mở đầu ay, một hội thảo nam trong chuỗi sinh hoạt “Bàn tròn văn chương” (kỳ 7) được mở ra với chủ đề “Văn học mạng và website vannghesongcuulong.org” được tổ chức vào ngày 21-4-2007 diễn ra tại hội trường Hội Văn học nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Hội thảo diễn dưới sự chủ trì của nhà tho Inrasara diễn ra sôi nôi, với sự đóng góp ý kiến, quan điểm, tham luận mang giá tricao cua các nha thơ, nhà văn. Van dé này đã nhận được sự quan tâm lớn từ các nhà tho (Lê Thiếu Nhơn, Hồ Thi Ca, Inrasara), nhà văn (Triệu Xuân), nhà lý luận phê bình và cả các tác giả văn học mạng. Trong cuộc hội thảo, nhà thơ Inrasara có bàn về tiêu chí văn học mạng.
Theo ông, “Văn chương mạng phải là văn chương của “các tác giả chỉ muốn xuất hiện trên mạng”. Họ sống đời sống văn chương của mạng, viết trên mạng, vận dụng ưu thế kĩ thuật của Internet, xử lí thông tin trên mạng, tương tác trên mạng, ton tại trên mạng, buồn vui trên mạng, hi vọng hay thất vọng cũng trên mạng. Họ là công dân mạng toàn phần. Và có thể nói đây là thứ văn chương mạng đúng nghĩa, khác hăn với các sáng tác được đăng trên mạng.
Văn chương mạng khi in ra giấy sẽ mat đi hơi thở đời sống mang và giảm “gia trị đích thực” của nó không ít”. Đáng chú ý trong các cuộc thảo luận, hội thảo ay là tọa dam Van hoc mang trong không gian văn hóa Việt Nam đương đại được tô chức ngày 6/10/2016. Cuộc tọa dam đưa ra những vấn đề được bàn bạc sôi nỗi như quan niệm về văn học mạng, không gian tồn tại, phương thức sáng tác và lưu truyền, đặc điểm tác giả, cũng như độc giả của văn học mạng. Sau gần một năm cuộc tọa đàm ấy diễn ra, Tạp chí Nghiên cứu văn học số 9/2017 đã công bố năm bài nghiên cứu trong chuyên đề Văn học mạng Việt Nam của các tác giả Đỗ Hải Ninh, Lê Hương Thủy, Nguyễn Thanh Tâm, Trần Ngọc Hiếu, Trịnh Đặng Nguyên Hương.
Năm bài nghiên cứu này đã đưa ra những kiến giải tương đối sâu sắc về các vấn đề đa chiều liên quan tới văn học mạng: Văn học mạng và văn học đại chúng, không gian mạng đên 17 nhà xuất bản của tác phẩm văn học, thị hiếu người đọc văn học mạng hay trang phục bản ngã trong văn học mạng. Sau hơn hai mươi năm trên thế giới và khoảng mười lăm năm ở Việt Nam thì nững đặc trưng cơ bản của văn học mạng đã được lộ diện. Về cơ bản, những quan niệm đa dạng về văn học mạng hiện nay đều thống nhất ở một vài điểm chung. Dù là các nhà nghiên cứu trên thé giới hay Việt Nam đều nhìn nhận thấy ba hình thức tồn tại cơ bản của văn học trên không gian mạng.
Chính vì vậy chúng tôi đưa ra một khái niệm tổng hợp dựa trên những nhận định, quan điểm của các nhà nghiên cứu cả trong và ngoài nước về dong văn học mạng. Thứ nhất, về khái niệm, văn học mạng là văn học được sáng tác trên mạng, lưu truyền trên mạng, đọc trên mạng và tương tác trên mạng. Đây là hình thức điển hình của văn học mạng — những tác phẩm được tạo ra nhờ sử dụng kĩ thuật số đa phương tiện và sự tác động qua lại của Internet. Các tác phẩm này déu không thé tải xuống dé thay đổi công cụ truyền bá, bởi nếu tách khỏi không gian mạng, chúng sẽ không thé tồn tại.
Vì vậy, những tác phâm đặc thù này không thể in ra giấy, xuất bản thành ấn phẩm do các tính chất đặc thù về ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh (kèm theo) của tác phẩm sẽ bị phá hủy. Về quan điểm này, có thé dé dang kế đến một tác phẩm tiêu biểu của dòng văn học mạng là Chuyện tinh New York (Hà Kin). Tác phâm này khi xuất hiện trên không gian mạng nó được kèm theo audibook lồng ghép thêm nhạc phù hợp với tâm trạng của nhân vật. Như vậy, rõ ràng Chuyện tình New York không thê chuyển sang van bản in giấy được.
Tuy nhiên, liệu văn học mạng có thực sự chỉ ton tại trên không gian mạng và không thé xuất bản thành văn bản in giấy? Khi văn hoc mang đạt đến đỉnh cao với số lượng tác giả lên đến 13 triệu người và có đến 378 triệu độc giả năm 2018 ở Trung Quốc thì nó bắt đầu xuất hiện những hình thái mới của văn học mạng. Nhiều tác phẩm văn học trên không gian mang được yêu thích đến với các nhà xuất bản và nó trở thành những ấn pham best- seller trên thị trường sách giấy. Không chỉ dừng lại ở đó, một vài tác phẩm đặc biệt nồi trội còn được chuyền thể kịch bản phim, thu hút số lượng lớn khán giả. Trước hiện tượng này, các nhà lí luận phê bình văn học Trung Quốc đưa ra quan điểm về văn học trên không gian 18 mạng: họ cơ bản thong nhất với nhận định của các nha nghiên cứu trên thế giới là văn học mạng sinh ra trên Internet.
Tuy nhiên, theo các nhà lí luận phê bình văn học Trung Quốc, văn học mạng còn lớn lên trong văn học và trưởng thành trong quản trị. Chính quan điểm này đã mở rộng cho hình thái văn học trên không gian mạng một khía cạnh phát triển mới, họ không phủ nhận sự ton tại của những tác phâm đã từng là văn học mạng, sau đó được in lên giấy. Bởi trên thực tế, một số tác phâm này khi được in thành sách, nó van tồn tại song song trên cả hai dạng thức là trên không gian mạng và dưới dạng một ấn phẩm. Và ở Việt Nam, tình hình cũng có nét tương đồng như vậy, những tác phẩm thu hút lượng lớn độc giả, có nhiều tương tác trên mạng như Phải lấy người như anh, Nhật kí tình yêu TIO (Trần Thu Trang), Nhát kí son môi (Gao), Chuyện tinh New York (Ha Km),.
khi in thành sách đã nhanh chóng trở thành best- seller. Mặc dù khi được các nhà xuất bản chuyên thành ấn phẩm in ấn đã có sự chỉnh sửa một số ngôn ngữ, song nó vẫn giữ được dau ấn riêng đậm nét của một tác phẩm văn học sinh ra từ không gian mạng. Thứ hai, văn học mạng là thứ văn học lựa chọn mạng là môi trường sống ưu tiên của mình. Như vậy, mặc dù có rất nhiều quan điểm trái chiều, đa dạng về văn học mạng, song, can tiép cận nó như một loại hình văn học tôn tại trong một hình thức văn hóa đặc thù.
Có thé nói, quan hệ giữa văn học và không gian mạng không chỉ đơn thuần là quan hệ ký sinh, mà mạng chính là một hình thức tồn tại mới của văn học. Mà trên không gian mạng, văn học lợi dụng sự gắn kết rộng rãi con người để vận hành đời sống của nó. Và mạng cũng nhờ sự phát triển của văn học mà ngày được ưa chuộng hơn. Như vậy, mối quan hệ giữa văn học và mạng là mối quan hệ cộng sinh, từ đó mà các phương thức tồn tại, ý niệm văn học, tác giả, tác phẩm, thê loại, câu trúc,.
đều có thé phải tái định nghĩa. Văn học mạng như một hình thức văn hóa đặc thi Mạng là một thành tựu đột phá của con người trong thời đại số, nó đem đến cho nhân loại một phương thức dé trao đôi và tiếp nhận thông tin một cách nhanh chóng. Bởi lẽ, mạng tạo ra khả năng tương thông, tương tác đa chiều đầy phong phú, nó đáp ứng nhu cầu giao tiếp, liên lạc không giới hạn của con người. Chính vì vậy, trước không gian đa chiều, vượt qua mọi rào cản của vật chất thông thường mà Internet đem đến không chỉ cho 19 nhân loại mà còn mở ra một thời kì mới, một phương thức truyên tải, giao tiêp mới cho văn học.
Bởi vậy, chúng tôi trước tiên muôn nhân mạnh ba đặc điêm của văn học mạng: không gian cua văn học mạng, văn học mạng như một kênh giao tiếp đặc biệt, văn học mạng như một loại hình văn chương công nghệ. Thứ nhất, về không gian của văn học mạng chính là Internet hay còn được gọi là thế giới ảo, dé phân biệt với thé giới thực tại. Tuy nhiên đi cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số thì quan niệm về thế giới ảo và thực ngày càng bị mờ nhòe. Nó mất dần đi tính chính xác trước sự xâm chiếm không ngừng của thế giới ảo vào trong đời sống thực.
Trong chính thế giới được gọi là ảo ấy, nó lại có thê đem đến những giá trị vật chất rất thực trong thế giới thực tại. Một minh chứng có thé ké đến là mức thu nhập “khủng” của rất nhiều các Tiktoker thu về được từ lợi ích của nền tảng mạng xã hội TikTok. Nhu Victoria Paris- một Tiktoker người Mỹ có hơn 1,6 triệu người theo dõi, cho biết, cô kiếm được gần 42.500 USD từ Quy Sáng tạo nội dung của TikTok trong 10 tháng. Hay Alex Ojeda- một người sáng tao với lượng người theo dõi lên đến khoảng 8 triệu trên TikTok, cũng tiết lộ vào năm 2022 răng mức giá cho mỗi video quảng cáo của anh trên nền tảng này là 20.
Như vậy, chỉ nhờ một nền tảng xã hội ảo, làm việc ảo, mua săm ảo,. mà rất nhiều người trở nên nồi tiếng thực và có nguồn thu nhập không lồ. Chính những minh chứng ấy đã cho thấy, giá trị của thế giới ảo mà mạng đem lại cho con người rất thực cũng như vô cùng to lớn nếu như biết cách khai thác và tận dụng nó. Bởi lẽ, trước hết nó đã góp phan giải cấu trúc của những thứ vốn được mặc định là thực tại.
Đặc biệt, trong đó phải nói tới ý niệm về giới hạn không gian. Mạng chính là bằng chứng sống của công nghệ cho thấy khả năng xóa nhòa đi khoảng cách về địa lí, ngôn ngữ, văn hóa trên không gian của nó. Mạng là nơi mà ở đó ta nhận thấy sự rõ nét nhất về trạng thái đa ngữ của đời sống mỗi đất nước, mỗi vùng miền. Nó đem đến cho con người một “kho tàng lớn” về ngôn ngữ, mà ta có thé học, tiếp thu qua những cuộc giao tiếp, những tác phẩm văn hoc mang mau sắc đặc trưng vùng mién,.
nhưng lại không bị giới hạn bởi không gian tiếp nhận. Giống như Bakhtin đã mô tả mạng như là nơi của sự sinh thành, 20 chuyên động, thâm nhập, soi sáng lẫn nhau của các ngôn ngữ. Vì thế, mọi sự tuyệt đối chỉ còn là ảo tưởng, mọi đại tự sự trở thành bất cập. Như vậy, văn học mạng trước hết đã xóa nhòa đi khoảng cách về ngôn ngữ, chuyển dịch ngôn ngữ đầy năng động.