Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam - Trần Quốc Vượng (Chủ biên)

Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam phần 1, chủ biên Trần Quốc Vượng. Tìm hiểu nền tảng văn hóa Việt Nam, giá trị truyền thống, bản sắc dân tộc.

• Tác giả: Trần Quốc Vượng
• Chuyên ngành: Cơ sở Văn hóa Việt Nam
• Đề tài: Các Khái Niệm Cơ Bản
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 1998
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. Chương 1: CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN
• 1.1. Bài 1: Văn hóa và văn hóa học
• 1.2. Bài 2: Văn hóa và môi trường tự nhiên
• 1.3. Bài 3: Văn hóa và môi trường xã hội
• 1.4. Bài 4: Tiếp xúc và giao lưu văn hóa
• 2. Chương 2: CẤU TRÚC, CÁC THIẾT CHẾ VÀ CHỨC NĂNG CỦA VĂN HÓA
• 2.1. Bài 5: Hình thái và mô hình văn hóa
• 2.2. Bài 6: Những thành tố của văn hóa
• 2.3. Bài 7: Chức năng và cấu trúc của văn hóa
• 3. Chương 3: DIỄN TRÌNH LỊCH SỬ CỦA VĂN HÓA VIỆT NAM
• 3.1. Bài 8: Văn hóa Việt Nam thời tiền sử và sơ sử
• 3.2. Bài 9: Văn hóa Việt Nam thiên niên kỉ đầu công nguyên
• 3.3. Bài 10: Văn hóa Việt Nam thời tự chủ
• 3.4. Bài 11: Văn hóa Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1945
• 3.5. Bài 12: Văn hóa Việt Nam từ năm 1945 đến nay
• 4. Chương 4: KHÔNG GIAN VĂN HÓA VIỆT NAM
• 4.1. Bài 13: Vùng văn hóa Tây Bắc
• 4.2. Bài 14: Vùng văn hóa Việt Bắc
• 4.3. Bài 15: Vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ
• 4.4. Bài 16: Vùng văn hóa Trung Bộ
• 4.5. Bài 17: Vùng văn hóa Tây Nguyên
• 4.6. Bài 18: Vùng văn hóa Nam Bộ
• 5. Chương kết luận
• 5.1. Bài 19: Văn hóa và phát triển

Tóm tắt

I. Khám phá giá trị cốt lõi giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam

Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam do GS Trần Quốc Vượng chủ biên là một công trình nghiên cứu nền tảng, có vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống giáo dục đại học tại Việt Nam. Được biên soạn bởi một tập thể các nhà khoa học hàng đầu, cuốn sách không chỉ là một giáo trình đại học thông thường mà còn là một tài liệu tham khảo sâu sắc, hệ thống hóa những kiến thức căn bản nhất về văn hóa Việt Nam truyền thống. Ra đời trong bối cảnh nhận thức về vai trò của văn hóa ngày càng được nâng cao, giáo trình đã đáp ứng yêu cầu cấp thiết về việc giảng dạy và học tập môn Văn hóa học và Cơ sở văn hóa Việt Nam trong các trường đại học và cao đẳng. Công trình này được Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành, với sự tham gia của các chuyên gia từ Đại học Quốc gia Hà Nội, đã nhanh chóng khẳng định vị thế là một trong những tài liệu không thể thiếu cho bất kỳ ai muốn tìm hiểu về nguồn gốc văn hóa Việt và bản sắc văn hóa dân tộc. Nội dung của giáo trình được cấu trúc một cách khoa học, đi từ những khái niệm cơ bản đến việc phân tích các thành tố, cấu trúc và diễn trình lịch sử của văn hóa. Cách tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa lịch sử, khảo cổ học, dân tộc học và văn hóa học, đã mang lại một góc nhìn toàn diện và đa chiều. Cuốn sách không chỉ dừng lại ở việc mô tả các hiện tượng văn hóa mà còn đi sâu vào lý giải nguồn gốc, ý nghĩa và sự biến đổi của chúng qua các thời kỳ, từ thời tiền sử với văn hóa Đông Sơn đến giai đoạn hiện đại. Đây thực sự là một cuốn sách tham khảo văn hóa kinh điển, đặt nền móng vững chắc cho nhiều thế hệ sinh viên và nhà nghiên cứu trong việc khám phá và gìn giữ di sản văn hóa quý báu của dân tộc.

1.1. Giới thiệu về GS Trần Quốc Vượng và đội ngũ tác giả uyên bác

Công trình Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam được dẫn dắt bởi cố Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Trần Quốc Vượng, một trong những cây đại thụ của ngành sử học và văn hóa học Việt Nam. Ông cùng với các đồng tác giả uy tín như Tô Ngọc Thanh, Nguyễn Chí Bền, Lâm Mỹ Dung, và Trần Thúy Anh đã tạo nên một tập thể biên soạn có chuyên môn sâu rộng. Mục tiêu của họ là xây dựng một hệ thống kiến thức cơ bản, chuẩn mực về văn hóa Việt Nam, phục vụ công tác giảng dạy và học tập theo yêu cầu của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Lời nói đầu của cuốn sách đã nhấn mạnh: "Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 của Ban chấp hành Trung ương khóa VII đã khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội". Điều này cho thấy sứ mệnh và tầm nhìn của nhóm tác giả khi biên soạn giáo trình, không chỉ cung cấp kiến thức mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ và phát huy di sản văn hóa dân tộc.

1.2. Vị thế không thể thay thế trong hệ thống giáo trình đại học Việt Nam

Kể từ khi ra đời, cuốn sách đã trở thành giáo trình đại học chính thức cho môn học Cơ sở văn hóa Việt Nam tại hầu hết các trường đại học và cao đẳng. Tầm ảnh hưởng của nó không chỉ giới hạn trong môi trường học thuật mà còn lan tỏa ra ngoài xã hội. Giáo trình cung cấp một khung lý thuyết vững chắc, giúp người học hệ thống hóa kiến thức về lịch sử văn hóa Việt Nam, từ các khái niệm cơ bản như "văn hóa", "văn minh" đến các phạm trù phức tạp hơn như cấu trúc và chức năng văn hóa. Việc đưa môn Văn hóa học và Cơ sở văn hóa Việt Nam vào chương trình đào tạo chính quy, như công văn số 173/VP ngày 10 tháng 1 năm 1995 của Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu, đã khẳng định vai trò chiến lược của việc giáo dục các giá trị văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ.

1.3. Cấu trúc và đề cương môn học CSVHVN chi tiết trong giáo trình

Giáo trình được biên soạn theo chương trình môn Cơ sở văn hóa Việt Nam (giảng dạy trong 60 tiết) với 4 đơn vị học trình rõ ràng. Đơn vị học trình 1 tập trung vào "Các khái niệm cơ bản", giải quyết các vấn đề về định nghĩa văn hóa, mối quan hệ giữa văn hóa với môi trường tự nhiên và xã hội. Đơn vị học trình 2 đi sâu vào "Cấu trúc, các thiết chế và chức năng của văn hóa". Đơn vị học trình 3 trình bày "Diễn trình lịch sử của văn hóa Việt Nam" qua các thời kỳ. Cuối cùng, đơn vị học trình 4 khám phá "Không gian văn hóa Việt Nam" qua các vùng văn hóa đặc trưng. Cấu trúc logic này giúp người học dễ dàng tiếp cận và nắm bắt kiến thức một cách hệ thống, tạo nên một đề cương môn học CSVHVN chuẩn mực và toàn diện.

II. Giải mã thách thức khi tiếp cận Cơ sở văn hóa Việt Nam

Nghiên cứu văn hóa là một lĩnh vực phức tạp, đòi hỏi sự tiếp cận đa chiều và hệ thống. Một trong những thách thức lớn nhất mà giáo trình của GS Trần Quốc Vượng đã giải quyết là việc làm rõ các khái niệm công cụ và xây dựng một hệ quy chiếu nhất quán để hiểu về văn hóa Việt Nam truyền thống. Trước đây, các khái niệm như "văn hóa", "văn minh", "văn hiến", "văn vật" thường được sử dụng lẫn lộn, gây khó khăn cho việc nghiên cứu khoa học. Cuốn sách đã dành riêng một phần quan trọng để phân biệt rạch ròi các thuật ngữ này. Theo đó, văn hóa mang tính dân tộc và có bề dày lịch sử, trong khi văn minh thường mang tính quốc tế và chỉ một lát cắt đồng đại về phương diện vật chất, kỹ thuật. Thách thức thứ hai là xác định vai trò của con người trong văn hóa. Giáo trình khẳng định con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là sản phẩm của văn hóa. Như Các Mác đã định nghĩa: "Trong tính thực tiễn của nó, con người là sự tổng hòa các quan hệ xã hội". Cách tiếp cận này giúp lý giải mối quan hệ hữu cơ giữa con người, xã hội và tự nhiên, đặt con người vào vị trí trung tâm của mọi quá trình văn hóa. Việc đi sâu vào phân tích con người Việt Nam với những đặc tính riêng biệt, được hun đúc từ điều kiện tự nhiên và lịch sử, là một đóng góp quan trọng, giúp người đọc nhận diện rõ hơn về bản sắc văn hóa dân tộc, vượt qua những nhận định cảm tính và chung chung.

2.1. Phân biệt các khái niệm then chốt Văn hóa văn minh văn hiến

Giáo trình đã hệ thống hóa và làm rõ sự khác biệt giữa các khái niệm dễ gây nhầm lẫn. Văn hóa được định nghĩa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy. Trong khi đó, văn minh thiên về trình độ phát triển vật chất, kỹ thuật, mang tính siêu dân tộc (ví dụ: văn minh tin học). Văn hiến lại là một khái niệm đậm chất phương Đông, nhấn mạnh đến truyền thống văn hóa lâu đời và tốt đẹp, gắn liền với nhân tài và các giá trị tinh thần, đạo đức. Nguyễn Trãi từng viết: "Duy ngã Đại Việt chi quốc thực vi văn hiến chi bang". Sự phân định rõ ràng này là công cụ nhận thức quan trọng, giúp tránh được sự mơ hồ trong nghiên cứu và thảo luận học thuật về văn hóa học.

2.2. Nhận diện con người Việt Nam Vừa là chủ thể vừa là khách thể

Một trong những luận điểm cốt lõi của giáo trình là mối quan hệ biện chứng giữa con người và văn hóa. Con người không chỉ sáng tạo ra văn hóa mà còn được chính văn hóa đó định hình. Giáo trình trích dẫn quan điểm của nhiều học giả như Đào Duy Anh, Phan Ngọc để phác họa những đặc điểm tính cách của người Việt, như cần cù, linh hoạt, trọng tình nghĩa nhưng cũng có những hạn chế như tư tưởng tiểu nông, tác phong tùy tiện. Theo Đào Duy Anh, người Việt "giàu trực giác hơn luận lí" và "bắt chước thích ứng và dung hòa thì rất tài". Việc nhận diện con người Việt Nam như một chủ thể mang trong mình cả những giá trị tích cực và những hạn chế lịch sử là cách tiếp cận khoa học, giúp lý giải sâu sắc hơn động lực phát triển của xã hội và văn hóa.

III. Phương pháp tiếp cận văn hóa Việt Nam từ môi trường tự nhiên

Một trong những đóng góp đặc sắc nhất của giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam dưới sự chủ biên của GS Trần Quốc Vượng là phương pháp tiếp cận văn hóa từ góc độ môi trường và sinh thái. Luận điểm nền tảng là văn hóa không tồn tại biệt lập mà luôn có mối tương tác chặt chẽ với môi trường tự nhiên. Tự nhiên là cái có trước, là nền tảng vật chất mà trên đó con người xây dựng đời sống của mình. Giáo trình khẳng định: "Từng nền văn hóa, xét cho cùng, đều là hậu quả của việc từng cộng đồng để tồn tại, phải thích ứng với thiên nhiên bao quanh nó". Đối với Việt Nam, các hằng số tự nhiên như "Nhiệt - Ẩm - Gió mùa" đã định hình nên một nền văn hóa Việt Nam truyền thống với những đặc trưng riêng biệt. Đây là nền văn hóa của hệ sinh thái phồn tạp, nơi thực vật phát triển vượt trội hơn động vật. Điều này lý giải tại sao văn hóa Việt Nam mang đậm tính chất thực vật và sông nước. Tính thực vật thể hiện rõ trong cơ cấu bữa ăn (cơm - rau - cá), trong kiến trúc, trang phục và cả trong các tín ngưỡng bản địa như tục thờ cây. Yếu tố sông nước in dấu trong mọi mặt đời sống, từ kỹ thuật canh tác lúa nước, phương thức cư trú ven sông, đến các lễ hội (đua thuyền) và nghệ thuật (múa rối nước). Cách tiếp cận này giúp lý giải một cách khoa học nguồn gốc văn hóa Việt, cho thấy bản sắc văn hóa không phải là cái gì trừu tượng mà được hình thành từ chính quá trình con người ứng xử và thích nghi với môi trường sống cụ thể.

3.1. Lý giải ảnh hưởng của hệ sinh thái phồn tạp đến văn hóa Việt

Việt Nam nằm trong khu vực có hệ sinh thái phồn tạp, đặc trưng bởi sự đa dạng sinh học cao. Giáo trình phân tích rằng điều kiện này đã quy định phương thức sinh kế của người Việt cổ: hái lượm vượt trội săn bắt, trồng trọt vượt trội chăn nuôi. Nền kinh tế nông nghiệp trồng lúa nước trở thành nền tảng vật chất và tinh thần của xã hội. Tính chất nông nghiệp này đã tạo ra một lớp văn hóa sâu dày, chi phối tư duy, lối sống và các phong tục tập quán Việt Nam. Con người sống dựa vào thiên nhiên, tôn trọng và hòa hợp với tự nhiên, khác với triết lý chinh phục tự nhiên của phương Tây. Quan niệm "Thiên - Địa - Nhân" hợp nhất chính là biểu hiện triết học của mối quan hệ này.

3.2. Đặc trưng văn hóa sông nước và thực vật trong đời sống người Việt

Hai đặc trưng nổi bật được giáo trình nhấn mạnh là văn hóa sông nước và văn hóa thực vật. Môi trường sông ngòi, kênh rạch chằng chịt và đường bờ biển dài đã tạo nên một nền văn minh sông nước độc đáo. Nó thể hiện từ việc làm nhà sàn để tránh lũ lụt, sử dụng thuyền bè làm phương tiện đi lại chính, đến các tín ngưỡng bản địa thờ thủy thần (cá Ông, rắn, giao long). Tính chất thực vật, mà cốt lõi là cây lúa và tre, đã đi vào đời sống vật chất và tinh thần. Tre là vật liệu xây dựng, làm công cụ, vũ khí. Cây lúa không chỉ là nguồn lương thực mà còn là trung tâm của các lễ hội nông nghiệp. P.Gourou gọi đây là "văn minh thực vật", một nhận định được giáo trình phân tích và phát triển sâu sắc.

IV. Hướng dẫn phân tích diễn trình lịch sử văn hóa Việt Nam

Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam không chỉ tập trung vào các khái niệm lý thuyết mà còn cung cấp một cái nhìn toàn cảnh về lịch sử văn hóa Việt Nam qua các thời kỳ. Đây là một cách tiếp cận khoa học, cho thấy văn hóa là một thực thể sống động, luôn vận động và biến đổi chứ không phải bất biến. Phần "Diễn trình lịch sử" của cuốn sách là một trong những chương quan trọng nhất, phác họa một bức tranh tổng thể từ thời tiền sử và sơ sử, qua thiên niên kỷ đầu công nguyên, thời kỳ tự chủ, giai đoạn 1858-1945 và từ 1945 đến nay. Mỗi giai đoạn lịch sử được phân tích dựa trên những biến đổi về kinh tế, chính trị, xã hội và tác động của chúng đến đời sống văn hóa. Đặc biệt, giáo trình nhấn mạnh đến quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa như một động lực quan trọng của sự phát triển. Lịch sử Việt Nam là lịch sử của những cuộc tiếp xúc, va chạm và dung hợp văn hóa. Từ những ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa, Ấn Độ đến văn hóa phương Tây, người Việt đã thể hiện một bản lĩnh văn hóa vững vàng: tiếp thu có chọn lọc, biến đổi các yếu tố ngoại sinh cho phù hợp với nền tảng văn hóa bản địa để làm giàu thêm cho bản sắc văn hóa dân tộc. Thay vì bị đồng hóa, văn hóa Việt Nam đã không ngừng được bồi đắp và phát triển. Phương pháp phân tích lịch đại này là một công cụ hữu ích, giúp người học hiểu rõ tính liên tục và sự đứt gãy, sự kế thừa và đổi mới trong dòng chảy văn hóa dân tộc.

4.1. Từ văn hóa Đông Sơn đến văn hóa Đại Việt thời tự chủ

Diễn trình lịch sử văn hóa được bắt đầu từ thời tiền sử với các nền văn hóa khảo cổ nổi bật, mà đỉnh cao là văn hóa Đông Sơn. Đây được xem là cội nguồn của nền văn minh Việt cổ, khẳng định một nền tảng văn hóa bản địa vững chắc trước khi có sự tiếp xúc quy mô lớn với bên ngoài. Giai đoạn Bắc thuộc, dù chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của văn hóa Hán, nhưng văn hóa dân gian vẫn được bảo tồn bền bỉ trong các làng xã, tạo nên sức đề kháng mạnh mẽ. Đến thời tự chủ (Lý - Trần - Lê), văn hóa Việt Nam có sự phát triển rực rỡ, là sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố bản địa và các ảnh hưởng từ Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo, tạo nên một mô hình văn hóa độc đáo.

4.2. Quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa trong lịch sử dân tộc

Giáo trình định nghĩa giao lưu và tiếp biến văn hóa (acculturation) là "hiện tượng xảy ra khi những nhóm người có văn hóa khác nhau, tiếp xúc lâu dài và trực tiếp, gây ra sự biến đổi mô thức văn hóa ban đầu của một hay cả hai nhóm". Lịch sử Việt Nam là một minh chứng sống động cho quá trình này. Sự tiếp biến không phải là quá trình sao chép thụ động mà là một sự đối thoại, lựa chọn và sáng tạo. Chẳng hạn, Nho giáo khi vào Việt Nam đã được bản địa hóa, không còn hoàn toàn giống với Nho giáo ở Trung Hoa. Tương tự, chữ Nôm được sáng tạo trên cơ sở chữ Hán để ghi lại tiếng Việt. Quá trình này thể hiện rõ bản lĩnh và sức sống của văn hóa Việt, luôn mở để tiếp thu nhưng cũng luôn giữ vững cốt lõi bản sắc.

V. Bí quyết ứng dụng kiến thức từ giáo trình Trần Quốc Vượng

Kiến thức từ giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam của GS Trần Quốc Vượng không chỉ mang giá trị lý thuyết mà còn có khả năng ứng dụng thực tiễn sâu sắc. Đối với sinh viên và các nhà nghiên cứu, đây là nền tảng vững chắc để triển khai các công trình nghiên cứu chuyên sâu hơn về văn hóa học và các ngành khoa học xã hội nhân văn khác. Việc nắm vững các khái niệm, phương pháp tiếp cận và diễn trình lịch sử giúp hình thành một tư duy hệ thống và một lăng kính khoa học khi nhìn nhận các hiện tượng văn hóa. Thay vì chỉ mô tả phong tục tập quán Việt Nam, người học có thể lý giải được nguồn gốc, ý nghĩa và sự biến đổi của chúng. Ví dụ, từ góc nhìn sinh thái văn hóa, có thể hiểu tại sao tục thờ Mẫu lại phổ biến trong một xã hội nông nghiệp lúa nước, hay tại sao tín ngưỡng phồn thực lại có vai trò quan trọng. Đối với những người làm công tác quản lý văn hóa, giáo dục hay truyền thông, cuốn sách cung cấp những hiểu biết cốt lõi về bản sắc văn hóa dân tộc. Điều này giúp xây dựng các chính sách, chương trình phù hợp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa. Hiểu về văn hóa làng xã giúp giải quyết các vấn đề phát triển nông thôn mới. Hiểu về quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa giúp định hướng cho việc hội nhập quốc tế một cách chủ động và hiệu quả, giữ vững bản sắc mà không trở nên lạc hậu.

5.1. Nền tảng để hiểu sâu sắc bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Giáo trình cung cấp một bộ công cụ toàn diện để giải mã bản sắc văn hóa dân tộc. Bản sắc đó không phải là một tập hợp các đặc điểm rời rạc, mà là một cấu trúc hữu cơ được hình thành từ sự tương tác của nhiều yếu tố: điều kiện tự nhiên, cấu trúc xã hội, diễn trình lịch sử và các cuộc giao lưu văn hóa. Phan Ngọc cho rằng bản sắc văn hóa là "một kiểu lựa chọn riêng của một tộc người". Giáo trình của GS Trần Quốc Vượng giúp làm rõ "kiểu lựa chọn" đó của người Việt, thể hiện qua tính cộng đồng, tính linh hoạt, óc thực tế và tinh thần dung hợp. Đây là chìa khóa để nhận diện và phát huy sức mạnh mềm của quốc gia trong thời đại mới.

5.2. Công cụ phương pháp luận cho nghiên cứu văn hóa học hiện đại

Phương pháp tiếp cận liên ngành (lịch sử, địa lý, dân tộc học, xã hội học) mà giáo trình sử dụng đã trở thành một phương pháp luận kinh điển cho ngành văn hóa học tại Việt Nam. Nó khuyến khích các nhà nghiên cứu vượt ra khỏi giới hạn của một chuyên ngành hẹp để có cái nhìn tổng thể và biện chứng về văn hóa. Việc phân tích văn hóa theo cả chiều đồng đại (cấu trúc, không gian) và lịch đại (diễn trình) giúp nắm bắt được sự vận động phức tạp của văn hóa. Những phân tích về văn hóa làng xã, tín ngưỡng bản địa, hay quá trình đô thị hóa là những gợi mở quan trọng cho các đề tài nghiên cứu cụ thể, góp phần làm phong phú thêm kho tàng tri thức về văn hóa Việt Nam truyền thống và đương đại.

VI. Tóm tắt di sản giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam cho tương lai

Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam do GS Trần Quốc Vượng chủ biên không chỉ là một công trình khoa học đồ sộ mà còn là một di sản tri thức quý báu. Giá trị của nó không hề suy giảm theo thời gian mà ngày càng được khẳng định trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang có những biến đổi sâu sắc. Cuốn sách đã đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho ngành văn hóa học, hệ thống hóa những kiến thức cốt lõi về lịch sử văn hóa Việt Nam và bản sắc dân tộc. Nó đã thành công trong việc trang bị cho nhiều thế hệ một cái nhìn khoa học, toàn diện và sâu sắc về cội nguồn văn hóa của mình. Những luận điểm chính của giáo trình, như vai trò của môi trường tự nhiên, cấu trúc xã hội làng xã, hay quy luật giao lưu và tiếp biến văn hóa, vẫn còn nguyên giá trị lý luận và thực tiễn. Trong tương lai, khi Việt Nam tiếp tục hội nhập sâu rộng với thế giới, việc nghiên cứu và vận dụng những tri thức từ cuốn sách này lại càng trở nên cấp thiết. Nó giúp chúng ta có một nền tảng vững chắc để tự tin đối thoại với các nền văn hóa khác, tiếp thu tinh hoa nhân loại mà không đánh mất đi bản sắc riêng. Di sản của GS Trần Quốc Vượng và các cộng sự sẽ tiếp tục là ngọn đuốc soi đường cho những ai dấn thân vào con đường tìm hiểu và phụng sự văn hóa dân tộc.

6.1. Tổng kết những giá trị cốt lõi của cuốn sách tham khảo văn hóa

Có thể tóm tắt giáo trình Trần Quốc Vượng qua ba giá trị cốt lõi. Thứ nhất, tính hệ thống: công trình đã xây dựng một khung lý thuyết mạch lạc, logic, bao quát các khía cạnh cơ bản của văn hóa. Thứ hai, tính khoa học: các luận điểm đều dựa trên những tư liệu và phương pháp nghiên cứu tin cậy từ nhiều ngành khoa học khác nhau, tránh được lối diễn giải cảm tính. Thứ ba, tính thực tiễn: sách không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn là một sách tham khảo văn hóa hữu ích, giúp định hướng cho các hoạt động thực tiễn trong việc xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

6.2. Vị thế của công trình GS Trần Quốc Vượng trong bối cảnh mới

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0, những thách thức đặt ra cho việc bảo tồn bản sắc văn hóa ngày càng lớn. Công trình của GS Trần Quốc Vượng cung cấp một hệ quy chiếu vững vàng để nhận diện đâu là những giá trị cốt lõi, bền vững cần gìn giữ và đâu là những yếu tố có thể thay đổi để thích ứng. Nó nhắc nhở rằng, phát triển không có nghĩa là đoạn tuyệt với quá khứ. Việc hiểu rõ văn hóa Việt Nam truyền thống chính là cách tốt nhất để định hướng cho tương lai, giúp dân tộc vừa hội nhập thành công vừa giữ được "căn cước" của riêng mình trên bản đồ văn hóa thế giới.

Nội dung chính

MÔ TẢ THƯ MỤC VÀ TỔNG QUAN HỌC THUẬT GIÁO TRÌNH: CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

Thông tin xuất bản:

• Tên giáo trình: Cơ sở văn hóa Việt Nam (Tái bản lần thứ tám)
• Tác giả: GS. Trần Quốc Vượng (Chủ biên), GS. Tô Ngọc Thanh, GS. Nguyễn Chí Bền, PGS. Lâm Mỹ Dung, PGS. Trần Thúy Anh
• Nhà xuất bản: Nhà xuất bản Giáo dục
• Mã số xuất bản: 05-2006/CXB/18-1880/GD — Mã số: 7X274T6 - CND
• Thời lượng chương trình: 60 tiết (4 đơn vị học trình)

---

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam do GS. Trần Quốc Vượng chủ biên được biên soạn theo yêu cầu của Bộ Giáo dục và Đào tạo căn cứ trên Công văn số 173/VP ngày 10 tháng 01 năm 1995, nhằm đưa môn Văn hóa học và Cơ sở văn hóa Việt Nam vào chương trình đào tạo tại các trường đại học và cao đẳng. Văn bản pháp lý và định hướng học thuật của giáo trình xuất phát từ Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII và kiến nghị của Hội nghị lần thứ 8 Ủy ban quốc gia về Thập kỷ Quốc tế phát triển văn hóa (tháng 12/1994) do Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh chủ trì.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống khái niệm công cụ của bộ môn Văn hóa học, phương pháp luận tiếp cận văn hóa đa ngành, và khả năng phân tích diện mạo văn hóa Việt Nam trên cả hai bình diện lịch đại (tiến trình lịch sử) lẫn đồng đại (không gian các vùng văn hóa). Giáo trình giúp người học nhận thức rõ mối tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, hiểu cơ chế tiếp xúc - giao lưu văn hóa và các giá trị truyền thống của dân tộc.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế tương ứng với thời lượng 60 tiết giảng dạy, phân bổ thành 4 đơn vị học trình (18 bài thuộc 4 chương chính) cùng 1 chương kết luận (bài 19). Giáo trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu thông qua hệ phương pháp liên ngành: nhân học văn hóa, khảo cổ học, sử học, địa lý sinh thái học và xã hội học, kết hợp thao tác luận hệ thống - cấu trúc để phân tích các thành tố và thiết chế văn hóa.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung của giáo trình được triển khai qua 4 đơn vị học trình và 1 bài kết luận:

• Đơn vị học trình 1 — Chương 1: Các khái niệm cơ bản (15 tiết, từ Bài 1 đến Bài 4): Trình bày mối quan hệ giữa con người (với tư cách là chủ thể và khách thể) và văn hóa; hệ thống hóa các định nghĩa về văn hóa (Lưu Hướng, E. Tylor, F. Boas, UNESCO, Hồ Chí Minh, Phan Ngọc, Trần Ngọc Thêm); phân định ranh giới giữa văn hóa, văn minh, văn hiến, văn vật; phân tích sự tương tác giữa văn hóa với môi trường tự nhiên (hệ sinh thái phồn tạp) và môi trường xã hội (xã quyển, nhân tác quyển, các nguyên lý tổ chức xã hội); làm rõ cơ chế tiếp xúc và giao lưu văn hóa (acculturation).
• Đơn vị học trình 2 — Chương 2: Cấu trúc, các thiết chế và chức năng của văn hóa (15 tiết, từ Bài 5 đến Bài 7): Khảo sát hình thái, mô hình văn hóa, các thành tố cấu thành văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần, văn hóa xã hội cùng hệ thống chức năng và thiết chế văn hóa trong đời sống cộng đồng.
• Đơn vị học trình 3 — Chương 3: Diễn trình lịch sử của văn hóa Việt Nam (15 tiết, từ Bài 8 đến Bài 12): Trình bày tiến trình phát triển văn hóa Việt Nam theo trục lịch đại qua 5 giai đoạn: thời tiền sử và sơ sử; thiên niên kỷ đầu Công nguyên; thời kỳ độc lập tự chủ; giai đoạn 1858–1945; và giai đoạn từ năm 1945 đến nay.
• Đơn vị học trình 4 — Chương 4: Không gian văn hóa Việt Nam (13 tiết, từ Bài 13 đến Bài 18): Phân tích đặc trưng văn hóa trên trục đồng đại tại 6 vùng văn hóa: Tây Bắc, Việt Bắc, châu thổ Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ.
• Chương kết luận — Bài 19: Văn hóa và phát triển (2 tiết): Khái quát vai trò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Logic phát triển nội dung đi từ cơ sở lý luận đại cương (khái niệm, quy luật, cấu trúc chức năng) đến việc ứng dụng phân tích thực chứng trên trục lịch sử (lịch đại), trục không gian địa văn hóa (đồng đại), và kết thúc ở vấn đề ứng dụng thực tiễn trong phát triển quốc gia.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Hệ thống lý thuyết nền tảng: Lý thuyết sinh thái văn hóa (mối tương tác giữa con người với hệ sinh thái tự nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa); lý thuyết cấu trúc - chức năng xã hội; lý thuyết tiếp biến văn hóa (acculturation) của R. Redfield, R. Linton và M. Herskovits (1936); thao tác luận văn hóa gắn với khái niệm "độ khúc xạ" và nghệ thuật "bricolage" của GS. Phan Ngọc.
• Các nguyên lý cốt lõi: Nguyên lý con người vừa là chủ thể sáng tạo vừa là khách thể thụ hưởng các giá trị văn hóa; nguyên lý văn hóa là phương thức chế ngự, kiểm soát bản năng sinh học; 3 nguyên lý tổ chức xã hội truyền thống (cùng cội nguồn/dòng máu, cùng chỗ/địa vực cư trú, cùng lợi ích/tầng lớp nghề nghiệp).
• Mô hình và khung phân tích (frameworks):
  • Mô hình so sánh quan hệ ruộng đất phong kiến phương Tây (Lãnh chúa — Nông nô — Ruộng đất) đối sánh với mô hình tiền quân chủ Việt Nam (Thủ lĩnh — Nông dân — Đất đai);
  • Khung cấu trúc hệ thống "Làng — Liên làng — Siêu làng" của GS. Hà Văn Tấn;
  • Phổ hệ cơ cấu xã hội truyền thống: Cá nhân — Gia đình — Họ hàng — Làng xóm — Vùng (miền, xứ) — Đất nước (mô hình Nhà — Họ — Làng — Nước);
  • Hằng số sinh thái Việt Nam: Nhiệt — Ẩm — Gió mùa và hệ sinh thái phồn tạp (đa dạng giống loài, thực vật chiếm ưu thế so với động vật).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng chuyên môn: Phân biệt chính xác các khái niệm học thuật then chốt (văn hóa, văn minh, văn hiến, văn vật); phân loại di sản theo tiêu chuẩn di sản văn hóa hữu thể (tangible) và vô hình (intangible); xử lý và đối chiếu các nguồn tư liệu khảo cổ học, dân tộc học và văn bản học.
• Kỹ năng phân tích học thuật: Phân tích "độ khúc xạ" văn hóa trong quá trình tiếp nhận các yếu tố ngoại sinh; giải mã mối quan hệ giữa điều kiện sinh thái địa lý với cơ cấu bữa ăn truyền thống (mô hình Cơm — Rau — Cá), tính chất thực vật, đặc trưng sông nước và các thiết chế công xã nông thôn Bắc Bộ.
• Năng lực ứng dụng thực tiễn: Vận dụng tri thức về tính cách dân tộc, tâm lý tiểu nông (tâm lý bình quân, gia trưởng, tác phong tùy tiện) và hiện tượng "nông thôn hóa đô thị" để phân tích các vấn đề văn hóa xã hội trong công tác quản lý và xây dựng nếp sống văn hóa.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

• Phương pháp sư phạm: Giáo trình được xây dựng theo phương pháp tiếp cận liên ngành (Interdisciplinary approach), tích hợp dữ liệu từ Nhân học, Khảo cổ học, Địa lý học, Xã hội học và Sử học. Giảng viên sử dụng phương pháp thuyết giảng kết hợp trực quan hóa bằng các sơ đồ cơ cấu (sơ đồ mối quan hệ Con người — Tự nhiên — Xã hội, mô hình ruộng đất, sơ đồ phân tầng xã hội).
• Bài tập và phân tích trường hợp (Case studies): Hệ thống câu hỏi ở cuối mỗi bài học định hướng sinh viên phân tích các trường hợp cụ thể, như:
  • Phân tích cấu trúc gia đình hạt nhân của người Việt trong mối quan hệ với chế độ phụ quyền Nho giáo và hiện tượng "vỏ Tàu, lõi Việt";
  • Nghiên cứu trường hợp hiện tượng "nông thôn hóa đô thị" tại Kẻ Chợ — Thăng Long và các đô thị ngoại thương sau thế kỷ XVI (Phố Hiến, Hội An, Thanh Hà) theo luận điểm của GS. Phan Đại Doãn;
  • Đánh giá tác động của 4 giai đoạn sinh thái lịch sử (thu lượm, đầu nông nghiệp, đầu đô thị, công nghiệp hiện đại) dựa trên nghiên cứu của Malcolm Hadley.
• Bài tập thực hành: Sinh viên thực hiện các bài tập phân tích văn hóa dân gian (tục ngữ, ca dao, lễ hội đua thuyền, bơi chải, tục thờ cây, tục thờ thủy thần); đối chiếu quy định trong hương ước làng xã để làm rõ tính tự quản và tính cộng đồng của làng Việt cổ truyền.
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá định kỳ thông qua mức độ hoàn thành hệ thống câu hỏi tự luận cuối mỗi bài (như phân biệt văn hóa và văn minh, phân tích 4 đặc trưng của PGS.TSKH. Trần Ngọc Thêm: tính hệ thống, tính giá trị, tính lịch sử, tính nhân sinh); đánh giá học phần bằng bài thi viết tổng hợp kiểm tra kiến thức trong phạm vi 4 đơn vị học trình (60 tiết).
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên cần đọc đối chiếu nội dung giáo trình với các công trình nghiên cứu gốc được trích dẫn trong văn bản; tự xây dựng bảng so sánh các đặc trưng của 6 vùng văn hóa và lập niên biểu diễn trình văn hóa Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

• Hoàn thiện qua các lần tái bản: Giáo trình là bản in lần thứ tám (tháng 5/2006), được chỉnh sửa và bổ sung trên cơ sở tiếp thu ý kiến phản biện học thuật từ các nhà nghiên cứu: PGS.TS Nguyễn Xuân Kinh, TS. Nguyễn Thị Minh Thái, ông Nguyễn Hòa, ông Lê Đình Bích, ông Trần Mạnh Hảo trên các tạp chí và ấn phẩm chuyên ngành (Tạp chí Văn hóa dân gian, Tập san Kiến thức ngày nay, báo Thể thao và Văn hóa, báo Văn nghệ) sau các đợt tập huấn của Bộ Giáo dục và Đào tạo tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.
• Tích hợp các quan điểm học thuật chuẩn mực:
  • Tích hợp định nghĩa văn hóa của UNESCO tại Hội nghị Mehico (1982), phân loại rõ di sản văn hóa hữu thể (tangible) và vô hình (intangible);
  • Cập nhật các kết quả nghiên cứu từ Đề tài khoa học cấp Nhà nước KX-07 ("Con người với tư cách là mục tiêu và động lực phát triển kinh tế xã hội") và công trình Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay (GS. Phan Huy Lê và GS. Vũ Minh Giang chủ biên, 1996);
  • Tiếp thu hệ thống phân vùng sinh thái Việt Nam của GS. Đào Thế Tuấn (10 vùng) và GS. Mai Đình Yên (19 vùng);
  • Vận dụng quan điểm thao tác luận của GS. Phan Ngọc (Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới, 1994) và các nghiên cứu của GS. Hà Văn Tấn về bản sắc dân tộc, mô hình liên làng — siêu làng và hiện tượng giao lưu văn hóa (acculturation).
• Gắn kết thực tiễn xã hội: Giáo trình gắn kết lý luận văn hóa với các vấn đề đương đại: xu hướng sinh thái học văn hóa thế kỷ XXI (triết lý tân tự nhiên), nhận diện các mặt tiêu cực của căn tính tiểu nông (tâm lý ỷ lại, cào bằng, ăn xổi, gia trưởng) trong quá trình hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

• Cấp độ và ngành đào tạo: Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai trình độ đại học, cao đẳng thuộc khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn (Văn hóa học, Lịch sử, Xã hội học, Văn học, Việt Nam học, Du lịch, Quản lý văn hóa, Báo chí - Truyền thông), đồng thời là tài liệu tham khảo cho học viên cao học.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức nền tảng về Lịch sử Việt Nam, Địa lý tự nhiên và kinh tế - xã hội Việt Nam, cùng các khái niệm cơ bản của Triết học (đặc biệt là các nguyên lý của chủ nghĩa duy vật lịch sử về tồn tại xã hội, ý thức xã hội và con người).
• Phương thức sử dụng cho giảng viên: Dùng làm khung chương trình chuẩn phân bổ 60 tiết giảng dạy; khai thác hệ thống sơ đồ, dữ liệu trích dẫn chuyên sâu từ các học giả để xây dựng bài giảng lý thuyết và thiết kế các chủ đề thảo luận nhóm (xê-mi-na).
• Phương thức sử dụng cho tự học và nghiên cứu: Phục vụ độc giả tra cứu các định nghĩa thuật ngữ học thuật, nghiên cứu phương pháp luận phân vùng văn hóa và tìm hiểu hệ thống thư mục chuyên khảo về văn hóa học Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình phù hợp với sinh viên các trường đại học, cao đẳng cần hoàn thành học phần Cơ sở văn hóa Việt Nam (60 tiết), giảng viên chuyên ngành văn hóa học, và các nhà nghiên cứu cần tài liệu tổng quan có hệ thống về văn hóa Việt Nam.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức phổ thông về tiến trình lịch sử Việt Nam, đặc điểm địa lý - sinh thái các vùng miền và các nguyên lý cơ bản của khoa học xã hội.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác cùng môn học?

Giáo trình kết hợp đồng thời phương pháp phân tích văn hóa trên trục lịch đại (5 thời kỳ lịch sử) và trục đồng đại (6 vùng văn hóa), đồng thời xác lập cơ sở sinh thái học văn hóa thông qua hằng số tự nhiên "Nhiệt — Ẩm — Gió mùa" và phổ hệ xã hội truyền thống "Nhà — Họ — Làng — Nước".

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên học tuần tự theo kết cấu 4 đơn vị học trình, giải quyết toàn bộ các câu hỏi ôn tập sau mỗi bài học, và đọc đối chiếu trực tiếp với các tài liệu tham khảo gốc được dẫn trong chú thích chân trang.

5. Giáo trình trích dẫn những nguồn tài liệu tham khảo chủ yếu nào?

Giáo trình dẫn nguồn từ các công trình kinh điển: Việt Nam văn hóa sử cương (Đào Duy Anh), Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới (Phan Ngọc), các bài nghiên cứu của Nguyễn Từ Chi và Hà Văn Tấn trong cuốn Văn hóa học đại cương và cơ sở văn hóa Việt Nam, các báo cáo của UNESCO và công trình thuộc Đề tài cấp Nhà nước KX-07.

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam do GS. Trần Quốc Vượng chủ biên cung cấp hệ thống tri thức chuẩn xác, có cấu trúc chặt chẽ về lý luận văn hóa học đại cương và diện mạo văn hóa Việt Nam. Giáo trình xác lập khung phân tích khoa học thông qua sự kết hợp giữa các yếu tố sinh thái tự nhiên, cơ cấu tổ chức xã hội và diễn trình lịch sử - địa lý của dân tộc.

Lộ trình học tập đề xuất là tiếp cận tuần tự từ các khái niệm cơ bản (Chương 1), cấu trúc và chức năng văn hóa (Chương 2), tiến trình lịch sử (Chương 3), không gian 6 vùng văn hóa (Chương 4), đến bài học tổng kết về văn hóa và phát triển (Bài 19). Để nâng cao hiệu quả nghiên cứu, người học nên khai thác bổ trợ các chuyên khảo lịch sử, dân tộc học và các văn kiện chính sách văn hóa được trích dẫn trong giáo trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRẦN QUỐC VƯỢNG (Chủ biên) - TÔ NGỌC THANH NGUYEN CHi BEN _ LÂM MỸ DUNG TRẦN THÚY ANH CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM TRAN QUOC VƯỢNG (Chú biên) TÔ NGỌC THANH - NGUYÊN CHÍ BỀN - LAM MY DUNG - TRAN THUY ANH CO SO VAR HOA VIỆT tim (Tái bân lẫn thứ tám) NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC 05-2006/CXB/18-1880/GD Ma s6: 7X274T6 - CND bo LOI NOI DAU Những năm gồn dây, nhận thitc vd vai trd của van héa 6 nước ta được nâng lên đúng uới gió trị dích thục của nó. Nghị quyết Hội nghị lồần thú 4 của Ban chấp hành Trung ương khóa VII đã khẳng định uờn hóa là nền lảng tính thần của xố hội, thể hiện lầm cao va chidu sâu uề trình dộ phát triển của một dân tộc, là sự kết Hnh những giá trị tốt đẹp nhốt trong quan hệ giữa người uới người uới xã hội uà uới thiên nhiên. Nó oùa là một dộng lục thúc đẩy vita la một mục tiêu phát triển kinh tế — xã hội của chúng ta. Cũng uì thế, uiệc giữ gìn, phót huy uà chốn hung van héa dân tộc được dét ra mét cách cấp bách, dòi hồi sự tham gia của nhiều ngành, nhiều gidi.

Giữa tháng 13 năm 1994, Hội nghị lần thú 8 của Ủy ban quốc gia uề Thập kÌ Quốc tế phát triển uẽn hóa của Việt Nam do Phó Thủ tông Nguyễn Khánh làm chủ tịch đã họp. Hội nghị tập trung thảo luộn chủ dề : Bảo uệ uà phái huy di sản uờn hóa Việt Nam, dặc biệt là di sản uăn hóa phí uột thể. Hội nghị này dã có nhiều kiến nghị uới Đảng, Nhà nước, các Bộ, ngành, trong đó có hiến nghị ; "Bộ Giáo dục dù Đào tao dua vaio chương trình giảng dạy ỏ cóc trường học nội dung bdo vé 0à phát huy cúc dị sản uăn hóa, giáo duc cho thanh nién va học sinh uề giá trị của ăn hóa dân tộc 0à di sản uăn hóa Việt Nam, nứng cao lòng tụ hào dân tộc uờ ý thúc bảo uệ dị sửn uăn hóa" Ngày 10 thông 1 năm 1995, B6 Gido duc va Dao tạo dã ki công 0uăn số 173/VP uề uiệc lăng cường giáo dục các giá trị uên hóa dân tộc uà di sản van hoa Viét Nam, yêu cầu các cơ quan chuẩn bị hệ thống giáo trùnh, dưa môn Văn hóa hoc va co sé van héa Việt Nam uào chương trình đại học, cao đẳng, đệ phục uụ vide hee tap của sinh vién. Nhận trách nhiệm trước Bộ Giáo dục uà Đào tạo, chúng tôi biên soạn giáo trình môn Cơ sở uãn hóa Việt Nam.

ss* Khoa Van héa hoc néi chung va mén Co sé van héa Viet Nam nói riêng có ý nghĩa rất quan trọng không chỉ trong nhà trường mà còn ở ngoài xã hội. Tuy thế, uới nhờ trường dai hoc va cao đẳng, Văn hóa học lại là môn học còn rất mới mê. Hiện tại, còn có nhiều cách hiểu khác nhau uề lịch sử va đặc điểm uăn hóa Việt Nam, cũng như còn nhiều cách hiểu, cách trình bày uề môn Co sd van héa Việt Nam. Chính uì uậy, chúng tôi thấy rằng, cần trình bày cho sinh vién hiéu cd hai mét lich dai va dồng đại của uăn hóa Việt Nam lên những độc diễm uề ca những kiến thúc cơ bản uề môn Văn hóa học.

Sau lin xuất bản đầu tiên, phục uụ cho hội nghị tập huén uề bộ môn Văn hóa học do Bộ-Giáo dục 0à Đào tạo tổ chúc tại Hà Nội uà Thành phố Hồ Chỉ Minh, chúng tôi đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp quý báu của các đồng nghiệp, các thầy giáo, cô giáo 0à bạn đọc các nơi (như PGS, TS Nguyễn Xuân Kinh, TS Nguyễn Thị Minh Thái, ông Nguyễn Hòa, ông Lê Đình Bích, ông Trần Mạnh Hảo trên tạp chỉ Văn hóa dân gian, Tộp sơn Kiến thức ngày nay, báo Thể thao va van hóa, báo Văn nghệ). Chúng tôi xin tô lòng cảm ơn, Ở lần xuốt bản này, chúng tôi dã sửa chữa uà bổ sưng cho hoờn thiện hơn trên cơ sở cóc Ý kiến dóng góp. Tuy nhiên, chúng tôi nghỉ rồng để có cuốn giáo trình uề Văn héa học hoàn chỉnh, bán thân các tác giả còn phải nghiên cứu nhiều uờ cần có thêm nhiều ý biến thảo luận, góp ý của độc giả. Vì uậy rất mong các đồng nghiệp 0uù bạn dọc góp ý, phê bình để cuốn sách ngày một tốt hơn.

Voi hi vong mén Văn hóa học uờ Cơ sở uên hóa Việt Nam sẽ được khẳng định uị thế, như nó uốn cần có, chúng tôi mong rằng giáo trình sơ thảo này sẽ đóng góp tích cục uào uiệc giảng đạy uà học lập trong các trường dai hoc va cao đằng. Ha Noi, thang 8 - 1998 Chủ biên TRẦN QUỐC VƯỢNG x bà CUON SACH DUOC VIET THEO CHUONG TRINH MON CO SO VAN HOA VIET NAM (GIANG DAY TRONG 60 TIET) VOI 4 DON VI HOC TRINH - Don vị học trình I Chuong 1 CAC KHAI NIEM CƠ BẢN (15 tiết) Bài 1: Văn hóa va van hoa hoe (4 tiét) 9 Bai 2: Van héa và môi trường tự nhiên (3 tiết) 25 Bài 3 : Văn hóa và môi trường xã hội (4 tiết) 36 Bài 4 ; Tiếp xúc và giao lưu văn hớa (4 tiết) 49 — Đơn vị học trình 2 Chương 2 CẤU TRÚC, CÁC THIẾT CHẾ VÀ CHỨC NĂNG CỦA VĂN HÓA (15 tiết) Bài 5 ; Hình thái và mô hình văn hớa (4 tiết) 64 Bài 6 : Những thành tố của văn hoa (5 tiét) 73 Bòi 7 : Chức năng và cấu trúc của văn hóa (6 tiết) — 100 — Don vi học trình 3 Chương 3 DIEN TRINH LICH SU CUA VAN. HOA VIET NAM (15 tiết) Bài 8 : Van hóa Việt Nam thời tiên sử và sơ sử (3 tiết 114 Bài 9 ; Văn hóa Việt Nam thiên niên kỉ đẩu công nguyên (3 tiết) 134 Bài 10 : Văn hóa Việt Nam thời tự chủ (3 tiết) 163 7 Bai 11: Văn hóa Việt Nam từ năm 1858 đến nam 1945 (3 tiết) 183 Bai 12 : Văn hóa Việt Nam từ nam 1945 dén nay (3 tiết) 198 — Đơn vị học trình 4 Chương 4 KHÔNG GIAN VĂN HÓA VIỆT NAM 413 tiếu Bài 13: Ving van hóa Tây Bác (1,5 tiết) 213 Bai 14: Vùng văn hơa Việt Bác (1,5 tiết) 226 Bài 15: Vùng văn hóa châu thổ Bác Bộ (3 tiết) 234 Bài 18 : Vang van hoa Trung Bộ (3 tiết) 244 Bài 17: Vùng văn hóa Tây Nguyên (2 tiết) 252 Bài 18: Vùng văn hóa Nam Bộ (2 tiết} 266 Chương kết luận - Bài 19 - Văn hóa và phát triển (2 tiết 278 sey ine ChuongI CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN BÀI 1 VĂN HÓA VÀ VĂN HÓA HỌC I- CON NGƯỜI - CHỦ/KHÁCH THỂ CỦA VĂN HÓA Một trong những khía cạnh cần xem xét của vấn để là quan hệ giữa con người và vấn hóa. Mối quan hệ này được bộc lộ ra ở ba khía cạnh quan trọng : - Con người với tư cách là chủ thể sáng tạo của vân hóa, - Con người cũng là sản phẩm cửa văn hóa, - Con người cũng là đại biểu mang giá trị văn hóa do con người sáng tạo ra Như vậy, con người vừa là chủ thể nhưng vừa là khách thể của văn hơớa.

Có nhìn nhận văn hóa như một chỉnh thể thống nhất, chúng ta mới lí giải được mối quan hệ hữu cơ giữa con người với xã hội, giữa con người với tự nhiên. Trong những mối quan hệ ấy, con người là chủ thể, là trung tâm, như mô hinh sau : “8 “a Thể nhưng, từ trước đến nay cả ba thành tố trong mỏ hình này, không phải đã được mọi người, mọi thời nhìn nhận một cách nhất quán 1. Những dịnh nghĩa khác nhau về con người Trong trường kỉ lịch sử, những câu hỏi "Ta từ đâu đến ? Ta đi đến đâu ?”', là những câu hỏi ám ảnh loài người từ muôn đời nay. Và loài người luôn tìm cách giải đáp những eâu hỏi này bằng các huyền thoại, sáng thế luận, học thuyết triết học, tôn giáo v.

Trong tư tưởng phương Đông, con người là vũ trụ thu nhò "Nhân thân tiểu thiên địa" (Lão Tử). Con người là sự thống nhất của không gian và thời gian. Con người bao gồm cả vũ - không gian (trên dưới) va tru ~ thời gian (xưa qua nay lại) Theo mô hình tam phân (bệ ba) hay thuyết Tam- Tài, con người là một trong ba ngôi ba thế lực của vũ trụ bao la tức Thiên - Địa - Nhân. Người nối liến trời với đất, dung hòa bai cực đối lập ấy để đạt được sự hài hòa hợp lí : "Thiên thời ~ địa lợi - nhân hòa", Trong hệ thống quan niệm của Phật giáo, người và muôn loài là bỉnh đảng, khác với quan niệm phương Tây cổ truyền cho con người là trung tâm vũ trụ, chúa tể của muôn loài Quan niệm vẽ con người của triết học phương Đông là : "Tam tài, "Vạn vật tương đống", "Thiên nhân hợp nhất" và quan niệm của Phật giáo cho rằng con người bình đẳng với muôn loài, hoàn toàn tương đồng với xu thế phát triển của sinh thái học hiện đại và sinh thái học vân hóa Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử nhìn con người như một thành tổ đã tổn tại trong nhiều mối quan hệ xã hội như định nghĩa của Các Mác : "Trong tính thực tiễn của nở, con người là sự tổng hòa các quan hệ xã hội".

Một số nhà nghiên cứu cho rằng định nghĩa này đúng nhưng để hiểu Các Mác hơn cần nhớ, năm 1865, khi hai cô con gái Laura và Jenny Mác đặt câu hỏi với bố : "Châm ngôn ưa thích nhất 10. we của bố là gì ? ", Mác đã trả lời bằng một câu nổi tiếng của thời cổ đại La Mã : "Không có cải gì của con người, mà tôi lại coi nó như xa lạ đối với tôi" Trong thời đại tín học, người ta hay sử dụng khái niêm con người nhiều chiều (Multidimension). Khái niệm này về thực chất thể hiện quan niệm trên của Các Mác. Con người nhiều chiều ở đây có thể hiểu con người trong các chiêu hướng tự nhiên xã hội, gia đình xã hội, hành động tâm lính, con người chính mình Trong khoa học sinh thái, con người được đặt trong sinh quyển, là một thành viên đặc biệt trong sinh quyển, do bản chất sinh vật phát triển hoàn hảo nhất và do bản chất văn hóa.

chỉ có ở con người. Con người cùng với quả đất là một hệ sinh thái.