CHƯƠNG 1: MÔI TRƯỜNG VÀ VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG THÁCH THỨC HIỆN NAY TRÊN THẾ GIỚI 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ MÔI TRƯỜNG Môi trường bao gồm các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, xã hội, sự tồn tại, phát triển của con người, sinh vật và tự nhiên. Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đến môi trường; ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái môi trường, cải thiện chất lượng môi trường; sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, đa dạng sinh học và ứng phó với biến đổi khí hậu. Thành phần môi trường là yếu tố vật chất tạo thành môi trường gồm đất, nước, không khí, sinh vật, âm thanh, ánh sáng và các hình thái vật chất khác.
Suy thoái môi trường là sự suy giảm về chất lượng, số lượng của thành phần môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người, sinh vật và tự nhiên. Sự cố môi trường là sự cố xảy ra trong quá trình hoạt động của con người hoặc do biến đổi bất thường của tự nhiên, gây ô nhiễm, suy thoái môi trường nghiêm trọng. PHÂN LOẠI MÔI TRƯỜNG: Phân loại môi trường theo các tác nhân: - Môi trường tự nhiên (Natural environment) là môi trường do thiên nhiên tạo ra; ví dụ: sông, biển, đất… - Môi trường nhân tạo (Artifical environment) là môi trường chịu sự tác động của con người; ví dụ: môi trường đô thị, làng mạc, kênh đào, chợ búa, trường học… Phân loại môi trường theo sự sống: - Môi trường vật lý (Physical environment): là thành phần vô sinh của môi trường tự nhiên, gồm có thạch quyển, thủy quyển và khí quyển. Nói cách khác, môi trường vật lý là môi trường không có sự sống (theo quan điểm cổ điển).
- Môi trường sinh học (Bio-environment hay Environmental biology): là thành phần hữu sinh của môi trường, hay nói cách khác là môi trường mà ở đó có diễn ra sự sống. Môi trường sinh học bao gồm các hệ sinh thái, các quần thể thực vật, động vật, vi sinh vật và cả con người, tồn tại và phát triển trên cơ sở và đặc điểm của các thành phần môi trường vật lý. Phân loại môi trường theo quyển - Thạch quyển (Lithosphere): còn gọi là môi trường đất, hay địa quyển gồm tất cả các dạng vật chất vô cơ, hữu cơ có trong môi trường đất. - Khí quyển (Atmosphere): khí quyển là môi trường không khí được giới hạn trong lớp không khí bao quanh trái đất và được chia ra làm nhiều tầng: tầng đối lưu, 2 tầng bình lưu, tầng trung lưu và tầng ngoài, trong đó tầng đối lưu có tầm quan trọng quyết định đến môi trường toàn cầu - Thủy quyển (Hydrosphere): thủy quyển là môi trường nước với tất cả những thành phần nước trên trái đất, bao gồm nước trong ao hồ, trong sông ngòi, suối, đại dương, nước mưa, tuyết, băng, nước ngầm… - Sinh quyển (Biosphere): sinh quyển là môi trường sinh học với tất cả những phần từ núi cao đến đáy đại dương, bao gồm cả lớp không khí có oxy trên cao cho đến các vùng thạch quyển có tồn tại sự sống.
Phân loại môi trường theo tự nhiên và xã hội - Môi trường tự nhiên (Natural environment): là tất cả những môi trường mang tính tự nhiên như: sông, suối, đất, không khí, rừng, biển… - Môi trường xã hội và nhân văn (Environment of societies and humanities): là môi trường giáo dục, hoạt động xã hội; vì con người được cấu thành, phát triển trong mối tương tác của con người với con người và con người với những hoạt động sống trong xã hội liên quan với các dân tộc khác. Phân loại môi trường theo vị trí địa lý, độ cao: - Môi trường ven biển (Coastal zone environment) - Môi trường đồng bằng (Delta environment) - Môi trường miền núi (Hill environment) - Môi trường núi cao (Highland environment). Phân loại môi trường theo hoạt động sản xuất kinh doanh: - Môi trường đô thị (Urban environment) - Môi trường nông thôn (Rural environment) - Môi trường nông nghiệp (Agro environment) - Môi trường giao thông (Transport environment). CÁC CHỨC NĂNG CHỦ YẾU CỦA MÔI TRƯỜNG: - Môi trường là không gian sống của các loài sinh vật: + Mỗi một người đều cần một không gian nhất định để phục vụ cho các hoạt động sống như: nhà ở, nơi nghỉ, đất để sản xuất nông nghiệp,.
Mỗi người mỗi ngày cần trung bình 4 m3 không khí sạch để hít thở; 2,5 lít nước để uống, một lượng lương thực, thực phẩm tương ứng 2000-2500 calo. + Có thể phân loại chức năng không gian sống của con người thành các dạng cụ thể sau đây: Chức năng xây dựng: cung cấp mặt bằng và nền móng cho các đô thị, khu công nghiệp, kiến trúc hạ tầng và nông thôn; Chức năng vận tải: cung cấp mặt bằng, khoảng không gian và nền móng cho giao thông đường thủy, đường bộ và đường hàng không; Chức năng cung cấp mặt bằng cho sự phân hủy chất thải; 3 Chức năng giải trí của con người: cung cấp mặt bằng và không gian cho hoạt động giải trí ngoài trời của con người; Chức năng cung cấp mặt bằng và các yếu tố cần thiết khác cho hoạt động canh tác nông nghiệp, nuôi trồng thủy, hải sản. - Môi trường là nơi cung cấp tài nguyên cần thiết cho đời sống và hoạt động sản xuất của con người: + Xét về bản chất, mọi hoạt động của con người đều nhằm vào việc khai thác các hệ thống sinh thái của tự nhiên theo sơ đồ sau: + Chức năng này của môi trường còn gọi là nhóm chức năng sản xuất tự nhiên gồm: Rừng tự nhiên: có chức năng cung cấp nước, bảo tồn tính đa dạng sinh học và độ phì nhiêu của đất, nguồn gỗ củi, dược liệu và cải thiện điều kiện sinh thái. Các thủy vực: có chức năng cung cấp nước, dinh dưỡng, nơi vui chơi giải trí và các nguồn thủy hải sản.
Động thực vật: cung cấp lương thực và thực phẩm và các nguồn gen quý hiếm. Không khí, nhiệt độ, năng lượng mặt trời, gió, nước: để chúng ta hít thở, cây cối ra hoa và kết trái. Các loại quặng, dầu mỏ: cung cấp nguyên liệu và năng lượng cho các hoạt động sản xuất. - Môi trường là nơi chứa đựng các chất phế thải do con người tạo ra: + Môi trường là nơi chứa đựng các chất phế thải do con người tạo ra trong cuộc sống và hoạt động sản xuất.
Nhờ hoạt động của vi sinh vật và các thành phần môi trường khác, phế thải sẽ biến đổi trở thành các dạng ban đầu trong một chu trình sinh địa hóa phức tạp. + Khả năng tiếp nhận và phân hủy chất thải của môi trường (trong điều kiện chất lượng môi trường khu vực tiếp nhận không thay đổi) được gọi là khả năng nền (buffer capacity) của môi trường. Khi lượng chất thải lớn hơn khả năng nền hoặc thành phần của chất thải khó phân hủy và xa lạ với sinh vật thì chất lượng môi trường sẽ bị suy giảm và môi trường có thể bị ô nhiễm. 4 + Có thể phân loại chi tiết chức năng này thành các loại sau: Chức năng biến đổi lý – hóa học: pha loãng, phân hủy hóa học nhờ ánh sáng mặt trời, hấp thụ, tách chiết các vật thải và độc tố bởi các thành phần môi trường; Chức năng biến đổi sinh hóa: sự hấp thụ các chất dư thừa, chu trình cacbon, chu trình nitơ, phân hủy chất thải nhờ vi khuẩn, vi sinh vật; Chức năng biến đổi sinh học: khoáng hóa các chất thải hữu cơ, mùn hóa, amon hóa, nitrat hóa và phản nitrat hóa,… - Môi trường là nơi giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật trên Trái đất: + Trái đất là nơi sinh sống của con người và các sinh vật nhờ các điều kiện môi trường đặc biệt như: nhiệt độ không khí không quá cao, nồng độ ôxy và các khí khác tương đối ổn định,… + Sự phát sinh và phát triển sự sống xảy ra trên Trái đất nhờ hoạt động của hệ thống các thành phần của môi trường Trái đất như khí quyển, thủy quyển, sinh quyển và thạch quyển: Khí quyển giữ cho nhiệt độ Trái đất tránh được các bức xạ quá cao, chênh lệch nhiệt độ lớn, ổn định nhiệt độ trong khả năng chịu đựng của con người,… Thủy quyển thực hiện chu trình tuần hoàn nước, giữ cân bằng nhiệt độ, các chất khí, giảm nhẹ tác động có hại của thiên nhiên đến con người và các sinh vật.
Thạch quyển liên tục cung cấp năng lượng, vật chất cho các quyển khác của Trái đất, giảm tác động tiệu cực của thiên tai tới con người và sinh vật. - Môi trường là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người: + Cung cấp sự ghi chép lưu trữ lịch sử địa chất, lịch sử tiến hóa của vật chất và sinh vật, lịch sử xuất hiện và phát triển văn hóa của loài người. + Cung cấp các chỉ thị không gian và tạm thời mang tính chất tín hiệu và báo động sớm các hiểm họa. + Lưu trữ và cung cấp cho con người sự đa dạng các nguồn gen.
Như vậy, có thể có các dạng vi phạm chức năng của môi trường sống như: - Làm cạn kiệt nguyên liệu và năng lượng cần cho sự tồn tại và phát triển của các cơ thể sống. - Làm ứ thừa phế thải trong không gian sống, làm mất cân bằng sinh thái giữa các loài sinh vật với nhau và giữa chúng với các thành phần môi trường. - Vi phạm chức năng giảm nhẹ tác động của thiên tai. - Vi phạm chức năng lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người.
NHỮNG VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG THÁCH THỨC HIỆN NAY TRÊN THẾ GIỚI Hiện nay thế giới đang đứng trước những thách thức môi trường sau: 5 4. Khí hậu toàn cầu biến đổi và tần suất thiên tai gia tăng Vào cuối những năm 1990, mức phát tán CO2 hàng năm xấp xỉ bằng 4 lần mức phát tán vào năm 1950 và hàm lượng CO2 đã đạt đến mức cao nhất trong những năm gần đây. Theo đánh giá của Ban Liên Chính phủ về biến đổi khí hậu toàn cầu, có bằng chứng cho thấy về ảnh hưởng rất rõ rệt của con người đến khí hậu toàn cầu. Những kết quả dự báo gồm việc dịch chuyển của các đới khí hậu, những thay đổi trong thành phần loài và năng suất của các hệ sinh thái, sự gia tăng các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt và những tác động đến sức khỏe con người.