Giáo trình cây lúa ngành Khoa học cây trồng tại Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp

Giáo trình cây lúa nghề khoa học cây trồng cao đẳng phần 1 cung cấp kiến thức chuyên sâu cho sinh viên trường cao đẳng cộng đồng Đồng Tháp.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Đệ
• Người hướng dẫn: ThS. Trịnh Xuân Việt
• Trường học: Cao đẳng cộng đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Giáo trình cây lúa
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. BÀI 1: NGUỒN GỐC, ĐIỀU KIỆN SINH THÁI, ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI, SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÂY LÚA
• 2. BÀI 2: KỸ THUẬT TRỒNG VÀ CHĂM SÓC LÚA
• 3. BÀI 3: QUI TRÌNH SẢN XUẤT LÚA GIỐNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình cây lúa cao đẳng Đồng Tháp

Giáo trình cây lúa cao đẳng Đồng Tháp là tài liệu quan trọng cho sinh viên ngành Khoa học cây trồng và Bảo vệ thực vật. Tài liệu này không chỉ cung cấp kiến thức về cây lúa mà còn giúp sinh viên hiểu rõ về kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa. Đặc biệt, giáo trình được biên soạn dựa trên nhiều tài liệu nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo.

1.1. Mục tiêu và nội dung chính của giáo trình

Giáo trình này bao gồm ba bài học chính: nguồn gốc và đặc điểm của cây lúa, kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa, và quy trình sản xuất lúa giống. Mỗi bài học đều có mục tiêu rõ ràng, giúp sinh viên nắm vững kiến thức và kỹ năng cần thiết trong ngành nông nghiệp.

1.2. Tầm quan trọng của cây lúa trong nông nghiệp Việt Nam

Cây lúa không chỉ là nguồn lương thực chính của Việt Nam mà còn đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Đặc biệt, Đồng Tháp là một trong những vựa lúa lớn nhất cả nước, góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp.

II. Những thách thức trong sản xuất lúa ở Đồng Tháp

Sản xuất lúa ở Đồng Tháp đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, dịch bệnh và sự cạnh tranh từ thị trường quốc tế. Những yếu tố này ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng lúa, đòi hỏi người nông dân phải áp dụng các biện pháp kỹ thuật tiên tiến để cải thiện sản xuất.

2.1. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất lúa

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh trưởng và phát triển của cây lúa. Nông dân cần có các biện pháp ứng phó hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại.

2.2. Dịch bệnh và sâu hại trên cây lúa

Dịch bệnh và sâu hại là một trong những nguyên nhân chính làm giảm năng suất lúa. Việc nhận diện và quản lý dịch hại kịp thời là rất quan trọng để bảo vệ mùa màng.

III. Phương pháp trồng lúa hiệu quả tại Đồng Tháp

Để nâng cao năng suất lúa, nông dân cần áp dụng các phương pháp trồng lúa hiệu quả. Các kỹ thuật như cấy lúa, bón phân hợp lý và quản lý nước tưới là những yếu tố quan trọng giúp cây lúa phát triển tốt.

3.1. Kỹ thuật cấy lúa và bón phân

Kỹ thuật cấy lúa đúng cách giúp cây lúa phát triển đồng đều và giảm thiểu thiệt hại do sâu bệnh. Bón phân hợp lý cũng là yếu tố quyết định đến năng suất lúa.

3.2. Quản lý nước tưới trong sản xuất lúa

Quản lý nước tưới là một trong những yếu tố quan trọng trong sản xuất lúa. Việc tưới nước đúng cách giúp cây lúa phát triển khỏe mạnh và đạt năng suất cao.

IV. Ứng dụng công nghệ trong sản xuất lúa

Công nghệ hiện đại đang được áp dụng ngày càng nhiều trong sản xuất lúa, từ việc sử dụng giống lúa mới đến các thiết bị tưới tiêu thông minh. Những ứng dụng này giúp nâng cao năng suất và chất lượng lúa, đồng thời giảm thiểu chi phí sản xuất.

4.1. Sử dụng giống lúa mới

Giống lúa mới có khả năng chống chịu tốt với sâu bệnh và điều kiện thời tiết khắc nghiệt, giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

4.2. Thiết bị tưới tiêu thông minh

Sử dụng thiết bị tưới tiêu thông minh giúp tiết kiệm nước và nâng cao hiệu quả tưới tiêu, từ đó cải thiện năng suất lúa.

V. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về cây lúa tại Đồng Tháp đã mang lại nhiều kết quả tích cực, từ việc cải thiện giống lúa đến nâng cao kỹ thuật canh tác. Những kết quả này không chỉ giúp nông dân tăng năng suất mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp.

5.1. Nghiên cứu giống lúa mới

Các nghiên cứu về giống lúa mới đã cho thấy khả năng chống chịu tốt với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, giúp nông dân giảm thiểu rủi ro trong sản xuất.

5.2. Kết quả từ các mô hình canh tác

Các mô hình canh tác hiệu quả đã được triển khai tại nhiều địa phương, giúp nông dân áp dụng các kỹ thuật tiên tiến và nâng cao năng suất lúa.

VI. Tương lai của ngành trồng lúa tại Đồng Tháp

Ngành trồng lúa tại Đồng Tháp đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện kỹ thuật canh tác sẽ là chìa khóa để nâng cao năng suất và chất lượng lúa trong tương lai.

6.1. Xu hướng phát triển bền vững

Phát triển bền vững trong sản xuất lúa sẽ giúp bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

6.2. Định hướng nghiên cứu và phát triển

Nghiên cứu và phát triển các giống lúa mới, cũng như cải tiến kỹ thuật canh tác sẽ là những ưu tiên hàng đầu trong tương lai, nhằm nâng cao năng suất và chất lượng lúa.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Cây lúa (Mã mô đun: CNN472) là tài liệu giảng dạy chính thức thuộc khung chương trình đào tạo trình độ Cao đẳng các ngành Khoa học cây trồng và Bảo vệ thực vật, do Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp ban hành năm 2017 dưới sự chủ biên của ThS. Trịnh Xuân Việt. Mô đun được bố trí giảng dạy sau khi sinh viên đã hoàn thành khối kiến thức chung và các môn học/mô đun cơ sở, đồng thời đóng vai trò tiên quyết để chuẩn bị cho hai học phần Thực tập giáo trình và Thực tập tốt nghiệp.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định cụ thể trên ba chuẩn đầu ra:

• Kiến thức: Trình bày toàn diện về nguồn gốc, điều kiện sinh thái, giải phẫu hình thái, các giai đoạn sinh trưởng và phát triển của cây lúa; nắm vững quy trình kỹ thuật canh tác, chế độ dinh dưỡng khoáng và quy trình sản xuất hạt giống lúa theo cấp tiêu chuẩn.
• Kỹ năng: Nhận biết chính xác các pha phát triển của cây lúa ngoài đồng ruộng; tính toán và sử dụng phân bón hợp lý; phát hiện, phân loại dịch hại và vận dụng các biện pháp quản lý an toàn; thực hiện phương pháp chọn lọc, nhân giống lúa; xác định cơ cấu mùa vụ phù hợp với từng điều kiện thổ nhưỡng.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Vận dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác tiên tiến nhằm nâng cao năng suất, chất lượng nông sản và chịu trách nhiệm đối với quy trình kỹ thuật được áp dụng.

Giáo trình có tổng thời lượng 45 giờ (gồm 14 giờ lý thuyết, 28 giờ thực hành/thảo luận/thí nghiệm và 3 giờ kiểm tra, ôn thi). Cấu trúc giáo trình tiếp cận theo hướng tích hợp lý thuyết sinh học nông nghiệp với kỹ năng thực hành nghề nghiệp, lấy thực tiễn sản xuất lúa tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) làm cơ sở tham chiếu trọng tâm.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được tổ chức thành 3 bài học chuyên đề theo tiến trình logic từ cơ sở sinh học, sinh thái đến kỹ thuật canh tác và công nghệ sản xuất giống:

• Bài 1: Nguồn gốc, điều kiện sinh thái, đặc điểm hình thái, sinh trưởng và phát triển của cây lúa (11 giờ: 3 LT - 8 TH)
  Tập trung làm rõ lịch sử tiến hóa và nơi xuất phát của lúa trồng (Oryza sativa ở châu Á và Oryza glaberrima ở châu Phi); phân tích các yếu tố sinh thái gồm nhiệt độ (hệ số $Q_{10}$, ngưỡng nhiệt độ tối thấp - tối cao - tối hảo), bức xạ ánh sáng, phản ứng quang kỳ (pha dinh dưỡng căn bản - BVP, pha cảm ứng quang kỳ - PSP), chế độ thủy văn và 4 nhóm đất chính tại ĐBSCL (đất mặn, đất phèn, đất phù sa, đất đồi núi/than bùn). Bài học cũng đi sâu vào tính miên trạng của hạt lúa, vai trò các nguyên tố dinh dưỡng đa lượng (N, P, K) và vi lượng (Si, Fe), hình thái học các cơ quan (rễ mầm, rễ phụ, thân, chồi, lá, bông, hoa, hạt) và 3 giai đoạn sinh trưởng chính (tăng trưởng, sinh sản, chín).

• Bài 2: Kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa (18 giờ: 8 LT - 10 TH)
  Cung cấp kỹ thuật làm đất, phương pháp cấy, quy trình bón phân vùi giảm thất thoát đạm; phân tích các thành phần cấu thành năng suất lúa và cơ sở kỹ thuật tối đa hóa năng suất; quản lý các đối tượng thiệt hại trên ruộng lúa (côn trùng gây hại); kỹ thuật phá vỡ miên trạng hạt giống và phương pháp tính toán lượng giống gieo sạ trên đơn vị diện tích.

• Bài 3: Quy trình sản xuất lúa giống (13 giờ: 3 LT - 10 TH)
  Trình bày chi tiết quy trình công nghệ sản xuất hạt giống qua 3 cấp nhân giống: hạt giống Siêu nguyên chủng (SNC), hạt giống Nguyên chủng (NC) và hạt giống Xác nhận (XN); các phương pháp nhân giống cộng đồng và kỹ năng thực hành trồng, khử lẫn, chăm sóc các giống lúa phổ biến.

Tiến trình phát triển kiến thức:
[Cơ sở sinh học & Sinh thái học] ➔ [Kỹ thuật canh tác & Quản trị năng suất] ➔ [Quy trình sản xuất hạt giống lúa]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Các lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Thuyết tiến hóa nguồn gốc lúa trồng của T.T. Chang (1976), H.I. Oka (1988), N.I. Vavilov (1926); Lý thuyết quang chu kỳ trong điều khiển trổ hoa (Vergara & Chang, 1976); Quy luật sinh trưởng đồng hạng của Katayama về mối quan hệ không gian - thời gian giữa sự xuất hiện lá thứ $n$ trên thân chính với sự hình thành chồi và rễ phụ tại mắt lá $n-3$.
• Các nguyên lý cốt lõi (Core principles): Nguyên lý biến đổi sinh hóa trong tầng đất phèn ngập nước (chuyển hóa giữa khoáng sinh phèn Pyrite - $\text{FeS}_2$ và Jarosite - $\text{FeSO}_4$); cơ chế đối kháng ion và độc chất ($\text{Fe}^{2+}$, $\text{Al}^{3+}$, $\text{Na}^+$); sinh lý miên trạng do Acid abscisic (ABA) và cơ chế phá ngủ nghỉ bằng Gibberellin ($\text{GA}_3$), nhiệt độ và hóa chất; nguyên lý quang hợp và tích lũy chất khô sau trổ (chiếm trên 80% trọng lượng hạt).
• Các mô hình định lượng (Essential frameworks): Mô hình dự báo năng suất và hiệu suất sử dụng phân đạm ($Y = Y_0 + dY_f$); công thức quy đổi ẩm độ hạt về độ ẩm tiêu chuẩn 14% ($W_{14%} = \frac{W \times (100 - H)}{86}$).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ thuật xử lý hạt giống ngâm ủ, bẻ miên trạng bằng phương pháp nhiệt (nước ấm 52–53°C trong 15 phút, sấy 52–53°C trong 96 giờ) hoặc dung dịch axit $\text{HNO}_3$/$\text{H}_2\text{SO}_4$ 0,1–0,2N; kỹ thuật cấy, sạ và áp dụng bảng so màu lá (LCC) để bón thúc đạm.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân biệt chồi hữu hiệu và vô hiệu dựa trên tiêu chí hình thái ở giai đoạn phân hóa đòng (chồi hữu hiệu có chiều cao $\ge \frac{2}{3}$ thân chính và có $\ge 3$ lá); chẩn đoán triệu chứng thiếu/thừa dinh dưỡng khoáng (N, P, K, Fe, Si); đánh giá phản ứng của giống lúa với quang kỳ và nhiệt độ.
• Năng lực thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Phân biệt cây lúa với các loài cỏ dại họ Hòa thảo (Echinochloa crus-galli, Leptochloa chinensis) thông qua hai cấu trúc đặc thù là thìa lá (ligule) và tai lá (auricle); thực hiện quy trình điều tra thành phần năng suất ngoài đồng cho cả hai phương thức lúa sạ và lúa cấy.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp đào tạo tích hợp năng lực, chú trọng rèn luyện kỹ năng nghề với tỷ lệ thời gian thực hành chiếm 62,2% tổng thời lượng mô đun (28/45 giờ).

• Phương pháp sư phạm: Kết hợp bài giảng nguyên lý sinh học với các buổi thảo luận chuyên đề (seminar) và thực hành trực tiếp tại phòng thí nghiệm, trại thực nghiệm. Sinh viên học tập thông qua quan sát mẫu vật thật, giải phẫu hình thái cơ quan và thao tác trực tiếp trên đồng ruộng.
• Bài tập và thực hành định lượng:
  • Hoạt động nhóm (6–7 sinh viên) thực hiện quan sát giải phẫu các bộ phận: 6 dạng rễ lúa, mẫu mạ non, thân, lóng, cấu tạo hoa lúa, phơi màu, cấu tạo hạt thóc và hạt gạo.
  • Phân tích góc mọc của chồi (đứng $<30^\circ$, trung bình $30–60^\circ$, xòe $>60^\circ$), đo đường kính tiết diện lóng và phân loại chồi hữu hiệu/vô hiệu.
  • Thu thập số liệu và xác định các thành phần năng suất: lấy mẫu ngẫu nhiên 3 điểm (lúa cấy: 12 bụi; lúa sạ: 3 khung $0,1\text{ m}^2$), đếm số bông/$\text{m}^2$, số hạt/bông, tỷ lệ hạt chắc/lép, cân trọng lượng 1.000 hạt và gặt thống kê diện tích $5\text{ m}^2$ để tính năng suất thực tế quy về ẩm độ chuẩn 14%.
• Phương pháp đánh giá: Gồm kiểm tra định kỳ lý thuyết/thực hành (1 giờ), đánh giá kỹ năng qua báo cáo seminar nhóm và bài thi kết thúc mô đun (1 giờ) dựa trên hệ thống 10 câu hỏi ôn tập tổng hợp cuối bài.
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên chủ động ôn tập kiến thức giải phẫu qua hệ thống tiêu bản, thực hiện các phép tính lượng giống gieo sạ và xây dựng lịch thời vụ canh tác dựa trên các tài liệu chuyên khảo được cung cấp.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính kế thừa học thuật có hệ thống: Giáo trình phát triển dựa trên các công trình nghiên cứu chuẩn mực về lúa nước, bao gồm Giáo trình cây lúa của PGS.TS. Nguyễn Ngọc Đệ (NXB ĐHQG TP.HCM, 2009), tài liệu Sản xuất và thương mại lúa giống ở cộng đồng của TS. Huỳnh Quang Tín (NXB ĐH Cần Thơ, 2016), và Tài liệu gieo trồng lúa của GS.TS. Nguyễn Văn Luật (NXB Nông nghiệp Hà Nội, 2016).
• Gắn liền với đặc thù sinh thái thổ nhưỡng ĐBSCL: Phân tích chi tiết 4 nhóm đất đặc thù vùng hạ lưu sông Mekong:
  • Nhóm đất mặn (khoảng 800.000 ha, chiếm 21%).
  • Nhóm đất phèn (khoảng 1,6 triệu ha, chiếm 41%, gồm 500.000 ha phèn hiện tại và 1,1 triệu ha phèn tiềm tàng).
  • Nhóm đất phù sa ngọt ven sông Tiền, sông Hậu (khoảng 1,1 triệu ha, chiếm 28%).
  • Nhóm đất than bùn và đồi núi (khoảng 400.000 ha, chiếm 10%).
• Cập nhật dữ liệu giống và công nghệ canh tác: Giới thiệu tập đoàn giống lúa cổ truyền (hơn 1.600 giống được lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Phát triển ĐBSCL - Trường Đại học Cần Thơ) song song với các giống lúa cải tiến ngắn ngày, năng suất cao đang canh tác phổ biến như OM5451, Jasmin 85, ST25, MTL250, OMCS2000... Giáo trình tích hợp các biện pháp kỹ thuật tiên tiến như kỹ thuật bón phân vùi, sử dụng bảng so màu lá (LCC) để quản lý đạm, và kỹ thuật canh tác thích ứng theo từng tiểu vùng sinh thái (vùng lúa nổi, vùng lúa cấy 2 lần, vùng lúa cấy 1 lần).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên chuyên ngành: Dành cho sinh viên năm thứ 2 hoặc năm thứ 3 trình độ Cao đẳng các ngành Khoa học cây trồng và Bảo vệ thực vật tại các trường cao đẳng nông nghiệp, cao đẳng cộng đồng.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Sinh viên cần hoàn thành các học phần chung và môn học cơ sở như Sinh lý thực vật, Hóa nông căn bản, Đất và Phân bón trước khi tiếp cận mô đun này.
• Giảng viên: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn, phân bổ kế hoạch bài giảng 45 giờ theo đúng tiến độ đào tạo; căn cứ vào bảng hướng dẫn vật liệu và trợ huấn cụ để tổ chức các buổi thí nghiệm, dã ngoại thực địa cho sinh viên.
• Cán bộ kỹ thuật và người học tự nghiên cứu: Tài liệu phục vụ tham khảo cho kỹ thuật viên khuyến nông, cán bộ quản lý hợp tác xã nông nghiệp và kỹ thuật viên tại các trung tâm giống cây trồng nghiên cứu quy trình sản xuất hạt giống lúa xác nhận.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp cho đối tượng nào học tập?
Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên trình độ Cao đẳng khối ngành Nông nghiệp (Khoa học cây trồng, Bảo vệ thực vật), đồng thời phù hợp làm tài liệu tham khảo cho cán bộ kỹ thuật nông nghiệp tại khu vực ĐBSCL.

2. Người học cần có kiến thức nền tảng nào trước khi học mô đun Cây lúa?
Người học cần nắm vững kiến thức sinh học đại cương, thực vật học, thổ nhưỡng học cơ bản và hóa học đại cương để có thể tiếp thu các quy luật sinh thái, dinh dưỡng khoáng và cơ chế biến đổi đất ngập nước.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các giáo trình nông học chung?
Giáo trình tập trung chuyên sâu vào đối tượng cây lúa trong bối cảnh sinh thái - thủy văn - thổ nhưỡng cụ thể của ĐBSCL; kết hợp đồng bộ giữa kiến thức sinh lý hình thái với quy trình công nghệ nhân giống 3 cấp (SNC, NC, XN) và có tỷ lệ thời lượng thực hành vượt trội (>62%).

4. Làm thế nào để tự học và thực hành hiệu quả theo giáo trình?
Người học cần kết hợp việc đọc hiểu các quy luật sinh học (như quy luật Katayama, biến thiên quang chu kỳ) với việc đối chiếu trực tiếp mẫu vật ngoài đồng ruộng; thực hiện đầy đủ các bài tập giải phẫu cơ quan, tính toán nhu cầu phân bón và thành phần năng suất theo đúng công thức chuẩn độ ẩm 14%.

5. Giáo trình có các tài liệu bổ trợ nào đi kèm?
Tài liệu cung cấp hệ thống sơ đồ hình thái giải phẫu, bảng hướng dẫn mẫu vật thực hành, bảng tra cứu nhiệt độ sinh trưởng theo Yoshida (1981), sơ đồ tầng đất phèn, cùng danh mục tài liệu tham khảo chuyên khảo của các tác giả Nguyễn Ngọc Đệ (2009), Huỳnh Quang Tín (2016), Nguyễn Văn Luật (2016).

---

Kết luận

Giáo trình Cây lúa (Mã mô đun: CNN472) cung cấp hệ thống dữ liệu học thuật chuẩn xác, tích hợp hoàn chỉnh giữa lý thuyết sinh thái, hình thái sinh học với quy trình kỹ thuật canh tác và sản xuất giống lúa. Lộ trình giảng dạy được thiết kế chặt chẽ từ giải phẫu cơ quan, sinh lý dinh dưỡng khoáng đến phương pháp điều tra năng suất thực nghiệm ngoài đồng ruộng, đáp ứng trực tiếp chuẩn đầu ra nghề nghiệp cho sinh viên chuyên ngành Khoa học cây trồng và Bảo vệ thực vật. Tài liệu là nguồn tư liệu học thuật nền tảng, gắn kết chặt chẽ với bối cảnh sản xuất nông nghiệp thực tế tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH ĐỒNG THÁP TRƯỜNG CAO ĐẲNG CỘNG ĐỒNG ĐỒNG THÁP GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: CÂY LÚA NGÀNH, NGHỀ: KHOA HỌC CÂY TRỒNG TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG (Ban hành kèm theo Quyết định Số:…./QĐ-CĐCĐ-ĐT ngày… tháng… năm 2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp) Đồng Tháp, năm 2017 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. i LỜI GIỚI THIỆU Lúa là cây lương thực quan trọng nhất của nước ta và đặt biệt là ở Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL). Trồng lúa là một nghề truyền thống của nhân dân Việt Nam từ rất xa xưa, có lẻ khi người Việt cổ xưa bắt đầu công việc trồng trọt thì cây lúa được quan tâm đầu tiên.

Kinh nghiệm sản xuất lúa được hình thành, tích lũy và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của dân tộc ta. Những tiến bộ của khoa học kỹ thuật trong nước và thế giới trên lĩnh vực nghiên cứu và sản xuất lúa đã thúc đẩy mạnh mẽ ngành trồng lúa nước ta vươn lên bắt kịp trình độ tiên tiến của thế giới. Những năm gần đây, Việt Nam đã tham gia vào thị trường lúa gạo Quốc tế với sản lượng gạo xuất khẩu hàng năm đứng thứ nhất, nhì trong số các nước xuất khẩu lúa gạo nhiều nhất thế giới. ĐBSCL là vựa lúa lớn nhất của cả nước, đã góp phần quan trọng trong thành quả chung.

Giáo trình này được phát triển dựa trên Giáo trình cây lúa Nguyễn Ngọc Đệ, nhà xuất bản Đại học quốc gia Tp. HCM năm 2009, có bổ sung và cập nhật từ tài liệu Sản xuất và thương mại lúa giống ở cộng đồng của Huỳnh Quang Tín, nhà xuất bản Đại học Cần thơ năm 2016, Tài liệu gieo trồng lúa của Nguyễn Văn Luật, nhà xuất bản nông nghiệp Hà Nội năm 2016. Giáo trình có 3 bài: (1) Nguồn gốc, đặc điểm hình thái và phát triển của cây lúa; (2) Kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa; (3) Qui trình sản xuất lúa giống. Đây là mô đun nằm trong khung bắt buộc của chương trình đào tạo Cao đẳng ngành Bảo vệ thực vật và Khoa học cây trồng.

Giáo trình được biên soạn nhằm phục vụ cho việc giảng dạy trình độ cao đẳng ngành, nghề Bảo Vệ Thực Vật tại trường CĐCĐ Đồng Tháp. Trong quá trình biên soạn không tránh khỏi nhiều thiếu sót. Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến quý báu của anh chị em đồng nghiệp và bạn đọc để chúng tôi bổ sung, chỉnh sửa cho giáo trình ngày càng hoàn thiện, góp phần vào sự nghiệp đào tạo nghề Bảo vệ thực vật trong tỉnh được tốt hơn. Xin bày tỏ lòng biết ơn với Lãnh đạo trường CĐCĐ Đồng Tháp, Hội Đồng thẩm định đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu để hoàn chỉnh giáo trình.

Cảm ơn các tác giả biên soạn những tài liệu tôi tham khảo và bạn bè đồng nghiệp đã giúp đỡ, cung cấp nhiều tài liệu để tôi hoàn thành giáo trình này. Đồng Tháp, ngày 26 tháng 5 năm 2017 Chủ biên ThS. Trịnh Xuân Việt ii MỤC LỤC Trang LỜI GIỚI THIỆU. ii BÀI 1: NGUỒN GỐC, ĐIỀU KIỆN SINH THÁI, ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI, SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÂY LÚA.

Nơi xuất phát lúa trồng. Tổ tiên lúa trồng. Lịch sử ngành trồng lúa. Điều kiện đất đai.

Yêu cầu đất đai. Đất trồng lúa ở Đồng Bằng Sông Cửu Long. Tính miên trạng của hạt lúa. Ảnh hưởng đến sản xuất.

Dinh dưỡng khoáng của cây lúa. Các nguyên tố đa lượng. Các nguyên tố vi lượng. Hình thể học và sự sinh trưởng.

Các giai đoạn sinh trưởng của cây lúa. Hạt lúa và sự nẩy mầm. Mầm lúa và mạ non. Đặc tính hình thể cây lúa.

Tính thành phần năng suất của lúa. 39 BÀI 2 : KỸ THUẬT TRỒNG VÀ CHĂM SÓC LÚA. Kỹ thuật trồng lúa. Phương pháp cấy.

Qui trình canh tác giảm phân bón (qui trình bón phân vùi). Cơ sở kỹ thuật tăng năng suất lúa. Các thành phần năng suất lúa. Cơ sở kỹ thuật tăng năng suất lúa.

Kỹ thuật tối đa hoá năng suất lúa. Các thiệt hại trên ruộng lúa. Côn trùng hại lúa (Insects). Báo cáo seminar và thảo luận nhóm.

Phá vở tính miên trạng và kiểm soát khả năng nẩy mầm. Tính lượng lúa giống cần gieo trên đơn vị diện tích. 90 BÀI 3: QUI TRÌNH SẢN XUẤT LÚA GIỐNG. Qui trình sản xuất hạt giống siêu nguyên chủng.

Qui trình sản xuất lúa giống cấp nguyên chủng. Qui trình sản xuất lúa giống cấp xác nhận. Các phương pháp sản xuất giống lúa xác nhận. Thực hành: Trồng và chăm sóc một số giống lúa.

106 iv GIÁO TRÌNH MÔN HỌC Tên mô đun: Cây lúa Mã mô đun: CNN472 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học: - Vị trí: Được bố trí sau khi sinh viên đã học xong các môn chung và các môn hoc/ mô đun cơ sở. - Tính chất: Đây là một trong những mô đun kỹ năng quan trọng của ngành Bảo vệ thực vật và ngành Khoa học cây trồng. Giúp cho sinh viên biết được tình hình sản xuất lúa trong và ngoài nước, kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa. - Ý nghĩa và vai trò của mô đun: Môn đun cây lúa là mô đun bắt buộc có ý nghĩa quan trọng của 2 ngành Bảo vệ thực vật và ngành Khoa học cây trồng và có nó có vai trò hỗ trợ cho học sinh, sinh viên có được kiến thức kỹ thuật trồng lúa, bón phân, chăm sóc và quản lý được dịch hại trước khi học hai mô đun thực tập giáo trình và thực tập tốt nghiệp.

Mục tiêu của môn học: - Về kiến thức: + Trình bày được các đặc điểm hình thái và sự phát triển của từng giai đoạn cây lúa; + Biết qui trình kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa - Về kỹ năng: + Nhận biết các giai đoạn phát triển của cây lúa + Sử dụng phân bón lúa hợp lý, hiệu quả. + Thực hiện và hướng đãn thực hiện sản xuất lúa giống + Nhận biết các đối tượng dịch hại trên lúa + Vận dụng các biện pháp quản lý dịch hại lúa an toàn, hiệu quả + Xây dựng qui trình canh tác theo lịch thời vụ, bố trí từng loại giống lúa phù hợp theo điều kiện thổ nhưỡng của vùng. - Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Biết áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác tiên tiến trong sản xuất để tăng năng suất và phẩm chất của hạt lúa. v Nội dung của mô đun: Thời gian (giờ) Tên bài trong Thực hành, Kiểm tra Số TT (Định kỳ)/ Môn học thínghiệm, Tổng số Lý thuyết thảo luận, bài Ôn thi, thi kết tập thúc môn học Bài 1: Nguồn gốc, điều kiện sinh thái, đặc điểm hình thái, sinh trưởng và phát triển của cây lúa 1.

Điều kiện khí hậu - Thuỷ văn 1 3. Điều kiện đất đai 11 3 8 4. Tính miên trạng của hạt lúa 5. Dinh dưỡng khoáng của cây lúa 6.

Hình thể học và sự sinh trưởng 7. Thực hành Bài 2: Kỹ thuật trồng và chăm sóc lúa 1. Kỹ thuật trồng lúa 2. Cơ sở kỹ thuật tăng 2 18 8 10 năng suất lúa 3.

Các thiệt hại trên ruộng lúa 4. Thực hành Kiểm tra 1 1 3 Bài 3: Qui trình sản xuất 13 3 10 vi lúa giống 1. Qui trình sản xuất lúa giống cấp Siêu Nguyên chủng 2. Qui trình sản xuất lúa giống cấp Nguyên chủng 3.

Qui trình sản xuất lúa giống cấp Xác Nhận 4. Thực hành Ôn thi 1 1 Thi kết thúc mô đun 1 1 Cộng 45 14 28 3 vii BÀI 1 NGUỒN GỐC, ĐIỀU KIỆN SINH THÁI, ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI, SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÂY LÚA MH 21 - 01 Giới thiệu: Đây là bài thứ nhất giới thiệu về nguồn gốc, đều kiện sinh thái, đặc điểm hình thể, sinh trưởng và phát triển của cây lúa nhằm giúp người sản xuất lúa biết các giai đoạn phát triển của cây lúa để chăm sóc như bón phân, phun thuốc. để tăng năng xuất. Mục tiêu: Kiến thức: Trình bày được các đặc điểm hình thái và sự phát triển của từng giai đoạn cây lúa; Kỹ năng: + Nhận biết các giai đoạn phát triển của cây lúa để chăm sóc như bón phân, phun thuốc.

+ Vận dụng các biện pháp quản lý dịch hại lúa an toàn, hiệu quả Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Có khả năng phát hiện ra những thay đổi của cây lúa theo gia đoạn và đưa ra những giải pháp vào trong sản xuất. Nguồn gốc Về nguồn gốc cây lúa, đã có nhiều tác giả đề cập tới nhưng cho tới nay vẫn chưa có những dữ liệu chắc chắn và thống nhất. Có một điều là lịch sử cây lúa đã có từ lâu và gắn liền với lịch sử phát triển của nhân dân các nước Châu Á. Nơi xuất phát lúa trồng Makkey E.

cho rằng vết tích cây lúa cổ xưa nhất được tìm thấy trên các di chỉ đào được ở vùng Penjab Ấn Độ, có lẽ của các bộ lạc sống ở vùng này cách đây khoảng 2000 năm. Vavilov (1926), trong nghiên cứu nổi tiếng của ông về sự phân bố đa dạng di truyền của cây trồng, cho rằng lúa trồng được xem như phát triển từ Ấn Độ. Roschevicz (1931), phân các loài Oryza thành 4 nhóm: Sativa, Granulata, Coarctata và Rhynchoryza, đồng thời khẳng định nguồn gốc của Oryza sativa là một trường hợp của nhóm Sativa, có lẽ là Oryza sativa f. spontanea, ở Ấn Độ, Đông Dương hoặc Trung Quốc.

1 Sampath và Rao (1951), cho rằng sự hiện diện của nhiều loại lúa hoang ở Ấn Độ và Đông Nam Á chứng tỏ rằng Ấn Độ, Miến Điện hay Đông Dương là nơi xuất xứ của lúa trồng. Sato (Nhật Bản) cũng cho rằng lúa có nguồn gốc ở Ấn Độ, Việt Nam và Miến Điện. Tuy có nhiều ý kiến nhưng chưa thống nhất, nhưng căn cứ vào các tài liệu lịch sử, di tích khảo cổ, đặc điểm sinh thái học của cây lúa trồng và sự hiện diện rộng rãi của các loài lúa hoang dại trong khu vực, nhiều người đồng ý rằng nguồn gốc cây lúa là ở vùng đầm lầy Đông Nam Á, rồi từ đó lan dần đi các nơi. Thêm vào đó, sự kiện thực tế là cây lúa và nghề trồng lúa đã có từ rất lâu ở vùng này, lịch sử và đời sống của các dân tộc Đông Nam Á lại gắn liền với lúa gạo đã minh chứng nguồn gốc của lúa trồng.