Tổng quan về giáo trình

Giáo trình môn học Cơ sở tạo hình 1 là tài liệu học tập chính quy dành cho trình độ Cao đẳng ngành Thiết kế đồ họa, được ban hành kèm theo Quyết định số 368ĐT/QĐ-CĐXD1 ngày 10 tháng 8 năm 2021 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Xây dựng số 1 trực thuộc Bộ Xây dựng. Giáo trình do nhóm giảng viên bộ môn Kiến trúc Cơ sở biên soạn, đóng vai trò là học phần kiến thức cơ sở ngành bắt buộc, trang bị nền tảng lý thuyết và thực hành ban đầu cho sinh viên trước khi bước vào các học phần chuyên môn đồ họa ứng dụng.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng đến việc cung cấp cho người học hệ thống khái niệm về nghệ thuật tạo hình, quy luật cảm thụ thị giác và phương pháp tổ chức các yếu tố không gian từ hai chiều (2D) đến ba chiều (3D). Sinh viên sau khi hoàn thành môn học có khả năng nhận diện, phân tích và chủ động thao tác với các thành tố thị giác cơ bản, từ đó ứng dụng vào việc xây dựng bố cục, trang trí và thiết kế các sản phẩm đồ họa cụ thể.

Cấu trúc giáo trình được tổ chức thành 3 chương chính theo trình tự logic chặt chẽ:

  • Chương 1: Bài mở đầu – Khái niệm tạo hình và các điều kiện nhận thức thị giác.
  • Chương 2: Các yếu tố cơ bản của cơ sở tạo hình – Nghiên cứu điểm, nét, diện, khối, ánh sáng, màu sắc, chất liệu và bố cục.
  • Chương 3: Các nguyên tắc trong tạo hình – Trình bày các nguyên tắc và nguyên lý tổ chức ngôn ngữ thị giác.

Cách tiếp cận của giáo trình đi từ cơ sở quang học, hình học không gian đến kỹ thuật biểu đạt mỹ thuật. Điểm đặc sắc nằm ở việc chuẩn hóa các khái niệm trừu tượng (như lực thị giác, hiệu quả rung, hiệu quả ảo, phông và hình) thành các quy tắc tạo hình cụ thể, kết hợp phân loại kỹ thuật ứng dụng cho cả hai môi trường đồ họa kỹ thuật số (Digital Design) và đồ họa in ấn (Print Design).

Nội dung kiến thức cốt lõi

[Chương 1: Bài mở đầu]
[Chương 2: Các yếu tố cơ bản của cơ sở tạo hình]
[Chương 3: Các nguyên tắc trong tạo hình]

Các chương/chủ đề chính

Chương 1: Bài mở đầu

Chương này xác định tạo hình là việc tạo ra hình thể bằng đường nét, màu sắc và hình khối nghệ thuật. Nội dung chỉ rõ thị giác là giác quan tiếp nhận thông tin nhiều nhất trong không gian ba chiều (chiếm 80% sự thu hút). Hai nhân tố cốt lõi chi phối khả năng nhận thức thị giác được phân tích chi tiết:

  • Ánh sáng: Tác động trực tiếp đến khả năng nhận biết hình khối và màu sắc. Chương 1 phân tích các biến số của ánh sáng gồm cường độ (quá mạnh gây chói, quá yếu gây mờ ảo), hướng chiếu (chiếu thẳng làm giảm cảm nhận khối; chiếu góc tạo bóng đổ bản thân và bóng đổ công trình), và nguồn sáng (tự nhiên từ mặt trời, mặt trăng, thời tiết; nhân tạo từ hệ thống đèn).
  • Màu sắc của ánh sáng: Phân tích sự biến đổi cảm quan không gian theo màu sắc ánh sáng (ánh sáng trắng, ánh sáng vàng) và nguyên lý phối màu (màu tương tự tạo dòng chảy tự nhiên; màu tương phản tạo sự chú ý do não bộ luôn tìm kiếm sự hài hòa).

Chương 2: Các yếu tố cơ bản của cơ sở tạo hình

Đây là chương trọng tâm với dung lượng kiến thức lớn nhất, bao gồm các chủ đề:

  • Điểm, Nét, Diện: Thiết lập mối quan hệ phát triển không gian: điểm chuyển động sinh ra nét, nét chuyển động sinh ra diện, diện chuyển động sinh ra khối. Điểm là nguồn gốc ban đầu chỉ vị trí, không có chiều dài, rộng, sâu; nét có chiều dài và độ dày hiển thị, được phân loại thành đường viền vật thể và nét độc lập. Khả năng biểu hiện của nét được dẫn chứng theo tài liệu Landscape Architecture qua các trạng thái: đột xuất, vươn trải, nhấn mạnh, biến đổi tĩnh tại, dứt khoát, thăng bằng, nhẹ nhàng, bất tĩnh tại, sức mạnh. Diện có hai chiều (dài, rộng), hình dáng, diện tích và phương hướng.
  • Hiệu quả rung và hiệu quả ảo:
    • Hiệu quả rung: Hình thành do sự giao thoa trường lực thị giác giữa các điểm hoặc nét ở gần nhau; kỹ thuật tạo rung thực hiện bằng cách tăng (giảm) dần đều độ dày của nét để làm thay đổi khoảng cách tương hỗ.
    • Hiệu quả ảo: Sử dụng thủ pháp đảo lộn vị trí các nét/diện để tạo hình đa nghĩa (như hình vẽ bậc thang nhìn xuôi/ngược, khối lập phương đồng thời là góc tường) hoặc kết hợp tạo hình với thực tế.
  • Phông và Hình: Xác định ranh giới đường bao giữa hình và nền. Trình bày hai định luật: Định luật chuyển đổi (cái nhỏ là hình, cái lớn là nền; quy luật âm – dương, đen – trắng, lồi – lõm) và Định luật tương phản (đối lập to – nhỏ, sáng – tối). Kỹ thuật tạo phông hình lẫn lộn (ví dụ hình hai con cò, hình mặt người) đòi hỏi nét giới hạn đa nghĩa, kích thước mảng tương đương, tính liên tục và các mảng đan quyện vào nhau.
  • Hình khối và Phân loại Đa diện: Hình khối có 3 chiều (rộng, dài, sâu), gồm điểm (góc), tuyến (cạnh), diện (giới hạn), tồn tại ở dạng đặc hoặc rỗng. Giáo trình hệ thống hóa 5 khối đa diện đều:
    • Tứ diện: 4 mặt, 6 cạnh, 4 đỉnh.
    • Khối lập phương (lục diện): 6 mặt, 12 cạnh, 8 đỉnh.
    • Bát diện: 8 mặt, 12 cạnh, 6 đỉnh.
    • Thập nhị diện: 12 mặt, 30 cạnh, 20 đỉnh.
    • Nhị thập diện: 20 mặt, 30 cạnh, 12 đỉnh. Đa diện đều được phân thành Hệ thanh (mặt bên là tam giác $\Delta$, liên kết khớp cầu, không bị biến dạng gồm tứ diện, bát diện, nhị thập diện) và Hệ vỏ (các đỉnh có 3 cạnh đồng quy ký hiệu Y gồm tứ diện, lập phương, thập nhị diện). Phân tích khối đa diện bán đều qua kỹ thuật cắt gọt góc đỉnh (ví dụ cắt gọt lập phương tạo thành lục diện cụt gồm 6 hình bát giác đều và 8 tam giác đều).
  • Phân loại ánh sáng chuyên sâu: Khảo sát 7 dạng nguồn sáng thực tế gồm ánh sáng mặt trời, ánh sáng cửa sổ, ánh sáng bóng đèn sợi đốt (sáng nóng, não tự lọc màu vàng), ánh sáng đèn huỳnh quang/neon (ngả xanh lục, dùng cho không gian công cộng), ánh sáng hỗn hợp (giao thoa tự nhiên và nhân tạo), ánh sáng từ ngọn lửa/nến (nhiệt độ màu thấp ngả cam/đỏ, vị trí chiếu thấp), ánh sáng đèn cao áp đường phố (phổ màu hẹp, đơn sắc cam, tương phản gắt), và ánh sáng flash trong nhiếp ảnh (triệt tiêu bóng đổ).
  • Màu sắc và Hệ thống màu: Dẫn chứng thí nghiệm phân giải ánh sáng trắng qua lăng kính của Isaac Newton năm 1704 thành dải quang phổ 7 màu. Phân tích 3 mô hình màu chuẩn:
    • Hệ RGB (Mô hình màu bù/cộng): Kết hợp Red - Green - Blue tỷ lệ 1:1:1 tạo ánh sáng trắng. Ứng dụng trong Digital Design (giao diện web, ứng dụng di động, icon, đồ họa truyền thông mạng xã hội, video).
    • Hệ CMYK (Mô hình màu trừ): Kết hợp Cyan - Magenta - Yellow - Key (đen) dựa trên sự hấp thụ ánh sáng. Ứng dụng trong in ấn (bộ nhận diện thương hiệu, danh thiếp, poster, bao bì, tờ rơi, bảng hiệu).
    • Hệ màu hữu cơ (Hội họa): Dựa trên 3 màu gốc Đỏ - Vàng - Lam. Xây dựng vòng tròn thuần sắc qua 3 cấp độ: Màu cấp 1 (Đỏ, Vàng, Xanh), Màu cấp 2 (Cam, Xanh lá, Tím), Màu cấp 3 (Cam Vàng, Cam Đỏ, Tím Lam, Tím Đỏ, Lục Lam, Lục Vàng).
    • Thuộc tính màu: Xác lập 3 thuộc tính gồm Tông màu (Hue - vị trí trên quang phổ), Cường độ (Intensity - độ bão hòa), Quang độ (Value - độ sáng tối; kỹ thuật tạo Tints bằng cách pha trắng, Shades bằng cách pha đen). Phân chia gam màu nóng và màu lạnh.
  • Chất liệu và Kỹ thuật tạo chất: Phân tích chất liệu tự nhiên (nhẵn, sần sùi) và 5 kỹ thuật tạo chất nhân tạo: tạo chất bằng điểm, bằng nét, bằng mảng, bằng họa tiết/chữ/số, và bằng chất liệu có sẵn/tổng hợp.
  • Bố cục tạo hình: Phân chia mảng chính (nổi bật, truyền tải nội dung) và mảng phụ (nền, gam màu trầm hỗ trợ). Trình bày 4 dạng bố cục cơ bản:
    • Bố cục đăng đối (đối xứng): Sắp xếp họa tiết đều nhau qua trục hoặc qua tâm (ứng dụng trong thiết kế logo, kiến trúc, nhiếp ảnh).
    • Bố cục đường diềm: Lặp lại họa tiết theo khoảng cách đều đặn theo chiều ngang (giới hạn trên - dưới) hoặc chiều dọc (giới hạn trái - phải).
    • Bố cục dàn trải: Họa tiết lặp lại đều đặn trên diện phẳng rộng, không giới hạn 4 phía.
    • Bố cục tự do: Bố cục phi quy tắc định trước, ứng dụng trong thiết kế poster và website.

Chương 3: Các nguyên tắc trong tạo hình

Trình bày các nguyên tắc và nguyên lý tổ chức các yếu tố thị giác nhằm hoàn thiện tác phẩm đạt tính thẩm mỹ và công năng truyền tải thông điệp.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Hệ thống lý thuyết cảm thụ thị giác: Quy luật quang hình học, nguyên lý trường lực thị giác của điểm - nét, hiện tượng biến đổi nhận thức phông - hình và cơ chế bù trừ/thích nghi màu sắc của mắt người.
  2. Cơ sở hình học không gian và kết cấu đa diện: Bản chất hình học của 5 khối đa diện đều, quy luật kết cấu chịu lực của hệ thanh ($\Delta$) và hệ vỏ ($Y$), nguyên lý chuyển đổi hình thái từ đa diện đều sang đa diện bán đều qua phép cắt gọt phân chia mặt phẳng.
  3. Nguyên lý quang phổ và mô hình hóa màu sắc: Thuyết tán sắc ánh sáng Isaac Newton (1704), cơ chế vật lý của mô hình màu bù RGB (Digital) và mô hình màu trừ CMYK (Print), hệ thống cấu trúc 3 cấp bậc màu của vòng tròn thuần sắc và 3 thuộc tính không gian màu (Hue - Intensity - Value).

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thao tác chính xác các dụng cụ vẽ kỹ thuật thủ công (bút chì, thước kẻ, compa, tẩy) trên khổ giấy A4; phân chia tỷ lệ hình học chuẩn xác; tạo dựng các dạng thức bề mặt chất liệu bằng kỹ thuật chấm điểm, đan nét, phân mảng và phối hợp ký tự.
  • Kỹ năng phân tích thị giác (Analytical skills): Phân tích hướng chiếu và nhiệt độ màu của các nguồn sáng thực tế; bóc tách cấu trúc phông - hình trong các biểu tượng thị giác; nhận diện chính xác hệ màu cần áp dụng tùy thuộc vào phương thức xuất bản kỹ thuật số hay in ấn vật lý.
  • Kỹ năng thực hành đồ họa (Practical competencies): Xây dựng bố cục mảng chính - mảng phụ; vận dụng linh hoạt 4 loại hình bố cục (đăng đối, đường diềm, dàn trải, tự do) vào các bài toán thiết kế cụ thể như nhận diện thương hiệu, giao diện trang web, áp phích quảng cáo và tạo hình nội thất/kiến trúc.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận sư phạm kết hợp chặt chẽ giữa việc giảng giải lý thuyết khoa học (quang học, hình học) và thị phạm bằng hệ thống hình ảnh minh họa ứng dụng thực tế. Nội dung lý thuyết về đường nét, ánh sáng và màu sắc được liên hệ trực tiếp với các tác phẩm kiến trúc, nội thất phòng khách, biển bảng quảng cáo và giao diện số.

Hệ thống bài tập và thực hành

  • Hệ thống câu hỏi ôn tập cuối chương: Sau mỗi phần lý thuyết, giáo trình đưa ra câu hỏi tự luận nhằm củng cố khả năng hệ thống hóa kiến thức của sinh viên (ví dụ: Câu hỏi ôn tập Chương 1: 1. Trình bày khái niệm về cơ sở tạo hình? 2. Trình bày các điều kiện cảm nhận thị giác trong cơ sở tạo hình?).
  • Bài tập thực hành thao tác tay: Điển hình là Bài tập thực hành số 1 (thuộc Chương 2) với yêu cầu:
    • Nội dung: Lựa chọn và thể hiện 1 trong 2 bài mẫu về tổ chức điểm, diện, nét.
    • Quy cách: Vẽ trên giấy khổ A4 theo kích thước quy định.
    • Dụng cụ bắt buộc: Bút chì, thước kẻ, tẩy, compa.

Phương pháp đánh giá và tự học

  • Đánh giá kết quả học tập: Căn cứ trên mức độ chuẩn xác về tỷ lệ hình học, độ đều của nét vẽ, khả năng kiểm soát độ tương phản đậm nhạt (Value), sự phân định rõ ràng giữa mảng chính và mảng phụ trong bài tập thực hành.
  • Hướng dẫn tự học: Sinh viên cần rèn luyện khả năng quan sát môi trường thực tế, phân tích sự thay đổi của ánh sáng tự nhiên qua các thời điểm trong ngày, phân tích bóng đổ và cấu trúc bố cục của các sản phẩm thiết kế đồ họa xung quanh.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tính chuẩn hóa học thuật: Giáo trình được xuất bản lần thứ hai (năm 2021) bởi Trường Cao đẳng Xây dựng số 1, đã qua quá trình rà soát, chỉnh sửa và bổ sung nhằm bám sát chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo Cao đẳng ngành Thiết kế đồ họa.
  • Phân định rõ ràng công nghệ màu sắc: Giáo trình tách biệt rõ hai hệ màu cốt lõi của ngành thiết kế hiện đại: hệ màu bù RGB phục vụ toàn bộ dải sản phẩm Digital Design (web, smartphone, TV, visual content, social media) và hệ màu trừ CMYK phục vụ toàn diện các ấn phẩm Print Design (bộ nhận diện, danh thiếp, bao bì, biển quảng cáo, menu).
  • Tính liên ngành cao: Không chỉ giới hạn trong phạm vi đồ họa phẳng 2D, giáo trình tích hợp các kiến thức hình thái học không gian 3D, kết cấu hệ thanh/hệ vỏ của các khối đa diện đều, trích dẫn tài liệu Landscape Architecture về biểu hiện của đường nét, và kết nối với các lĩnh vực nhiếp ảnh, kiến trúc công trình và thiết kế nội thất.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên: Sinh viên trình độ Cao đẳng ngành Thiết kế đồ họa. Giáo trình cung cấp kiến thức nền tảng trong giai đoạn đầu của chương trình đào tạo.
  • Yêu cầu điều kiện tiên quyết: Người học cần có kiến thức hình học phẳng và hình học không gian cơ bản, cùng kỹ năng sử dụng các dụng cụ vẽ kỹ thuật cơ bản.
  • Giảng viên: Sử dụng giáo trình làm tài liệu giảng dạy chuẩn hóa, căn cứ thiết kế giáo án lý thuyết, bài tập trên lớp và tiêu chí chấm điểm bài tập thực hành.
  • Tự học và Tham khảo: Phù hợp làm tài liệu nghiên cứu cho những người làm việc trong lĩnh vực mỹ thuật ứng dụng, thiết kế kiến trúc, nội thất và quảng cáo cần củng cố các nguyên lý thị giác căn bản.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn chính thức cho sinh viên trình độ Cao đẳng ngành Thiết kế đồ họa, đồng thời phù hợp cho người học ngành Kiến trúc, Mỹ thuật ứng dụng hoặc người bắt đầu nghiên cứu về ngôn ngữ tạo hình thị giác.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần nắm vững kiến thức toán học/hình học cơ bản và có kỹ năng thao tác với các dụng cụ vẽ tay truyền thống như bút chì, thước kẻ, compa, tẩy trên giấy A4.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình kết hợp đồng thời lý thuyết quang học (quang phổ Newton 1704), toán học không gian (5 khối đa diện Platon, hệ thanh tam giác $\Delta$ và hệ vỏ $Y$), tâm lý học thị giác (hiệu quả rung, phông hình lẫn lộn) với việc ứng dụng kỹ thuật trực tiếp vào hai nhánh thiết kế: đồ họa số (RGB) và in ấn (CMYK).

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học cần hoàn thành đầy đủ các câu hỏi ôn tập lý thuyết cuối mỗi chương, thực hiện nghiêm ngặt các bài tập thực hành vẽ tay theo mẫu quy định (Bài tập thực hành số 1) và chủ động đối chiếu các quy luật phông - hình, ánh sáng, bố cục với các sản phẩm thực tế ngoài đời sống.

5. Có tài liệu bổ trợ nào được trích dẫn trong giáo trình?

Giáo trình dẫn xuất các cơ sở khoa học từ công trình nghiên cứu quang phổ học của Isaac Newton (1704) và lý thuyết biểu đạt đường nét từ tài liệu chuyên ngành Landscape Architecture.

Kết luận

Giáo trình Cơ sở tạo hình 1 (Trường Cao đẳng Xây dựng số 1, 2021) cung cấp khung kiến thức nền tảng mang tính chuẩn mực và hệ thống về nghệ thuật tạo hình thị giác. Lộ trình đào tạo được xây dựng mạch lạc: từ nhận thức thị giác và điều kiện ánh sáng (Chương 1), phân tích chi tiết các thành tố điểm, nét, diện, khối đa diện, thuộc tính màu sắc, kỹ thuật tạo chất và cấu trúc bố cục (Chương 2), đến các nguyên lý tổ chức không gian nghệ thuật (Chương 3). Đây là tài liệu học tập và tra cứu nền tảng, giúp người học xác lập tư duy thẩm mỹ vững chắc trước khi tiếp cận các phần mềm và đồ án thiết kế chuyên ngành.