phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, đề tài gồm 2 chƣơng 7 tiết: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC Ý THỨC TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CHO THANH NIÊN 1. Quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục ý thức trách nhiệm xã hội cho thanh niên 1. Ý thức trách nhiệm xã hội 1. Ý thức xã hội Theo Từ điển Triết học, ý thức là hình thức phản ánh cao cấp, riêng có ở con ngƣời, đối với thực tại khách quan.
Ý thức là toàn bộ quá trình tâm lý tích cực tham gia vào sự hiểu biết của con ngƣời đối với thế giới khách quan và sự tồn tại thực sự của nó.711] Ý thức xã hội là những hiểu biết do lịch sử tích lũy đƣợc, những tƣ tƣởng chính trị và pháp lý, những thành tựu nghệ thuật, đạo đức, tôn giáo và tâm lý xã hội.711] Nhƣ vậy ý thức xã hội là toàn bộ những tri thức, những quan niệm của con ngƣời trong một cộng đồng ngƣời, đƣợc hình thành một cách trực tiếp từ thực tiễn hàng ngày. Theo chúng tôi, ý thức trách nhiệm xã hội là sự nhận thức của mỗi thành viên trong xã hội về sự cần thiết phải cƣ xử đúng mực trong quan hệ xã hội. Sự đúng mực trong cƣ xử đƣợc đánh giá dựa vào những quy chuẩn của đạo đức xã hội, hệ thống chuẩn mực khách quan, đƣợc xã hội thiết lập để chi phối thái độ sống của các thành viên, nhằm bảo đảm cho các quan hệ xã hội diễn ra trong vòng trật tự. Trách nhiệm xã hội Trách nhiệm xã hội là một phạm trù xuất hiện nhiều trong thời gian gần đây và thu hút sự quan tâm khá rộng trong đời sống xã hội.
Thuật ngữ trách 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiệm xã hội xuất phát từ tiếng la tinh Respondere với nghĩa là trách nhiệm và đến nay nội hàm của nó còn nhiều điểm chƣa thống nhất. Chẳng hạn: Theo Từ điển tiếng Việt: “Trách nhiệm là điều phải làm, phải gánh vác, hoặc phải nhận lấy về mình” [42, tr.1678] Theo Từ điển Triết học: “Trách nhiệm thuộc phạm trù đạo đức và pháp luật phản ánh thái độ xã hội đặc biệt và thái độ đạo đức pháp luật của cá nhân đối với xã hội (đối với nhân loại nói chung); thái độ này biểu thị sự hoàn thành nghĩa vụ của mình và các tiêu chuẩn pháp luật”[43, tr.595] Theo chúng tôi, trách nhiệm đƣợc hiểu không chỉ là khả năng nhận thức về bổn phận, nghĩa vụ và kết quả của mình đƣa lại, mà còn đƣợc hiểu rộng hơn trách nhiệm - đó là nghĩa vụ của cá nhân đối với cộng đồng. Thái độ này biểu thị ở việc thực thi nghĩa vụ đạo đức và tuân thủ các tiêu chuẩn của pháp luật, tức là tuân thủ các quy chuẩn đạo đức mà sau này là luật pháp mà các cá nhân trong cộng đồng đó thỏa thuận. Trách nhiệm xã hội còn đƣợc coi nhƣ nhƣ trách nhiệm đạo đức của mỗi cá nhân trong viêc giải quyết những vấn đề chung của xã hội…tuy mang ý nghĩa là bổn phận nhƣng về bản chất là sự tự nguyện.
Trách nhiệm xã hội là loại bỏ những hành vi vô trách nhiệm, phi đạo đức, những thứ mang lại thiệt hại cho bản thân, gia đình và xã hội. Nhƣ vậy, có thể nói trách nhiệm xã hội gồm ba nội dung cơ bản là: Thứ nhất, thể hiện quan hệ giữa những ngƣời cùng chung sống với nhau trong cộng đồng ngƣời, có sự hợp tác khoan dung với nhau. Thứ hai, sự gắn bó giữa cá nhân với xã hội. Thứ ba, phải có trách nhiệm tham gia đóng góp cho sự phát triển bền vững xã hội.
Quá trình đóng góp đƣợc thể hiện ở ba mức độ: tự nhiên, tự nguyện và nghĩa vụ. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quan niệm của Hồ Chí Minh về ý thức trách nhiệm xã hội Theo Hồ Chí Minh, mỗi cá nhân trong xã hội phải có ý thức trách nhiệm xã hội và phải thực thi trách nhiệm đó nhằm duy trì sự ổn định phát triển của xã hội. Vì vậy, khi khẳng định nƣớc ta là một nƣớc dân chủ, trong đó mọi quyền hạn, lợi ích đều vì dân.
Hồ Chí Minh đã giải thích: “Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân. Sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân. Chính quyền từ xã đến Chính phủ trung ƣơng do dân cử ra. Đoàn thể từ Trung ƣơng đến xã do dân tổ chức nên.332] Nhƣ vậy, ý thức trách nhiệm xã hội của mỗi công dân nghĩa là phải ý thức về bổn phận của mình đối với đất nƣớc, nghĩa vụ đối với xã hội, là tính trung thực, sống nhân ái, nghĩa tình, tinh thần bao dung, đồng thời mỗi công dân phải có trách nhiệm đối với cộng đồng, làng xã, trách nhiệm với Tổ quốc.
Trong thƣ gửi thanh niên, Hồ Chí Minh khuyên thanh niên phải có ý thức trách nhiệm là “Trung với nƣớc, hiếu với dân” [30, tr. “Là khi Đảng, Chính phủ, hoặc cấp trên giao cho ta việc gì, bất kỳ to hay nhỏ, khó hay dễ, ta cũng đƣa cả tinh thần, lực lƣợng ra làm cho đến nơi đến chốn, vƣợt mọi khó khăn, làm cho thành công. Làm một cách cẩu thả, làm cho có chuyện, dễ làm khó bỏ, đánh trống bỏ dùi, gặp sao làm vậy, v., là không có tinh thần trách nhiệm.248] Vấn đề ý thức trách nhiệm xã hội đƣợc Hồ Chí Minh đặt ra và xem xét một cách toàn diện trong tất cả mọi lĩnh vực hoạt động của con ngƣời, từ việc tƣ đến việc công, từ lao động sản xuất ở hậu phƣơng đến chiến đấu ngoài mặt trận, từ học tập, công tác đến sinh hoạt hàng ngày. Hồ Chí Minh cũng bàn đến ý thức trách nhiệm xã hội ở mọi phạm vi từ gia đình tới ngoài xã hội, từ giai cấp đến dân tộc, từ quốc gia đến quốc tế.
Việc Hồ Chí Minh xem xét vấn đề ý thức trách nhiệm xã hội một cách toàn diện là một cách nhìn mang tính khách quan, phù hợp với hoạt động phong phú đa dạng của đời sống xã hội và mỗi con ngƣời. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, trách nhiệm xã hội của mỗi cán bộ, đảng viên, mỗi thành viên trong xã hội là trung với nƣớc, hiếu với dân, suốt đời phấn đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vƣợt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng; là cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tƣ; luôn yêu thƣơng, quý trọng con ngƣời, sống có tình, có nghĩa và tinh thần quốc tế trong sáng… Trách nhiệm của bậc trí thức: “Các bạn có cái trách nhiệm nặng nề và vẻ vang, là làm gƣơng cho dân trong mọi việc. Dân ta đã đấu tranh một cách rất dũng cảm. Lẽ tất nhiên giới trí thức phải hy sinh đấu tranh, dũng cảm hơn nữa, để làm gƣơng cho nhân dân” [21, tr.
Trong giáo dục, “Trách nhiệm nặng nề và vẻ vang của ngƣời thầy dạy là: chăm lo dạy dỗ con em của nhân dân thành ngƣời công dân tốt, ngƣời lao động tốt, ngƣời chiến sĩ tốt, ngƣời cán bộ tốt của nƣớc nhà.448] Đối với văn nghệ sĩ: “Văn nghệ phải nhận rõ trách nhiệm của mình đối với Nhà nƣớc và nhân dân, phải một lòng một dạ phục vụ nhân dân. Phải học tập chủ nghĩa Mác - Lênin để vũ trang mình. Phải kiên quyết chống những khuynh hƣớng phản dân chủ, phản chủ nghĩa xã hội trong giới văn nghệ. Phải hiểu rõ thời đại mới và đời sống cùng nguyện vọng của nhân dân.
Tất cả các ngành văn học, nghệ thuật, điện ảnh, âm nhạc, múa nhảy, tuồng hát, vẽ. phải quần chúng hóa và dân chủ hóa. Văn nghệ phải xây dựng tác phong gian khổ, chất phác. Phải chống xa rời quần chúng, xa rời thực tế, xa rời chính trị, xa rời lao động.
Sáng tác cũng phải “nhiều, nhanh, tốt, rẻ”.475] Đối với Đoàn thanh niên, “Thanh niên ta có vinh dự to thì cũng có trách nhiệm lớn, phải “Trung với nƣớc, hiếu với dân” [30, tr. Để làm tròn trách nhiệm, thanh niên ta phải nâng cao tinh thần làm chủ tập thể, trừ bỏ chủ nghĩa cá nhân, chớ phô trƣơng hình thức, chớ kiêu ngạo tự mãn. Phải thấm nhuần đạo đức cách mạng tức là học tập, lao động, sinh hoạt theo đúng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đạo đức của thanh niên xã hội chủ nghĩa, cộng sản chủ nghĩa. Thanh niên ta có vinh dự to thì cũng có trách nhiệm lớn [29, tr.299] Hồ Chí Minh xem ý thức trách nhiệm xã hội đóng vai trò rất quan trọng trong mỗi con ngƣời.
Theo Hồ Chí Minh, nhiệm vụ cách mạng hoàn toàn không dễ dàng, đơn giản mà bao giờ cũng khó khăn, phức tạp. Thực hiện nhiệm vụ cách mạng, đòi hỏi ngƣời cách mạng phải có quyết tâm phấn đấu thật cao, phải dám hy sinh, phải kiên trì bền bỉ, phải nêu cao tinh thần trách nhiệm “thắng không kiêu, bại không nản, luôn luôn nỗ lực, cố gắng vƣợt mọi khó khăn gian khổ, tiến tới thắng lợi cuối cùng. Đối với ngƣời lãnh đạo, trong công tác tuyên truyền không phải là ra lệnh mà chủ yếu bằng lôi kéo, thuyết phục. Để lôi kéo thuyết phục con ngƣời, trƣớc hết phải từ cái tâm, cái đức của con ngƣời, phải có tinh thần trách nhiệm cao, phải miệng nói, tay làm, phải đầu tàu gƣơng mẫu.
Ngƣời dạy muốn hƣớng dẫn, lãnh đạo nhân dân thì cán bộ đảng viên phải mực thƣớc, phải “Lo, thì trƣớc thiên hạ; hƣởng, thì sau thiên hạ”. Hồ Chí Minh xem ý thức trách nhiệm xã hội của mỗi ngƣời còn là hình thức biểu hiện của văn hóa - văn hóa đời sống. Ngƣời quan niệm văn hóa là bộ mặt tinh thần của xã hội và bộ mặt đó đƣợc thể hiện ra ngay trong cuộc sống hàng ngày của mỗi ngƣời, rất dễ hiểu, dễ thấy. Điều này đã đƣợc Hồ Chí Minh chỉ ra khi nói về nội dung của đời sống mới, cũng nhƣ cách thức xây dựng đời sống mới trong một nƣớc Việt Nam độc lập.
Hồ Chí Minh quan niệm xã hội là do nhiều cá nhân nhóm lại mà thành. Chính vì thế, nếu mỗi cá nhân sống có trách nhiệm với xã hội thì góp phần hình thành nên xã hội tiến bộ. Sống có trách nhiệm xã hội của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành tấm gƣơng sáng cho toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta học tập và noi theo. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.