, mối lắp ghép tiêu chuẩn và phương pháp sử dụng dụng cụ đo.
    • Vật liệu cơ khí: Hiểu rõ cơ tính, tính công nghệ của thép cán, gang đúc, kim loại màu và các phương pháp nhiệt luyện.

Câu hỏi thường gặp

+-------------------------------------------------------------------------------+
| CÂU HỎI THƯỜNG GẶP VỀ GIÁO TRÌNH (FAQ)                                        |
+-------------------------------------------------------------------------------+

1. Giáo trình này phù hợp nhất với trình độ đào tạo nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho trình độ Trung cấp nghề ngành Công nghệ Kỹ thuật Cơ khí theo khung chương trình ban hành năm 2020 của Trường Cao đẳng Nghề Hà Nam. Đồng thời, cấu trúc kiến thức cũng phù hợp làm tài liệu tham khảo cho sinh viên hệ Cao đẳng nghề và học sinh các trường trung cấp kỹ thuật liên quan.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học môn này?

Căn cứ theo mục tiêu môn học MH 14, người học bắt buộc phải hoàn thành các môn học tiên quyết bao gồm: Vẽ kỹ thuật, Dung sai và Vật liệu cơ khí để có khả năng đọc bản vẽ, phân tích vật liệu phôi và hiểu các chỉ tiêu dung sai lắp ghép.

3. Giáo trình có nội dung hướng dẫn thiết kế quy trình công nghệ không?

Có. Chương 5 của giáo trình hướng dẫn đầy đủ trình tự 12 bước thiết kế một quy trình công nghệ chế tạo cơ khí, từ khâu phân tích bản vẽ chi tiết, chọn phôi, chọn chuẩn, xác định tiến trình nguyên công đến việc lập các văn kiện công nghệ chuẩn (phiếu tiến trình, phiếu quy trình, phiếu nguyên công).

4. Phương pháp nào giúp tự học giáo trình hiệu quả nhất?

Người học nên học lý thuyết song song với việc trả lời toàn bộ câu hỏi ôn tập ở cuối mỗi chương (từ Chương 1 đến Chương 12); đồng thời vận dụng trực tiếp các nguyên tắc chọn chuẩn và tính toán lượng dư vào các bài tập thiết kế quy trình gia công cho các chi tiết cụ thể tại xưởng thực hành.

5. Có tài liệu bổ trợ nào cần sử dụng kèm theo giáo trình không?

Trong quá trình học tập và làm bài tập công nghệ, người học cần kết hợp sử dụng Sổ tay Công nghệ Chế tạo máy (để tra cứu bảng chế độ cắt, bảng lượng dư, thông số máy công cụ) và các tiêu chuẩn kỹ thuật nhà nước (TCVN) về dung sai, vật liệu và nhám bề mặt.

Kết luận

Giáo trình Môn học: Công nghệ chế tạo máy (MH 14) của Trường Cao đẳng Nghề Hà Nam là tài liệu đào tạo nghề chuẩn hóa, cung cấp đầy đủ các nguyên lý cốt lõi về công nghệ gia công cắt gọt kim loại, lý thuyết định vị 6 điểm, phân tích chuỗi sai số hệ thống công nghệ $MGDC$ và phương pháp luận 12 bước thiết kế quy trình công nghệ cơ khí.

Lộ trình học tập khoa học được xác lập xuyên suốt giáo trình bắt đầu từ việc nắm vững khái niệm sản xuất đại cương $\rightarrow$ làm chủ kỹ thuật gá đặt và phân tích sai số $\rightarrow$ lựa chọn phôi và xác định lượng dư $\rightarrow$ lập văn kiện công nghệ $\rightarrow$ ứng dụng công nghệ gia công chi tiết cho từng dạng bề mặt cụ thể. Để đạt hiệu quả tối ưu, người học cần kết hợp nội dung giáo trình với việc tra cứu Sổ tay Công nghệ Chế tạo máy và thực hành thao tác trực tiếp trên thiết bị xưởng cơ khí.