Chương 1 Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ VAI TRÒ CỦA VIỆC GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY 1. Ý thức pháp luật và thực chất của việc giáo dục ý thức pháp luật cho học sinh trung học phổ thông hiện nay 1. Khái niệm ý thức pháp luật Theo quan điểm của triết học Mác-Lênin ý thức xã hội là toàn bộ đời sống tinh thần của xã hội, nó phản ánh tồn tại xã hội, nhưng nó không phản ánh giản đơn, máy móc thụ động mà có tính độc lập tương đối. Ý thức xã hội phản ánh nhiều mặt khác nhau của đời sống xã hội do đó biểu hiện thành nhiều hình thái ý thức.
Trong đó ý thức pháp quyền là một trong những hình thái ý thức quan trọng và chi phối mọi mặt của đời sống xã hội. Tiếp cận dưới góc độ triết học về ý thức pháp luật cho thấy: Ý thức pháp luật là một hình thái của ý thức xã hội, có nguồn gốc từ thực tiễn đời sống xã hội và phản ánh tồn tại xã hội từ phương diện pháp luật. Do đó, mỗi một chế độ xã hội khác nhau tương ứng với nó là một hình thức pháp luật khác nhau. Chính vì thế ý thức pháp luật trong xã hội chiếm hữu nô lệ khác hẳn với xã hội phong kiến và đặc biệt là ý thức pháp luật trong xã hội với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của chúng ta ngày nay.
Điều này được thể hiện rất rõ về quyền con người trong quan hệ xã hội. Với một nền pháp luật tiến bộ quyền con người ngày càng được khẳng định không chỉ với thiểu số mà là đại đa số quần chúng nhân dân trong xã hội. Sự tiến bộ của xã hội được thể hiện thông qua sự tiến bộ của pháp luật, vì pháp luật điều chỉnh mọi quan hệ cơ bản nhất của đời sống xã hội. Đời sống ý thức pháp luật là một hiện thực khách quan, một bộ phận của tồn tại xã hội, ý thức pháp luậ là cái phản ánh đời sống đó, được thể hiện thông qua hành vi xử sự của con người trong các quan hệ xã hội.
Con đường hình thành và phát triển của ý thức pháp luật tuân theo quy luật chung của quá trình nhận thức đó là từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lý tính. Trong đó nhận thức lý tính là cơ sở quan trọng trong việc định hình ý thức pháp luật và thực hiện pháp luật một cách tự giác dù muốn hay không muốn. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ý thức pháp luật được thể hiện thông qua toàn bộ những học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan niệm của một chế độ xã hội, một nhà nước, một giai cấp, đảng phái về bản chất và vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội. Trong đó bản chất giai cấp của pháp luật chính là bản chất cơ bản quy định nội dung của pháp luật.
Cũng như ý thức chính trị, ý thức pháp quyền ra đời cùng với nhà nước giữa hai hình thái này có sự gần nhau cả về nội dung và hình thức. Ý thức pháp quyền phản ánh trực tiếp các quan hệ kinh tế của xã hội, trước hết là các quan hệ sản xuất được thực hiện trong hệ thống pháp luật từ đó chi phối mọi mặt khác của đời sống xã hội. Pháp luật là ý chí của giai cấp thống trị được thể hiện thành luật lệ, do đó mỗi chế độ xã hội, mỗi nhà nước chỉ có một hệ thống pháp luật của giai cấp nắm chính quyền, trong xã hội có giai cấp đối kháng các giai cấp khác nhau lại có ý thức khác nhau về pháp luật, phản ánh và bảo vệ lợi ích của giai cấp mình. Do đó hiệu lực pháp luật không những phụ thuộc vào sức mạnh cưỡng chế của nhà nước mà còn phụ thuộc vào trình độ hiểu biết tâm lý pháp luật của xã hội.
Trong các hình thái ý thức xã hội, ý thức pháp luật luôn có sự tác động qua lại với các hình thái ý thức xã hội khác, trong đó có mối liên hệ mật thiết với các hình thái ý thức chính trị và ý thức đạo đức xã hội. Tuy nhiên, sự tác động này luôn có tính độc lập tương đối, bởi mỗi hình thái ý thức xã hội phản ánh một mặt cơ bản khác nhau của đời sống kinh tế xã hội. Trong mối liên hệ đó ý thức pháp luật chịu ảnh hưởng trực tiếp của ý thức chính trị, bởi ý thức chính trị là ý thức của giai cấp cầm quyền, đây là một quy luật tất yếu vì đường lối chính trị được cụ thể hóa thông qua luật pháp. Trong mối quan hệ giữa ý thức pháp luật và ý thức đạo đức, thì ý thức đạo đức hình thành trước ý thức pháp luật, cả hai hình thái ý thức này đều nhằm điều chỉnh hành vi của con người đối với xã hội.
Ý thức đạo đức chi phối mọi hành vi của đời sống xã hội với quy tắc điều chỉnh bằng lương tâm cá nhân và dư luận xã hội, tính tự nguyện của hành vi được đặt lên hàng đầu. Với ý thức pháp luật dù muốn hay không muốn mỗi cá nhân đều phải tuân thủ và thi hành theo quy định đã được ban hành. Khi bàn về khái niệm ý thức pháp luật có nhiều quan điểm khác nhau. Quan điểm một: ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan điểm và quan niệm thịnh hành trong xã hội, thể hiện mối quan hệ thông qua sự hiểu biết của con người đối với pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luật cần phải có, thể hiện sự đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi xử sự 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của con người cũng như trong hoạt động của các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội.
Quan điểm trên chỉ nhấn mạnh mặt tri thức pháp luật. Quan điểm hai: ý thức pháp luật là trình độ hiểu biết của các tầng lớp nhân dân về pháp luật. ý thức pháp luật còn là thái độ đối với pháp luật, ý thức tôn trọng hay coi thường pháp luật, đó là thái độ đối với hành vi vi phạm pháp luật và phạm tội. Quan điểm này chỉ tập trung nhấn mạnh ý thức của chủ thể pháp luật.
Từ những quan điểm trên, với nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn, tác giả đưa ra quan niệm về ý thức pháp luật như sau: Khái niệm Ý thức pháp luật: Là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội thông qua những quan điểm, tư tưởng, tình cảm, thái độ của con người đối với pháp luật, về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể pháp luật, tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi xử sự của con người trong xã hội nhằm bảo vệ trật tự xã hội hiện hành và các lợi ích kinh tế, chính trị, xã hội theo ý chí của giai cấp cầm quyền. Là một bộ phận của ý thức xã hội, nó ra đời thay đổi cùng với pháp luật, tức là khi xã hội đã phân chia thành giai cấp và luôn mang tính giai cấp sâu sắc, là yếu tố có tính chất quyết định đến hiệu quả của việc quản lý xã hội bằng pháp luật. Mỗi một kiểu nhà nước trong lịch sử đều có một hệ thống pháp luật tương ứng với nó. Khi hệ thống pháp luật nào đó đã bị thủ tiêu nhưng ý thức pháp luật tương ứng của nó vẫn có thể tồn tại dai dẳng trong xã hội mới.
Đặc điểm, kết cấu của ý thức pháp luật 1. Đặc điểm của ý thức pháp luật Thứ nhất, ý thức pháp luật luôn chịu sự quyết định của tồn tại xã hội. Ý thức pháp luật do tồn tại xã hội quyết định, khi tồn tại xã hội thay đổi thì ý thức pháp luật cũng thay đổi theo. Nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội theo quan điểm của triết học Mác chứng minh rằng: Ý thức xã hội của một cộng đồng xã hội không phải là cái cố hữu bất biến của con người, của xã hội mà nó chỉ là sự phản ánh đối với tồn tại xã hội hiện thực.
Do đó, một khi tồn tại xã hội thay đổi thì nhất định sẽ dẫn đến sự thay đổi cuả ý thức xã hội. Sự thay đổi đó có thể diễn ra nhanh hay chậm, nhưng nó cũng sẽ phải thay đổi. Đây là một nguyên lý khách quan của sự vận động và phát triển của xã hội. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Từ nguyên lý trên chúng ta thấy hình thái ý thức pháp luật cũng chịu sự quy định của nguyên lý này, sự lạc hậu của ý thức pháp luật so với đời sống thực tiễn của pháp luật có các nguyên nhân cơ bản sau: Sự vận động của xã hội được thông qua hoạt động thực tiễn của con người, hoạt động đó hết sức phức tạp, phong phú và đa dạng, luôn có sự thay đổi hay phát sinh một vấn đề, những điều này diễn ra với tốc độ nhanh mà ý thức pháp luật sẽ không thể phản ánh kịp và trở lên lạc hậu.
Song cũng giống như ý thức chính trị khi có sự thay đổi của một chế độ xã hội thì ngay lập tức ý thức chính trị và ý thức pháp luật cũng thay đổi theo. Khác với hình thái ý thức đạo đức, thẩm mỹ. sự thay đổi của nó chậm chạp hơn rất nhiều. Những ý thức pháp luật lạc hậu, tiêu cực không mất đi một cách dễ dàng.
Đặc trưng này thể hiện rất rõ trong văn hóa làng xã Việt Nam đó là “phép vua thua lệ làng”, “một bồ cái lý không bằng một tý cái tình”. Thứ hai, Ý thức pháp luật có tính độc lập tương đối so với tồn tại xã hội. Tính độc lập tương đối của ý thức pháp luật còn được thể hiện ở một số khía cạnh. Ý thức pháp luật thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội.
Nhiều khi tồn tại xã hội cũ mất đi, nhưng ý thức pháp luật cũ vẫn còn tồn tại dai dẳng trong một thời gian dài, nhất là tâm lý pháp luật, ý thức pháp luật còn lạc hậu hơn so với tồn tại pháp luật hệ thống pháp luật thực định và thực tiễn áp dụng pháp luật. Thông thường một văn bản pháp luật mới ra đời hoặc thực tiễn áp dụng pháp luật đã thay đổi nhưng nhiều người vẫn chưa nắm bắt được với nhiều lý do khác nhau, nên ý thức pháp luật của họ chậm đáp ứng nhu cầu thực tế cuộc sống.