Chương 1: Lý luận chung về quản lí hoạt động giáo dục kỹ năng thoát hiểm của học sinh tiểu học. Chương 2: Thực trạng quản lí hoạt động giáo dục kỹ năng thoát hiểm cho học sinh các trường tiểu học trên địa bàn thị xã Thuận An, tỉnh Bình Dương. Chương 3: Biện pháp quản lí hoạt động giáo dục kỹ năng thoát hiểm cho học sinh các trường tiểu học trên địa bàn thị xã Thuận An, tỉnh Bình Dương. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG THOÁT HIỂM CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu ngoài nước Các nghiên cứu về kỹ năng tự bảo vệ nói chung và kỹ năng tự bảo vệ của trẻ nói riêng đã được nhiều tổ chức cũng như cá nhân trên thế giới thực hiện như Qũy Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF), Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tổ chức Giáo dục Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO)…. Công ước của Liên Hiệp Quốc về quyền trẻ em khẳng định: Vì chưa đạt đến sự trưởng thành về mặt thể chất và trí tuệ, trẻ em cần phải được bảo vệ và chăm sóc đặc biệt, trước cũng như sau chào đời. Các bậc cha mẹ là người chịu trách nhiệm chính trong việc nuôi nấng và giáo dục con cái của mình.
Không ai được phép làm tổn hại đến trẻ em. Nghĩa vụ của chúng ta là tôn trọng và bảo vệ các em. Không ai được ngược đãi trẻ em trai và gái về mặt thể chất, bằng ngôn ngữ hoặc tình cảm, kể cả cha mẹ, thầy cô giáo hay những người chăm sóc trẻ [22]. Các bậc cha mẹ có nghĩa vụ bảo vệ con cái của mình tránh mọi nguy cơ xâm hại tình dục dưới mọi hình thức khác nhau.
Không một ai, kể cả cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, anh em, họ hàng, thầy cô, hàng xóm hay những người xa lạ, có thể lạm dụng và xâm hại trẻ em về mặt tình dục. Lạm dụng tình dục trẻ em là một tội ác. Nếu cha mẹ hay những người có trách nhiệm chăm sóc các em nhận thấy những điều đó mà không báo cho các nhà chức trách thì bị con là kẻ đồng phạm [22]. Trong dự án về Trẻ em và môi trường gia đình (1990-1995)của UNESCO phối hợp cùng với UNICEF và WHO tập trung công sức vào những lĩnh vực có ý nghĩa sống còn như dinh dưỡng, kích thích trẻ phát triển toàn diện, cách nuôi dạy trẻ an toàn trong hoàn cảnh loạn lạc, về trẻ khuyết tật, về giáo dục tiền học đường bằng cách huy động mọi lực lượng và tài nguyên cả hiện đại lẫn cổ truyền để cải thiện những năng lực và tiện nghi cho trẻ.
UNESCO tìm cách góp 15 phần mình một cách lâu dài và có hiệu quả để giúp trẻ phát triển và tự tin vào đời. Bên cạnh các chương trình giáo dục kỹ năng tự bảo vệ, cũng có nhiều tác phẩm hữu ích hỗ trợ sự hoàn thiện kỹ năng này cho người học. Chẳng hạn: Tuyển tập Những câu chuyện vàng về khả năng tự bảo vệ mình của tác giả Bạch Băng cùng các đồng tác giả giúp trẻ nhận thức được tầm quan trọng của việc tự bảo vệ bản thân thông qua các câu chuyện diễn ra trong chính cuộc sống của trẻ nhỏ [3].Hay trong tác phẩm: 45 cách dạy trẻ tự bảo vệ mình của tác giả Yoon Yeo Hong được nhà xuất bản Thông tin và truyền thông dịch và xuất bản năm 2011 đã trình bày đan xen giữa lý thuyết và thực hành, giúp trẻ nhận biết các mối nguy hiểm, nâng cao cảnh giác và bảo vệ an toàn cho chính mình cũng như hướng dẫn trẻ cách đối phó hoặc thoát khỏi nguy hiểm tạm thời. Những tình huống trong sách rất gần gũi với cuộc sống hàng ngày của trẻ.
Ngôn từ của sách dễ hiểu, cụ thể, không giáo điều, nhiều hình ảnh minh họa, rất phù hợp với trẻ em[22]. Trong cuốn sách: Protecting the Gift – Keeping Children and Teenagers Safe (and Parents Sane)(Giúp trẻ em và thiếu niên an toàn) của tác giả Gavin De Becker thuộc bản quyền của nhà xuất bản Dell, New York. Cuốn sách chia sẻ cái nhìn sâu sắc, những giải pháp thiết thực giúp phụ huynh hướng dẫn trẻ biết tự bảo vệ mình trước những tình huống nguy hiểm: Cha mẹ sẽ làm gì nếu con mình bị lạc nơi công cộng; làm thế nào để nhận diện một kẻ lạm dụng tình dục; làm thế nào để nhận biết con của mình bị lạm dụng tình dục; làm thế nào để cải thiện sự an toàn cho trẻ. Trong cuốn sách: Raising the kids who can protect them self(Nuôi dạy những đứa trẻ có thể tự bảo vệ mình) của tác giả Debbie và Mike Gardnert thuộc bản quyền của công ty McGraw Hill, Mỹ.
Hai tác giả đã chia sẻ cho chúng ta phương pháp dạy trẻ xác định và thoát khỏi những tình huống nguy hiểm; cách nhận dạng những đặc điểm vị trí thoát hiểm cụ thể từ sân chơi đến những nơi mua sắm; và trẻ làm thế nào có được những quyết định thông minh về sự bảo vệ an toàn cho bản thân khi không có người lớn bên cạnh[70]. Nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam các nhà nghiên cứu kỹ năng tiếp cận theo hai hướng: Hướng thứ nhất là kỹ năng lao động, xét về mặt kỹ thuật của thao tác, hành động hay hoạt động. Hướng thứ hai là kỹ năng hoạt động sư phạm, kỹ năng học tập xét về mặt năng lực của con người. Việt Nam đã thực hiện đổi mới chương trình giáo các cấp học nói chung và cấp tiểu học nói riêng.
Chương trình tiểu học mới hướng đến giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng thoát hiểm cho học sinh trong các tình huống. Tác giả Huyền Linh trong cuốn sách: Cẩm nang tự vệ an toàn trong nhà và Cẩm nang tự vệ an toàn ra ngoài của nhà xuất bản Thanh niên, năm 2011 đã hướng dẫn trẻ rất chi tiết cách xử lý các tình huống thiếu an toàn với bản thân.Với những tình huống rất đa dạng và gần gũi với cuộc sống của trẻ nhỏ [33], [34].Trong tác phẩm: Cẩm nang tự vệ cho con bạn và Cẩm nang an toàn cho con bạn của tác giả Lâm Trinh do nhà xuất bản Văn Hóa Thông Tin phát hành năm 2011 đã đưa ra những cách giúp trẻ biết ứng phó trong những tình huống nguy hiểm, những hoàn cảnh thiếu an toàn[56], [57]. Từ năm học 2011- 2012 khi Bộ giáo dục và Đào tạo chính thức đưa nội dung giáo dục kỹ năng sống vào chương trình chính khóa cho học sinh tiểu học thì cũng đã có nhiều tài liệu giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học được biên soạn chẳng hạn tài liệu: Hoạt động thực tiễn tìm hiểu kỹ năng sống dành cho học sinh của nhóm tác giả Trần Thời Kiến (Chủ biên), Đường Lệ, Đường Phương của nhà xuất bản Giáo dục đã trình bày những cách xác lập chủ đề hoạt động, lập kế hoạch hoạt động, kế hoạch hoạt động cụ thể nhằm hình thành kỹ năng sống phù hợp với học sinh tiểu học, trong đó có kỹ năng an toàn, giúp trẻ học được cách tự bảo vệ và tự cứu lấy mình. Trong bộ sách: Tủ sách trường học an toàn của nhóm tác giả Nam Hồng, Dương Phong, Ngọc Lan của nhà xuất bản Đại học Sư phạm.
Bộ sách gồm 4 cuốn: Ngôi nhà an toàn cho trẻ, An toàn cho trẻ trên đường phố và nơi thiên nhiên, An toàn cho trẻ trong cộng đồng xã hội, Sơ cấp cứu các loại tổn thương 17 do tai nạn ở trẻ em. Bộ sách giúp trẻ đối mặt có hiệu quả trước những nguy hiểm có thể xảy ra khi tự mình tiếp xúc với môi trường thiên nhiên và bên ngoài xã hội cũng như giúp trẻ biết rõ nguyên nhân của các tai nạn có thể xảy ra đối với trẻ ở nơi công cộng. Trong lịch sử giáo dục Việt Nam KNS và vấn đề GD KNS cho con người biết đối nhân xử thế đã có mầm mống từ lâu như học ăn, học nói, học gói, học mở, học dăm ba chữ để làm người, học để đối nhân xử thế, học để ứng phó với thiên nhiên. Đó là những kỹ năng đơn giản nhất mang tính chất kinh nghiệm, phù hợp với đời sống lúc bấy giờ.
Như vậy, giáo dục KNTBV là một bộ phận của GD KNS cho học sinh trong giai đoạn hiện nay, đã có một số công trình nghiên cứu đề cập đến như sau: - Tác giả Hoàng Thúy Nga năm 2016, với công trình Quản lí hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học thành phố Hà Nội, Luận án Tiến sĩ, công trình được bảo vệ thành công tại Viện khoa học Giáo dục Việt Nam, qua đó tác giả đã chỉ ra vai trò tầm quan trọng của hoạt động GD KNS cho HS tiểu học trong giai đoạn hiện nay, luận án đã khảo sát phân tích thực trạng hoạt động GD KNS cho HS tại trường Tiểu học thành phố Hồ Chí Minh, từ đó làm cơ sở đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng hiệu quả hoạt động GD KNS cho HS Tiểu học[37]. - Tác giả Đỗ Thị Thanh Thúy năm 2016, với công trình Quản lí hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trường tiểu học Đồng Tâm, quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội, Luận văn Thạc sĩ được hoàn thành tại trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc Gia Hà Nội. Qua đó, tác giả đã làm sáng tỏ lý luận về quản lí GD KNS cho học sinh Tiểu học, tác giả đã phân tích đặc điểm tâm sinh lý của học sinh Tiểu học, khảo sát đánh giá thực trạng hoạt động GD KNS thông qua các môn học, từ đó đề xuất một số biện pháp quản lí góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả hoạt động GD KNS cho HS tiểu học [53]. Như vậy, Giáo dục kỹ năng thoát hiểm cho học sinh ở bậc tiểu học được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm.
Các tác giả đã chỉ ra tầm 18 quan trọng, vai trò, ý nghĩa của việc giáo dục kỹ năng thoát hiểm đối với sự phát triển của học sinh tiểu học. Một số công trình đã nghiên cứu các biện pháp giáo dục kỹ năng thoát hiểm thông qua các hình thức khác nhau như lao động, vui chơi, học tập, ngày lễ, ngày hội, tham gia học tập thực tế từ các tình huống giả định, Trong luận văn tác giả tiếp cận việc tổ chức chế độ sinh hoạt hàng ngày để xây dựng các biện pháp Quản lí giáo dục kỹ năng thoát hiểm cho học sinh các trường tiểu học trên địa bàn Thị xã Thuận An – Tỉnh Bình Dương. Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lí, quản lí giáo dục 1.