Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Giáo dục học với đề tài "Dạy học Giáo dục học ở Đại học Sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện", chuyên ngành Lý luận và Lịch sử giáo dục (mã số: 62 14 01 02), do nghiên cứu sinh Lê Thùy Linh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Tĩnh tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, bảo vệ năm 2013.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bối cảnh phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh của nguồn nhân lực. Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã xác định định hướng đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo nhu cầu phát triển xã hội, nâng cao chất lượng theo yêu cầu chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế. Quá trình đào tạo đại học đòi hỏi phải giúp sinh viên hình thành các năng lực giải quyết vấn đề trong bối cảnh nghề nghiệp thực tế.

Báo cáo kết quả nghiên cứu "Thực trạng công tác đào tạo giáo viên phổ thông" được tác giả trích dẫn đã chỉ ra những bất cập trong đào tạo giáo viên tại các trường sư phạm:

  • Chất lượng của sinh viên sư phạm nhìn chung chưa cao, giáo viên trung học chưa đáp ứng đầy đủ năng lực nghề nghiệp theo chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học.
  • Sinh viên sư phạm có điểm mạnh về kiến thức chuyên môn, phẩm chất đạo đức, kỹ năng giao tiếp sư phạm và ý thức tự học. Tuy nhiên, sinh viên còn bộc lộ nhiều điểm yếu trong việc tìm hiểu đặc điểm, hoàn cảnh của học sinh; giáo dục học sinh; phối hợp với phụ huynh và cộng đồng; giúp đỡ học sinh cá biệt; sử dụng đồ dùng dạy học; ứng dụng công nghệ thông tin và giải quyết các tình huống sư phạm.
  • Nguyên nhân cơ bản là tính định hướng đào tạo nghề, đặc biệt là kỹ năng nghề chưa được thể hiện tường minh trong mục tiêu đào tạo; các yếu tố cấu thành quá trình đào tạo còn rời rạc; nội dung, hình thức và phương pháp đào tạo nghiệp vụ sư phạm còn nặng tính hàn lâm, chưa gắn liền với thực tiễn hành nghề tại các trường phổ thông. Môn Giáo dục học và Lý luận dạy học bộ môn chưa được đảm bảo về thời lượng và chưa tác động trực tiếp đúng mức tới việc hình thành năng lực nghề nghiệp.

Xuất phát từ thực trạng đó, tác giả lựa chọn áp dụng tiếp cận năng lực thực hiện (competency-based approach) nhằm chuyển trọng tâm từ câu hỏi "người học biết những gì" sang "người học biết làm những gì từ những điều đã biết", khắc phục tính hàn lâm và thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động sư phạm.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu thiết kế quy trình dạy học Giáo dục học ở trường đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn học, làm phong phú thêm hệ thống lý luận dạy học môn Giáo dục học và góp phần nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên của trường đại học sư phạm.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

  • Giả thuyết khoa học: Sự hình thành năng lực thực hiện nghề dạy học của sinh viên có mối quan hệ chặt chẽ với quá trình dạy học môn Giáo dục học. Nếu quy trình dạy học Giáo dục học được thiết kế theo tiếp cận năng lực thực hiện và có tính khả thi thì sẽ đảm bảo hình thành được năng lực thực hiện nghề dạy học tốt hơn cho sinh viên, từ đó góp phần nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu: Luận án xác định 4 nhiệm vụ cụ thể được đánh số như sau:
    1. Nhiệm vụ 1: Nghiên cứu cơ sở lý luận của dạy học môn Giáo dục học ở đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện.
    2. Nhiệm vụ 2: Khảo sát thực trạng dạy học môn Giáo dục học ở đại học sư phạm từ góc độ tiếp cận năng lực thực hiện.
    3. Nhiệm vụ 3: Thiết kế quy trình dạy học môn Giáo dục học ở đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện.
    4. Nhiệm vụ 4: Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm kết quả tác động của quy trình thiết kế đến sự hình thành năng lực thực hiện của sinh viên và chất lượng dạy học Giáo dục học.

Khách thể và đối tượng nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Giáo dục học ở trường đại học sư phạm.
  • Đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Giáo dục học ở trường đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

  • Về nội dung: Luận án thiết kế quy trình dạy học môn Giáo dục học theo tiếp cận năng lực thực hiện với các chỉ dẫn sư phạm cụ thể; phần thiết kế mẫu bài dạy tập trung vào ba thành tố: nguyên tắc dạy học, phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học.
  • Về địa bàn khảo sát thực trạng: Thực hiện tại 5 cơ sở đào tạo sư phạm, gồm: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 (cơ sở Xuân Hòa), Khoa Sư phạm - Trường Đại học Hồng Đức, Khoa Sư phạm - Trường Đại học Cần Thơ và Trường Đại học Sư phạm Vinh.
  • Về địa bàn thực nghiệm: Tiến hành trên đối tượng sinh viên Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

Tác giả Lê Thùy Linh phân tích tiến trình hình thành và phát triển của đào tạo theo tiếp cận năng lực thực hiện trên thế giới qua nhiều mốc thời gian và công trình học thuật:

  • Năm 1983, Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ công bố báo cáo chỉ rõ các hội đồng nghiên cứu và doanh nghiệp cần thay đổi yêu cầu đào tạo, chuyển đổi chương trình dạy học dựa trên năng lực thực hiện thay vì dựa trên thời gian đào tạo.
  • Tại Canada, những cải cách đào tạo nghề gắn với chuẩn quốc gia chỉ ra yêu cầu phương thức đào tạo linh hoạt, tập trung vào năng lực thực hiện công việc. Mô hình này cũng được mở rộng áp dụng tại nhiều quốc gia châu Á như Singapore, Ấn Độ, Philippines, Brunei, Malaysia, Hàn Quốc, Nhật Bản.
  • Tháng 11 năm 1991, Trung tâm Quốc gia về Đào tạo Dựa trên Năng lực (NCBVE) của Australia tổ chức hội thảo chuyên đề, tập trung xử lý hai nội dung cốt lõi: phát triển, cung cấp các chương trình đào tạo dựa trên năng lực và phát triển hệ thống tiêu chuẩn năng lực thực hiện.
  • Thomas Deissinger và Silke Hellwig (CHLB Đức) nghiên cứu cấu trúc, chức năng của chương trình đào tạo nghề theo năng lực thực hiện, đối sánh với hệ thống giáo dục nghề nghiệp tại Australia, Anh, xứ Wales, Bắc Ireland và Scotland.
  • Tại Cộng hòa Ghana, các tác giả Boahin, Peter Hofman và Wh Adriaan kiểm tra nhận thức của giảng viên, sinh viên và các yếu tố ảnh hưởng đến việc triển khai chương trình đào tạo theo năng lực thực hiện tại các trường cao đẳng kỹ thuật.
  • Tác giả Leesa Wheelahan (Australia) đưa ra góc nhìn phản biện khi cho rằng đào tạo theo năng lực thực hiện đặt trọng tâm vào việc thực hiện nhiệm vụ nghề nghiệp mà có nguy cơ giảm nhẹ vai trò trung tâm của hệ thống tri thức khoa học chuyên sâu, từ đó yêu cầu phải có nghiên cứu sâu hơn về lý thuyết xây dựng chương trình.
  • Tại Trung Quốc, Ủy ban Giáo dục thành phố Bắc Kinh và Sở Tài chính triển khai dự án phát triển năng lực thực hiện (2007–2010) với 9 kế hoạch đồng bộ trong các trường kỹ thuật và dạy nghề.
  • Về mô hình đào tạo giáo viên và kiến thức sư phạm hiện đại, các tác giả Ann Grosso de Leon, Anne Reynolds, Robert Glaser, Hilda Borko, Ralph Putnam, Olugbemiro Jegede, Margaret Taplin và Sing-Lai Chan xác lập mô hình nhân cách người giáo viên gồm 7 khối kiến thức và kỹ năng: kiến thức sư phạm tổng quát, kiến thức nội dung sư phạm, kiến thức về hoàn cảnh và phẩm chất học sinh, kiến thức về chiến lược và công cụ tạo môi trường học tập, kiến thức và kỹ năng làm việc với trẻ em, kiến thức và thái độ ủng hộ công bằng xã hội, cùng kỹ năng ứng dụng công nghệ.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

Tại Việt Nam, hướng tiếp cận năng lực thực hiện được nghiên cứu qua các công trình tiêu biểu:

  • Đề tài cấp Bộ mã số B93-52-24 của Nguyễn Đức Trí (Viện Nghiên cứu và Phát triển Giáo dục, nay là Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam) về tiếp cận đào tạo nghề dựa trên năng lực thực hiện và xây dựng tiêu chuẩn nghề.
  • Nguyễn Văn Tuấn hệ thống hóa lý thuyết đào tạo theo năng lực thực hiện, phân tích sự khác biệt với đào tạo truyền thống và quy trình phát triển chương trình.
  • Đinh Công Thuyến và các cộng sự biên soạn tài liệu hướng dẫn chuẩn bị và giảng dạy theo mô-đun năng lực thực hiện.
  • Nguyễn Hữu Lam phân tích những hạn chế của hệ thống giáo dục hiện hành (nặng lý thuyết, nhẹ kỹ năng) và khẳng định mô hình đào tạo dựa trên năng lực (competency-based model) là giải pháp cần thiết.
  • Nguyễn Ngọc Hùng nghiên cứu các giải pháp đổi mới quản lý dạy học thực hành theo tiếp cận năng lực thực hiện cho sinh viên sư phạm kỹ thuật.
  • Vũ Trọng Nghị nghiên cứu đánh giá kết quả học tập môn Tin học văn phòng cho sinh viên cao đẳng kỹ thuật công nghiệp dựa trên năng lực thực hiện.
  • Vũ Xuân Hùng nghiên cứu rèn luyện năng lực dạy học cho sinh viên đại học sư phạm kỹ thuật trong đợt thực tập sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện.
  • Đối với môn Giáo dục học, các nghiên cứu trước tập trung vào các phương pháp dạy học bộ môn riêng lẻ: Nguyễn Thị Tĩnh nghiên cứu các biện pháp tổ chức tự học môn Giáo dục học trên lớp và ở nhà cho sinh viên; Huỳnh Mộng Tuyền đề xuất 6 cách phân loại câu hỏi trong dạy học Giáo dục học; Trịnh Thúy Giang nghiên cứu phương pháp nghiên cứu trường hợp (case study) kết hợp kỹ thuật ghép hình; Nguyễn Thị Hà Lan nghiên cứu xây dựng tình huống dạy học giải quyết vấn đề; Nguyễn Đăng Trung nghiên cứu dạy học tương tác; Hà Kim Toản nghiên cứu tổ chức dạy học môn Giáo dục học theo tiếp cận phân hóa tại Trường Cao đẳng Sư phạm Lạng Sơn.

Khoảng trống nghiên cứu của luận án

Tổng quan tài liệu cho thấy tiếp cận năng lực thực hiện tại Việt Nam chủ yếu được áp dụng trong lĩnh vực dạy nghề và sư phạm kỹ thuật, chưa được nghiên cứu áp dụng một cách toàn diện trong đào tạo đại học sư phạm đa ngành. Đặc biệt, chưa có công trình nào đi sâu thiết kế một quy trình dạy học hoàn chỉnh cho môn Giáo dục học ở trường đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện. Luận án của Lê Thùy Linh tập trung giải quyết trực tiếp khoảng trống này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

  • Khái niệm Năng lực:
    • Dưới góc độ Tâm lý học: Năng lực là tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo cho hoạt động đó đạt kết quả tốt. Năng lực không tồn tại độc lập mà gắn liền với hoạt động cụ thể.
    • Theo Từ điển Giáo dục học: Năng lực là khả năng được hình thành hoặc phát triển cho phép con người đạt thành công trong một hoạt động thể lực, trí lực hoặc nghề nghiệp; thể hiện ở khả năng thi hành một hoạt động, thực hiện một nhiệm vụ.
    • Các định nghĩa quốc tế được tác giả đối chiếu: McClelland (1973) coi năng lực là đặc tính cơ bản để thực hiện công việc; Boyatzis (1982) định nghĩa năng lực là các đặc tính cá nhân liên quan đến việc thực hiện công việc đạt hiệu quả cao; Spencer và Spencer (1993) phân tích năng lực gồm kiến thức, kỹ năng, thái độ, động cơ, nét tiêu biểu và ý niệm bản thân; Dubois bổ sung tính thích ứng của năng lực trong môi trường biến đổi.
  • Tiếp cận năng lực thực hiện (NLTH): Là phương thức tổ chức dạy học hướng vào kết quả đầu ra có thể quan sát, đo đếm và đánh giá được thông qua hành động nghề nghiệp của sinh viên trong các tình huống thực tế hoặc tình huống mô phỏng.
  • Bản chất quá trình dạy học đại học: Luận án định vị dạy học đại học là quá trình nhận thức - nghiên cứu khoa học của sinh viên dưới sự tổ chức, hướng dẫn sư phạm của giảng viên. Hoạt động học tập của sinh viên mang tính nghề nghiệp, tính nghiên cứu khoa học và đòi hỏi mức độ độc lập trí tuệ cao, gắn với định hướng nghề tương lai.
  • Mô hình hóa năng lực: Luận án sử dụng mô hình cấu trúc năng lực thực hiện cốt lõi dựa trên sự tích hợp giữa các khối kiến thức, kỹ năng và thái độ, phẩm chất đạo đức nghề nghiệp.

Các quan điểm tiếp cận phương pháp luận

  1. Quan điểm tiếp cận hệ thống: Xem xét quá trình dạy học môn Giáo dục học như một phân hệ trong chỉnh thể chương trình đào tạo giáo viên; phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa các thành tố mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và đánh giá; mối liên hệ giữa hoạt động dạy của giảng viên và hoạt động học của sinh viên.
  2. Quan điểm thực tiễn: Lấy thực tiễn hoạt động nghề nghiệp của người giáo viên tại trường phổ thông làm căn cứ xuất phát và làm thước đo để xác định chuẩn đầu ra, lựa chọn nội dung và thiết kế các hoạt động rèn luyện kỹ năng sư phạm.
  3. Quan điểm tiếp cận dựa trên chuẩn đầu ra: Chuyển từ mô hình quản lý giáo dục theo "mục tiêu - nội dung" sang mô hình "mục tiêu - chuẩn đầu ra", trong đó chuẩn đầu ra được cụ thể hóa thành hệ thống tiêu chuẩn và tiêu chí năng lực thực hiện nghề dạy học.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp đồng bộ các nhóm phương pháp nghiên cứu định tính, định lượng và thực nghiệm:

  • Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, so sánh, hệ thống hóa và khái quát hóa các nguồn tài liệu, văn kiện giáo dục, giáo trình và công trình khoa học trong và ngoài nước để xây dựng khung lý thuyết.
  • Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
    • Phương pháp quan sát: Dự giờ, quan sát hoạt động dạy học Giáo dục học và các biểu hiện hành vi nghề nghiệp của sinh viên trong quá trình khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm.
    • Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Xây dựng và sử dụng các phiếu trưng cầu ý kiến dành cho đội ngũ giảng viên và sinh viên sư phạm nhằm đánh giá nhận thức, mức độ thực hiện mục tiêu, phương pháp dạy học và những khó khăn gặp phải.
    • Phương pháp đàm thoại: Phỏng vấn trực tiếp giảng viên và sinh viên nhằm thu thập các thông tin định tính sâu về thái độ và đánh giá tính khả thi của tiếp cận năng lực thực hiện.
    • Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động: Phân tích chương trình môn học, đề cương chi tiết, giáo án, hồ sơ bài giảng của giảng viên, cùng các bài kiểm tra, bài tập tình huống, bài tiểu luận của sinh viên.
    • Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Tham vấn các nhà khoa học giáo dục, chuyên gia phương pháp và giảng viên giảng dạy Giáo dục học giàu kinh nghiệm.
    • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm theo quy trình mới được thiết kế, so sánh đối chứng với lớp dạy theo phương pháp hiện hành để đo lường sự thay đổi về năng lực thực hiện và kết quả học tập môn học.
  • Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng các công thức thống kê (tính điểm trung bình $\bar{X}$, phương sai $S^2$, độ lệch chuẩn, bảng phân phối tần suất, phân tích hệ số tương quan) để xử lý dữ liệu định lượng và kiểm định các sai khác thống kê giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận của dạy học Giáo dục học ở đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện

Chương 1 tập trung xây dựng nền tảng lý luận toàn diện cho đề tài qua các nội dung chính:

  • Khái quát các xu hướng nghiên cứu quốc tế và trong nước: Luận giải sự chuyển dịch mang tính khách quan từ giáo dục truyền thống nặng về truyền thụ kiến thức hàn lâm sang đào tạo theo năng lực thực hiện nhằm đáp ứng thị trường lao động.
  • Bản chất của quá trình dạy học đại học: Phân tích đặc trưng quá trình học tập của sinh viên đại học là hoạt động mang tính nghề nghiệp rõ nét, kết hợp hữu cơ giữa học tập và nghiên cứu khoa học, đòi hỏi tư duy sáng tạo và tính độc lập trí tuệ. Giảng viên chuyển đổi từ vai trò truyền đạt sang vai trò người thiết kế, cố vấn và tổ chức môi trường nhận thức.
  • Cấu trúc năng lực và tiếp cận năng lực thực hiện: Phân định rõ ranh giới khái niệm giữa năng lực tổng quát và năng lực thực hiện. Năng lực thực hiện được cụ thể hóa bằng khả năng huy động kiến thức, kỹ năng, thái độ để thực hiện thành công một nhiệm vụ nghề nghiệp cụ thể theo các chuẩn quy định.
  • Mối quan hệ giữa tiếp cận năng lực thực hiện và chuẩn đầu ra: Chuẩn đầu ra là tiêu chí định hướng để thiết kế cấu trúc chương trình, xây dựng mục tiêu dạy học và thiết lập công cụ kiểm tra đánh giá xác thực (authentic assessment).
  • Vị trí môn Giáo dục học trong đào tạo sư phạm: Luận giải vai trò nền tảng của môn Giáo dục học trong việc định hình thế giới quan nghề nghiệp, trang bị phương pháp luận sư phạm và các kỹ năng nghề cơ bản (kỹ năng giáo dục, kỹ năng dạy học, kỹ năng giao tiếp, xử lý tình huống). Luận án đề xuất sơ đồ 1.1 thể hiện các khối kiến thức, kỹ năng và phẩm chất cần thiết cấu thành 4 năng lực thực hiện cốt lõi của người giáo viên tương lai.
  • Mô hình đánh giá theo tiếp cận năng lực thực hiện: Thiết lập Bảng 1.1 so sánh sự khác nhau căn bản giữa mô hình đánh giá truyền thống và mô hình đánh giá theo tiếp cận năng lực thực hiện về triết lý, căn cứ, phương pháp, công cụ và kết quả đánh giá.

Chương 2: Thực trạng dạy học Giáo dục học ở đại học sư phạm từ góc độ tiếp cận năng lực thực hiện

Chương 2 phản ánh bức tranh thực trạng dạy học môn Giáo dục học dựa trên số liệu khảo sát tại 5 trường đại học và khoa sư phạm:

  • Nhận thức của đội ngũ giảng viên: Đa số giảng viên nhận thức đúng đắn về vai trò cốt lõi của môn Giáo dục học trong đào tạo nghề cho sinh viên sư phạm (thể hiện qua Bảng 2.1, 2.2, 2.3). Tuy nhiên, nhận thức về bản chất, biểu hiện và các yêu cầu kỹ thuật của dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện vẫn còn những hạn chế nhất định (Bảng 2.4, 2.5, 2.6).
  • Mục tiêu và nội dung dạy học: Khi xác định mục tiêu và thiết kế nội dung bài giảng, giảng viên vẫn có xu hướng ưu tiên truyền tải đầy đủ hệ thống tri thức lý thuyết của giáo trình hơn là thiết kế các mục tiêu hành vi gắn với chuẩn năng lực thực hiện nghề nghiệp (Bảng 2.8, 2.9, 2.10, 2.11).
  • Phương pháp và hình thức tổ chức dạy học: Các phương pháp thuyết trình truyền thống vẫn chiếm ưu thế; các phương pháp dạy học tích cực, mô phỏng nghề nghiệp, giải quyết tình huống thực tế và làm việc nhóm chưa được thực hiện đồng bộ hoặc chỉ mang tính hình thức (Bảng 2.12).
  • Thực trạng kiểm tra, đánh giá: Việc đánh giá kết quả học tập môn Giáo dục học chủ yếu dựa trên các bài thi viết tự luận tái hiện kiến thức ghi nhớ, chưa áp dụng đa dạng các hình thức đánh giá quá trình và đánh giá thực hành năng lực giải quyết tình huống sư phạm (Bảng 2.13).
  • Nhận thức và thái độ của sinh viên: Phần lớn sinh viên nhận thức được tầm quan trọng của môn Giáo dục học đối với nghề nghiệp tương lai, song cảm thấy nội dung môn học còn trừu tượng, nặng lý thuyết, thiếu tính ứng dụng, dẫn đến giảm sút hứng thú học tập (Bảng 2.14, 2.15).
  • Khó khăn khi triển khai tiếp cận năng lực thực hiện: Luận án tổng hợp các khó khăn chủ yếu từ phía giảng viên và sinh viên (Bảng 2.16), bao gồm: thiếu giáo trình và tài liệu hướng dẫn dạy học theo năng lực thực hiện; thời lượng môn học bị cắt giảm; quy mô lớp học đông gây khó khăn cho tổ chức thực hành nhóm; cơ sở vật chất, phòng học bộ môn chưa đáp ứng yêu cầu rèn luyện nghiệp vụ.

Chương 3: Quy trình dạy học Giáo dục học ở đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện

Chương 3 là phần đóng góp trọng tâm của luận án, trình bày việc xây dựng quy trình dạy học và kiểm chứng bằng thực nghiệm sư phạm:

  • Các nguyên tắc định hướng thiết kế:
    • Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả: Đảm bảo mục tiêu dạy học bám sát chuẩn đầu ra, tối ưu hóa thời gian và nguồn lực để hình thành kỹ năng nghề cho sinh viên.
    • Nguyên tắc đảm bảo thống nhất giữa lý luận và thực tiễn: Kết hợp chặt chẽ việc tiếp thu tri thức lý luận giáo dục học với việc rèn luyện thao tác hành nghề qua các tình huống thực tế ở trường phổ thông.
  • Cấu trúc quy trình dạy học: Xây dựng quy trình tổng thể (Sơ đồ 3.1) và các bước tiến hành cụ thể trong dạy học môn Giáo dục học, xác định rõ mục tiêu, cách thức thực hiện và điều kiện triển khai cho từng bước:
    • Bước 1: Khảo sát và xác định nhu cầu, trình độ năng lực thực hiện đầu vào của sinh viên.
    • Bước 2: Xác định hệ thống chuẩn năng lực thực hiện của môn học dựa trên việc đối chiếu với chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo (Bảng 3.1, 3.2, 3.3, 3.4).
    • Bước 3: Thiết kế mục tiêu và tái cấu trúc nội dung dạy học theo các mô-đun hoặc chủ đề năng lực hành động.
    • Bước 4: Tổ chức các hoạt động dạy học tích cực, ưu tiên thực hành, thảo luận nhóm, giải quyết trường hợp điển hình (case study), đóng vai mô phỏng tình huống sư phạm.
    • Bước 5: Đánh giá kết quả học tập theo chuẩn năng lực thực hiện, kết hợp tự đánh giá của sinh viên, đánh giá đồng đẳng và đánh giá của giảng viên thông qua hồ sơ học tập và sản phẩm hoạt động.
  • Tổ chức thực nghiệm sư phạm và kết quả định lượng:
    • Thực nghiệm được tiến hành qua hai giai đoạn trên các nhóm lớp sinh viên Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên (gồm các lớp thực nghiệm TN-1, TN-2 và các lớp đối chứng ĐC-1, ĐC-2; cùng các nhóm sinh viên Giáo dục học N07, N08 và sinh viên Ngữ văn N11, N12).
    • Tác giả thiết kế hệ thống bảng biểu thống kê chi tiết nhằm so sánh định lượng kết quả hình thành năng lực thực hiện và kết quả học tập (KQHT) giữa các lớp:
      • Bảng 3.5, 3.6, 3.7, 3.8: Tần suất điểm, các tham số thống kê mô tả, kiểm định so sánh điểm trung bình ($\bar{X}$) và phân tích phương sai ($S^2$) về điểm năng lực thực hiện của lớp TN-1 và ĐC-1.
      • Bảng 3.9, 3.10, 3.11, 3.12: Phân tích tần suất, tham số thống kê, phương sai kết quả học tập và mối tương quan giữa điểm đầu vào với điểm năng lực thực hiện, điểm kết quả học tập của lớp TN-1 và ĐC-1.
      • Bảng 3.13, 3.14, 3.15, 3.16, 3.17, 3.18, 3.19: Tần suất điểm, tham số thống kê, phân tích phương sai điểm năng lực thực hiện và kết quả học tập, cùng phân tích tương quan điểm đầu vào của lớp TN-2 và ĐC-2.
      • Bảng 3.20: So sánh các tham số thống kê kết quả năng lực thực hiện và kết quả học tập giữa hai lớp thực nghiệm TN-1 và TN-2.
      • Bảng 3.21 và 3.22: Đánh giá của giảng viên về tính phù hợp, tính khả thi của quy trình và tổng hợp kết quả tự đánh giá của sinh viên khi tham gia làm việc nhóm.
      • Hệ thống biểu đồ từ 3.1 đến 3.9 minh họa độ hội tụ tiến triển của các nhóm lớp, cho thấy nhóm thực nghiệm đạt kết quả cao hơn rõ rệt và đồng đều hơn so với nhóm đối chứng.

Dưới đây là bảng tổng hợp các nội dung chính và hệ thống bảng biểu tương ứng qua các chương của luận án:

Chương luận án Nội dung cốt lõi Hệ thống bảng biểu số liệu chính trong văn bản
Chương 1 Cơ sở lý luận về dạy học đại học và tiếp cận năng lực thực hiện trong đào tạo giáo viên. Bảng 1.1 (so sánh mô hình đánh giá truyền thống và tiếp cận NLTH); Sơ đồ 1.1.
Chương 2 Khảo sát thực trạng dạy học Giáo dục học tại 5 trường/khoa đại học sư phạm. Bảng 2.1 – Bảng 2.16 (nhận thức của GV và SV, mức độ thực hiện mục tiêu, phương pháp, đánh giá và các khó khăn).
Chương 3 Thiết kế quy trình dạy học môn Giáo dục học; tổ chức và đánh giá thực nghiệm sư phạm. Bảng 3.1 – Bảng 3.4 (tiêu chí và chuẩn NLTH môn học); Bảng 3.5 – Bảng 3.22 (thống kê điểm số, phương sai, tương quan TN-ĐC); Sơ đồ 3.1; Biểu đồ 3.1 – 3.9.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

  1. Mở rộng lý luận dạy học đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện: Luận án góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa tiếp cận năng lực thực hiện và việc xây dựng "chuẩn đầu ra" trong đào tạo giáo viên; định vị rõ nét vị trí, chức năng của môn Giáo dục học dưới góc độ hình thành kỹ năng nghề nghiệp.
  2. Xác lập khung quy trình dạy học hai cấp độ: Luận án đề xuất quy trình dạy học theo tiếp cận năng lực thực hiện ở cấp độ chương trình đào tạo tổng thể và cụ thể hóa ở cấp độ môn học bộ môn.
  3. Xây dựng hệ thống nguyên tắc và các bước của quy trình dạy học môn Giáo dục học: Thiết lập hoàn chỉnh quy trình dạy học Giáo dục học theo tiếp cận năng lực thực hiện với các bước tường minh, xác định rõ ràng mục tiêu, cách thức thực hiện và điều kiện sư phạm cần thiết cho từng khâu.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  1. Cung cấp dữ liệu thực trạng toàn diện: Phát hiện, lượng hóa và đánh giá thực trạng dạy học môn Giáo dục học dưới góc độ tiếp cận năng lực thực hiện tại 5 trường đại học và khoa sư phạm trên phạm vi cả nước.
  2. Kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của quy trình: Kết quả thực nghiệm sư phạm chứng minh quy trình đề xuất có khả năng nâng cao chất lượng dạy học môn Giáo dục học, phát triển tốt hơn các kỹ năng sư phạm thực hành cho sinh viên so với cách tiếp cận truyền thống.
  3. Cung cấp tài liệu minh họa ứng dụng cho giảng viên: Xây dựng hệ thống các bài soạn mẫu minh họa cụ thể về nguyên tắc, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, giúp giảng viên bộ môn có thể vận dụng trực tiếp vào thực tiễn giảng dạy.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất của tác giả

  • Đối với các cơ sở đào tạo sư phạm: Cần rà soát, điều chỉnh chương trình đào tạo theo hướng tinh giản các phần lý thuyết thuần túy, tăng thời lượng thực hành và giải quyết bài tập tình huống sư phạm; xây dựng chuẩn đầu ra môn học tương thích với chuẩn nghề nghiệp giáo viên; cải thiện điều kiện phòng học chuyên dụng cho rèn luyện nghiệp vụ.
  • Đối với giảng viên Giáo dục học: Cần chủ động chuyển đổi phương pháp dạy học từ thuyết trình áp đặt sang tổ chức các hoạt động học tập tích cực, đa dạng hóa phương thức kiểm tra đánh giá theo tiêu chí năng lực thực hiện, tăng cường thiết kế bài giảng gắn liền với các tình huống giáo dục thực tế tại trường phổ thông.
  • Đối với sinh viên: Cần nâng cao ý thức tự học, chủ động tham gia hoạt động nhóm, tích cực rèn luyện kỹ năng thực hành nghề nghiệp và tự đánh giá sự tiến bộ của bản thân dựa trên chuẩn đầu ra.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên các giới hạn và phạm vi nghiên cứu được tác giả nêu trong văn bản, luận án có các điểm hạn chế và định hướng phát triển sau:

  • Về phạm vi nội dung thực nghiệm: Phần thiết kế mẫu bài dạy của luận án mới chỉ tập trung vào một số nội dung điển hình trong chương trình môn Giáo dục học (gồm nguyên tắc dạy học, phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học), chưa bao quát toàn bộ các mảng nội dung khác của học phần như lý luận giáo dục hay quản lý nhà trường.
  • Về địa bàn thực nghiệm: Hoạt động thực nghiệm sư phạm kiểm chứng quy trình mới được tiến hành trên đối tượng sinh viên tại một cơ sở đào tạo duy nhất là Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên.
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tác giả gợi mở việc mở rộng kiểm nghiệm quy trình dạy học này trên diện rộng tại các trường đại học sư phạm khác nhau trên phạm vi toàn quốc, đồng thời tiếp tục nghiên cứu vận dụng quy trình vào toàn bộ các phần nội dung còn lại của môn Giáo dục học cũng như các môn khoa học sư phạm liên quan.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho nhiều đối tượng trong lĩnh vực khoa học giáo dục:

  • Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Lịch sử giáo dục: Cung cấp khung phương pháp luận, cơ sở lý thuyết chuẩn mực về tiếp cận năng lực thực hiện, kỹ thuật xây dựng công cụ khảo sát thực trạng và phương pháp xử lý số liệu thống kê thực nghiệm sư phạm đối chứng.
  • Đối với giảng viên giảng dạy môn Giáo dục học và các môn nghiệp vụ sư phạm: Tài liệu cung cấp quy trình từng bước cùng các bài soạn minh họa cụ thể để đổi mới phương pháp giảng dạy, thiết kế bài tập tình huống và xây dựng công cụ đánh giá kết quả học tập theo chuẩn năng lực thực hiện.
  • Đối với các nhà quản lý đào tạo và phát triển chương trình tại các trường sư phạm: Luận án là tài liệu tham khảo thực tế để tái cấu trúc chương trình đào tạo giáo viên, xác định chuẩn đầu ra môn học gắn với chuẩn nghề nghiệp giáo viên phổ thông, thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo tại trường sư phạm và thực tiễn giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án giải quyết câu hỏi trọng tâm nào của tiếp cận năng lực thực hiện trong dạy học?

Luận án giải quyết câu hỏi: "Người học biết làm những gì từ những điều đã biết?". Thay vì chỉ tập trung vào việc xác định người học biết những kiến thức gì, tiếp cận năng lực thực hiện chuyển trọng tâm sang việc sinh viên vận dụng các kiến thức, kỹ năng và thái độ đã học để giải quyết các nhiệm vụ, tình huống nghề nghiệp cụ thể trong thực tiễn giáo dục phổ thông.

2. Dữ liệu thực trạng dạy học môn Giáo dục học được thu thập từ những cơ sở giáo dục nào?

Khảo sát thực trạng của luận án được thực hiện tại 5 cơ sở đào tạo sư phạm, bao gồm: Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 (cơ sở Xuân Hòa), Khoa Sư phạm thuộc Trường Đại học Hồng Đức, Khoa Sư phạm thuộc Trường Đại học Cần Thơ và Trường Đại học Sư phạm Vinh.

3. Hoạt động thực nghiệm sư phạm của luận án được triển khai trên đối tượng nào?

Hoạt động thực nghiệm sư phạm kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của quy trình dạy học được tổ chức trên đối tượng sinh viên Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, phân chia thành các nhóm lớp thực nghiệm và đối chứng (TN-1, ĐC-1, TN-2, ĐC-2, cùng các nhóm sinh viên học môn Giáo dục học N07, N08 và sinh viên chuyên ngành Ngữ văn N11, N12).

4. Phần thiết kế mẫu bài dạy trong luận án tập trung vào những mảng nội dung nào của môn Giáo dục học?

Trong phạm vi giới hạn của đề tài, phần thiết kế bài soạn mẫu minh họa được tác giả tập trung vào ba nội dung cốt lõi của phần Lý luận dạy học, bao gồm: nguyên tắc dạy học, phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học.

5. Luận án đã sử dụng các kỹ thuật thống kê toán học nào để phân tích kết quả thực nghiệm?

Tác giả đã sử dụng các kỹ thuật thống kê toán học gồm: lập bảng phân phối tần suất điểm số, tính giá trị trung bình cộng ($\bar{X}$), phân tích giá trị phương sai ($S^2$), độ lệch chuẩn, phân tích tương quan giữa điểm đầu vào với điểm năng lực thực hiện và điểm kết quả học tập, cùng các biểu đồ tần suất hội tụ tiến triển để so sánh sự khác biệt giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thùy Linh là công trình nghiên cứu chuyên khảo trong chuyên ngành Lý luận và Lịch sử giáo dục, giải quyết trọn vẹn yêu cầu chuyển đổi mô hình dạy học môn Giáo dục học ở trường đại học sư phạm theo tiếp cận năng lực thực hiện. Bằng việc phối hợp các phương pháp nghiên cứu lý luận, điều tra thực trạng tại 5 cơ sở sư phạm và kiểm định thực nghiệm sư phạm chặt chẽ qua các tham số thống kê, luận án đã xây dựng thành công một quy trình dạy học khả thi gồm các bước tường minh từ xác định chuẩn đầu ra đến tổ chức hoạt động và đánh giá kết quả. Công trình đóng góp thiết thực cho việc nâng cao chất lượng đào tạo nghiệp vụ sư phạm, đáp ứng các định hướng đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục của Việt Nam.