UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH ĐỒNG THÁP TRƯỜNG CAO ĐẲNG CỘNG ĐỒNG ĐỒNG THÁP GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: CÂY LÚA NGÀNH, NGHỀ: KHOA HỌC CÂY TRỒNG TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG (Ban hành kèm theo Quyết định Số:…./QĐ-CĐCĐ-ĐT ngày… tháng… năm 2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp) Đồng Tháp, năm 2017 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. i LỜI GIỚI THIỆU Lúa là cây lương thực quan trọng nhất của nước ta và đặt biệt là ở Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL). Trồng lúa là một nghề truyền thống của nhân dân Việt Nam từ rất xa xưa, có lẻ khi người Việt cổ xưa bắt đầu công việc trồng trọt thì cây lúa được quan tâm đầu tiên.
Kinh nghiệm sản xuất lúa được hình thành, tích lũy và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của dân tộc ta. Những tiến bộ của khoa học kỹ thuật trong nước và thế giới trên lĩnh vực nghiên cứu và sản xuất lúa đã thúc đẩy mạnh mẽ ngành trồng lúa nước ta vươn lên bắt kịp trình độ tiên tiến của thế giới. Những năm gần đây, Việt Nam đã tham gia vào thị trường lúa gạo Quốc tế với sản lượng gạo xuất khẩu hàng năm đứng thứ nhất, nhì trong số các nước xuất khẩu lúa gạo nhiều nhất thế giới. ĐBSCL là vựa lúa lớn nhất của cả nước, đã góp phần quan trọng trong thành quả chung.
Giáo trình này được phát triển dựa trên Giáo trình cây lúa Nguyễn Ngọc Đệ, nhà xuất bản Đại học quốc gia Tp. HCM năm 2009, có bổ sung và cập nhật từ tài liệu Sản xuất và thương mại lúa giống ở cộng đồng của Huỳnh Quang Tín, nhà xuất bản Đại học Cần thơ năm 2016, Tài liệu gieo trồng lúa của Nguyễn Văn Luật, nhà xuất bản nông nghiệp Hà Nội năm 2016. Giáo trình có 3 bài: (1) Nguồn gốc, đặc điểm hình thái và phát triển của cây lúa; (2) Kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa; (3) Qui trình sản xuất lúa giống. Đây là mô đun nằm trong khung bắt buộc của chương trình đào tạo Cao đẳng ngành Bảo vệ thực vật và Khoa học cây trồng.
Giáo trình được biên soạn nhằm phục vụ cho việc giảng dạy trình độ cao đẳng ngành, nghề Bảo Vệ Thực Vật tại trường CĐCĐ Đồng Tháp. Trong quá trình biên soạn không tránh khỏi nhiều thiếu sót. Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến quý báu của anh chị em đồng nghiệp và bạn đọc để chúng tôi bổ sung, chỉnh sửa cho giáo trình ngày càng hoàn thiện, góp phần vào sự nghiệp đào tạo nghề Bảo vệ thực vật trong tỉnh được tốt hơn. Xin bày tỏ lòng biết ơn với Lãnh đạo trường CĐCĐ Đồng Tháp, Hội Đồng thẩm định đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu để hoàn chỉnh giáo trình.
Cảm ơn các tác giả biên soạn những tài liệu tôi tham khảo và bạn bè đồng nghiệp đã giúp đỡ, cung cấp nhiều tài liệu để tôi hoàn thành giáo trình này. Đồng Tháp, ngày 26 tháng 5 năm 2017 Chủ biên ThS. Trịnh Xuân Việt ii MỤC LỤC Trang LỜI GIỚI THIỆU. ii BÀI 1: NGUỒN GỐC, ĐIỀU KIỆN SINH THÁI, ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI, SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÂY LÚA.
Nơi xuất phát lúa trồng. Tổ tiên lúa trồng. Lịch sử ngành trồng lúa. Điều kiện đất đai.
Yêu cầu đất đai. Đất trồng lúa ở Đồng Bằng Sông Cửu Long. Tính miên trạng của hạt lúa. Ảnh hưởng đến sản xuất.
Dinh dưỡng khoáng của cây lúa. Các nguyên tố đa lượng. Các nguyên tố vi lượng. Hình thể học và sự sinh trưởng.
Các giai đoạn sinh trưởng của cây lúa. Hạt lúa và sự nẩy mầm. Mầm lúa và mạ non. Đặc tính hình thể cây lúa.
Tính thành phần năng suất của lúa. 39 BÀI 2 : KỸ THUẬT TRỒNG VÀ CHĂM SÓC LÚA. Kỹ thuật trồng lúa. Phương pháp cấy.
Qui trình canh tác giảm phân bón (qui trình bón phân vùi). Cơ sở kỹ thuật tăng năng suất lúa. Các thành phần năng suất lúa. Cơ sở kỹ thuật tăng năng suất lúa.
Kỹ thuật tối đa hoá năng suất lúa. Các thiệt hại trên ruộng lúa. Côn trùng hại lúa (Insects). Báo cáo seminar và thảo luận nhóm.
Phá vở tính miên trạng và kiểm soát khả năng nẩy mầm. Tính lượng lúa giống cần gieo trên đơn vị diện tích. 90 BÀI 3: QUI TRÌNH SẢN XUẤT LÚA GIỐNG. Qui trình sản xuất hạt giống siêu nguyên chủng.
Qui trình sản xuất lúa giống cấp nguyên chủng. Qui trình sản xuất lúa giống cấp xác nhận. Các phương pháp sản xuất giống lúa xác nhận. Thực hành: Trồng và chăm sóc một số giống lúa.
106 iv GIÁO TRÌNH MÔN HỌC Tên mô đun: Cây lúa Mã mô đun: CNN472 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học: - Vị trí: Được bố trí sau khi sinh viên đã học xong các môn chung và các môn hoc/ mô đun cơ sở. - Tính chất: Đây là một trong những mô đun kỹ năng quan trọng của ngành Bảo vệ thực vật và ngành Khoa học cây trồng. Giúp cho sinh viên biết được tình hình sản xuất lúa trong và ngoài nước, kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa. - Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Môn đun cây lúa là mô đun bắt buộc có ý nghĩa quan trọng của 2 ngành Bảo vệ thực vật và ngành Khoa học cây trồng và có nó có vai trò hỗ trợ cho học sinh, sinh viên có được kiến thức kỹ thuật trồng lúa, bón phân, chăm sóc và quản lý được dịch hại trước khi học hai mô đun thực tập giáo trình và thực tập tốt nghiệp.
Mục tiêu của môn học: - Về kiến thức: + Trình bày được các đặc điểm hình thái và sự phát triển của từng giai đoạn cây lúa; + Biết qui trình kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa - Về kỹ năng: + Nhận biết các giai đoạn phát triển của cây lúa + Sử dụng phân bón lúa hợp lý, hiệu quả. + Thực hiện và hướng đãn thực hiện sản xuất lúa giống + Nhận biết các đối tượng dịch hại trên lúa + Vận dụng các biện pháp quản lý dịch hại lúa an toàn, hiệu quả + Xây dựng qui trình canh tác theo lịch thời vụ, bố trí từng loại giống lúa phù hợp theo điều kiện thổ nhưỡng của vùng. - Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Biết áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác tiên tiến trong sản xuất để tăng năng suất và phẩm chất của hạt lúa. v Nội dung của mô đun: Thời gian (giờ) Tên bài trong Thực hành, Kiểm tra Số TT (Định kỳ)/ Môn học thínghiệm, Tổng số Lý thuyết thảo luận, bài Ôn thi, thi kết tập thúc môn học Bài 1: Nguồn gốc, điều kiện sinh thái, đặc điểm hình thái, sinh trưởng và phát triển của cây lúa 1.
Điều kiện khí hậu - Thuỷ văn 1 3. Điều kiện đất đai 11 3 8 4. Tính miên trạng của hạt lúa 5. Dinh dưỡng khoáng của cây lúa 6.
Hình thể học và sự sinh trưởng 7. Thực hành Bài 2: Kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa 1. Kỹ thuật trồng lúa 2. Cơ sở kỹ thuật tăng 2 18 8 10 năng suất lúa 3.
Các thiệt hại trên ruộng lúa 4. Thực hành Kiểm tra 1 1 3 Bài 3: Qui trình sản xuất 13 3 10 vi lúa giống 1. Qui trình sản xuất lúa giống cấp Siêu Nguyên chủng 2. Qui trình sản xuất lúa giống cấp Nguyên chủng 3.
Qui trình sản xuất lúa giống cấp Xác Nhận 4. Thực hành Ôn thi 1 1 Thi kết thúc mô đun 1 1 Cộng 45 14 28 3 vii BÀI 1 NGUỒN GỐC, ĐIỀU KIỆN SINH THÁI, ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI, SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÂY LÚA MH 21 - 01 Giới thiệu: Đây là bài thứ nhất giới thiệu về nguồn gốc, đều kiện sinh thái, đặc điểm hình thể, sinh trưởng và phát triển của cây lúa nhằm giúp người sản xuất lúa biết các giai đoạn phát triển của cây lúa để chăm sóc như bón phân, phun thuốc. để tăng năng xuất. Mục tiêu: Kiến thức: Trình bày được các đặc điểm hình thái và sự phát triển của từng giai đoạn cây lúa; Kỹ năng: + Nhận biết các giai đoạn phát triển của cây lúa để chăm sóc như bón phân, phun thuốc.
+ Vận dụng các biện pháp quản lý dịch hại lúa an toàn, hiệu quả Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Có khả năng phát hiện ra những thay đổi của cây lúa theo gia đoạn và đưa ra những giải pháp vào trong sản xuất. Nguồn gốc Về nguồn gốc cây lúa, đã có nhiều tác giả đề cập tới nhưng cho tới nay vẫn chưa có những dữ liệu chắc chắn và thống nhất. Có một điều là lịch sử cây lúa đã có từ lâu và gắn liền với lịch sử phát triển của nhân dân các nước Châu Á. Nơi xuất phát lúa trồng Makkey E.
cho rằng vết tích cây lúa cổ xưa nhất được tìm thấy trên các di chỉ đào được ở vùng Penjab Ấn Độ, có lẽ của các bộ lạc sống ở vùng này cách đây khoảng 2000 năm. Vavilov (1926), trong nghiên cứu nổi tiếng của ông về sự phân bố đa dạng di truyền của cây trồng, cho rằng lúa trồng được xem như phát triển từ Ấn Độ. Roschevicz (1931), phân các loài Oryza thành 4 nhóm: Sativa, Granulata, Coarctata và Rhynchoryza, đồng thời khẳng định nguồn gốc của Oryza sativa là một trường hợp của nhóm Sativa, có lẽ là Oryza sativa f. spontanea, ở Ấn Độ, Đông Dương hoặc Trung Quốc.
1 Sampath và Rao (1951), cho rằng sự hiện diện của nhiều loại lúa hoang ở Ấn Độ và Đông Nam Á chứng tỏ rằng Ấn Độ, Miến Điện hay Đông Dương là nơi xuất xứ của lúa trồng. Sato (Nhật Bản) cũng cho rằng lúa có nguồn gốc ở Ấn Độ, Việt Nam và Miến Điện. Tuy có nhiều ý kiến nhưng chưa thống nhất, nhưng căn cứ vào các tài liệu lịch sử, di tích khảo cổ, đặc điểm sinh thái học của cây lúa trồng và sự hiện diện rộng rãi của các loài lúa hoang dại trong khu vực, nhiều người đồng ý rằng nguồn gốc cây lúa là ở vùng đầm lầy Đông Nam Á, rồi từ đó lan dần đi các nơi. Thêm vào đó, sự kiện thực tế là cây lúa và nghề trồng lúa đã có từ rất lâu ở vùng này, lịch sử và đời sống của các dân tộc Đông Nam Á lại gắn liền với lúa gạo đã minh chứng nguồn gốc của lúa trồng.