Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Giáo dục Quốc phòng và An ninh (khối 11) được biên soạn theo cấu trúc phân phối chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Quốc phòng và Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội. Trong chương trình giáo dục phổ thông và đào tạo dự bị đại học/cao đẳng, môn học giữ vị trí bắt buộc nhằm trang bị hệ thống kiến thức pháp luật quân sự, nhận thức về chủ quyền biên giới quốc gia, cũng như rèn luyện kỹ năng điều lệnh và thao tác kỹ thuật bộ binh cơ bản.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung vào ba chuẩn đầu ra chính:

  • Về nhận thức pháp lý và chính trị: Nắm vững cấu trúc, nội dung cơ bản của Luật Nghĩa vụ quân sự (văn bản hợp nhất từ Luật 1994 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2005 gồm 11 chương, 71 điều); hiểu rõ các quy định về độ tuổi (đăng ký tuổi 17, gọi nhập ngũ từ 18 đến 25 tuổi, kéo dài đến 27 tuổi với học sinh - sinh viên cao đẳng, đại học theo quy định); nhận diện đầy đủ các bộ phận cấu thành lãnh thổ quốc gia và nguyên tắc xác lập đường biên giới.
  • Về kỹ năng thực hành: Nắm chắc kỹ thuật đội ngũ từng người không có súng và đội hình đơn vị (tiểu đội, trung đội); thuần thục thao tác tháo lắp thông thường súng tiểu liên AK và súng trường CKC ban ngày; thực hiện đúng yếu lĩnh bắn bài 1 súng tiểu liên AK và CKC mục tiêu cố định cự ly 100m.
  • Về tác phong: Rèn luyện ý thức chấp hành kỷ luật thao trường, nếp sống quân sự tập thể, trách nhiệm công dân đối với nhiệm vụ xây dựng nền quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân.

Cách tiếp cận của giáo trình đi từ lý thuyết thể chế, pháp luật và địa chính trị sang kỹ năng vận động chiến thuật, điều lệnh và kỹ thuật bắn súng bộ binh cơ bản. Điểm đặc thù của tài liệu là thiết kế bài giảng dạng kế hoạch tác nghiệp sư phạm (giáo án lên lớp), phân định rõ ý định huấn luyện, phân bố thời gian (thủ tục lên lớp 5 phút, nội dung giảng bài 37 phút, kết thúc 3 phút), phương pháp tổ chức thao trường và hệ thống tiêu chí định lượng đánh giá kỹ năng.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Căn cứ trên phân phối tiết giảng dạy (TCT) trong tư liệu văn bản, nội dung giáo trình được cấu trúc thành 5 chủ đề chuyên môn trọng tâm:

  1. Chủ đề 1: Ôn tập đội hình đội ngũ (Bài 1 - TCT 01, 02)

    • Đội ngũ từng người không có súng: Động tác nghiêm, nghỉ, quay tại chỗ (phải, trái, nửa phải, nửa trái, đằng sau); đi đều, đứng lại, đổi chân khi đang đi đều; giậm chân; tiến, lùi, qua phải, qua trái; ngồi xuống, đứng dậy; chạy đều, đứng lại, đổi chân khi đang chạy.
    • Đội hình đơn vị: Triển khai và chuyển đổi đội hình tiểu đội (1 hàng ngang, 2 hàng ngang, 1 hàng dọc, 2 hàng dọc); đội hình trung đội (1-2-3 hàng ngang, 1-2 hàng dọc); phương pháp đổi hướng đội hình.

  2. Chủ đề 2: Luật Nghĩa vụ quân sự và trách nhiệm của học sinh (Bài 2 - TCT 03, 04, 05, 06)

    • Sự cần thiết ban hành và lịch sử thể chế: Khái quát chế độ tình nguyện tòng quân trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ; mốc thực hiện chế độ nghĩa vụ quân sự tại miền Bắc (1960) và trên phạm vi toàn quốc (1976); căn cứ Hiến pháp về nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc.
    • Cấu trúc luật: 11 chương, 71 điều; phân định ngạch phục vụ (tại ngũ - QNTN và dự bị - QNDB); độ tuổi nghĩa vụ từ đủ 18 đến hết 45 tuổi; thời hạn phục vụ tại ngũ 24 tháng đối với hạ sĩ quan, binh sĩ (36 tháng đối với hạ sĩ quan chỉ huy, chuyên môn kỹ thuật hoặc trên tàu hải quân).
    • Chế độ chính sách và diện miễn, hoãn: Danh mục tạm hoãn gọi nhập ngũ trong thời bình (sức khỏe, lao động duy nhất nuôi người phụ thuộc, có thân nhân đang tại ngũ, cán bộ y tế/giáo viên vùng sâu/vùng xa/biên giới/hải đảo từ 24 tháng trở lên, đối tượng đi kinh tế mới 3 năm đầu, học sinh - sinh viên đào tạo dài hạn theo Thông tư liên bộ số 1144/TTLB-QP-GDĐT ngày 15/6/1995); diện miễn gọi nhập ngũ (con liệt sĩ, con thương binh hạng 1, con bệnh binh hạng 1, một con trai thương binh hạng 2). Quy chế đăng ký tuổi 17, thủ tục phát lệnh gọi trước 15 ngày và chế tài xử lý vi phạm tại Điều 69.

  3. Chủ đề 3: Bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và biên giới quốc gia (Bài 3 - TCT 07, 08, 09, 10, 11)

    • Lãnh thổ quốc gia: Cấu thành 4 vùng gồm vùng đất, vùng nước (nội địa, biên giới, nội thủy, lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế tối đa 200 hải lý, thềm lục địa), vùng lòng đất và vùng trời; quyền năng chủ quyền hoàn toàn, tuyệt đối và riêng biệt.
    • Biên giới quốc gia: Chiều dài đường biên giới đất liền thực tế của Việt Nam (biên giới Việt Nam – Trung Quốc: 1306 km; Việt Nam – Lào: 2067 km; Việt Nam – Campuchia: 1137 km); tuyến biển xác định 12 điểm mốc cơ sở, hiệp định phân định vịnh Bắc Bộ, thỏa thuận vùng nước lịch sử và đàm phán chủ quyền hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa.
    • Quan điểm và biện pháp bảo vệ: Nguyên tắc bất khả xâm phạm; xây dựng khu vực biên giới vững mạnh; củng cố nền biên phòng toàn dân (ngày 3 tháng 3 hàng năm là Ngày Biên phòng toàn dân); xác định biên giới theo điều ước quốc tế, đàm phán song phương hoặc cơ quan tài phán.

  4. Chủ đề 4: Giới thiệu súng tiểu liên AK và súng trường CKC (Bài 4 - TCT 13, 14, 15, 16)

    • Tính năng kỹ - chiến thuật súng AK: Sử dụng cỡ đạn 7,62mm kiểu 1943 (K56) gồm đạn thường, vạch đường, xuyên cháy; hộp tiếp đạn 30 viên; cơ chế bắn phát một và liên thanh (điểm xạ ngắn 2-5 viên, loạt dài 6-10 viên); tầm bắn thước ngắm từ 1-8 (100-800m) đối với AK thường (nặng 3,8kg) và 1-10 (100-1000m) đối với AK cải tiến (nặng 3,1kg); tầm bắn hiệu quả mục tiêu nằm 350m, người chạy 525m, hỏa lực tập trung 800m, máy bay/nhảy dù trong 500m; tốc độ bắn chiến đấu liên thanh 100 phát/phút, phát một 40 phát/phút, lý thuyết 600 phát/phút.
    • Tính năng súng CKC: Bắn phát một, có lê gập; tầm bắn thước ngắm 1000m, bắn thẳng mục tiêu cao 0,5m ở cự ly 350m; tốc độ bắn chiến đấu 35-40 phát/phút; gồm 12 bộ phận chính.
    • Thao tác kỹ thuật: Quy trình 7 bước tháo và lắp súng thông thường ban ngày; bảng định mức thời gian kiểm tra kỹ thuật tháo/lắp.

  5. Chủ đề 5: Kỹ thuật bắn súng tiểu liên AK và CKC (Bài 5 - TCT 17, 19, 20, 21, 22)

    • Lý thuyết bắn: Định nghĩa đường ngắm cơ bản, điểm ngắm đúng, đường ngắm đúng; phân tích các nguyên nhân sai lệch đường ngắm (đầu ngắm cao/thấp, lệch trái/phải, mặt súng không thăng bằng).
    • Tư thế động tác: Chuẩn bị nằm bắn, động tác giương súng (có bệ tì và không bệ tì), ngắm bắn, bóp cò, thôi bắn (tạm thời và hoàn toàn).
    • Luyện tập ngắm chụm - ngắm trúng, chụm: Sử dụng bảng ngắm, đồng tiền di động, bao cát; phân loại kết quả ngắm qua đường kính lỗ chấm chụm (2mm: Giỏi; 5mm: Khá; 10mm: Đạt).
    • Bắn mục tiêu cố định (Bài 1): Cự ly 100m, sử dụng thước ngắm 3, điểm ngắm chính giữa mép dưới bia; độ cao đường đạn trung bình nâng cao hơn điểm ngắm từ 25cm đến 28cm để điểm chạm nằm chính giữa mặt bia.
flowchart TD
    A["Giáo trình GDQP-AN"] --> B["Khối Kiến thức Pháp luật & Quốc phòng"]
    A --> C["Khối Kỹ năng Thực hành Quân sự"]
    
    B --> B1["Chủ quyền Lãnh thổ & Biên giới Quốc gia<br>(Đất liền 1306-2067-1137 km, 12 điểm cơ sở)"]
    B --> B2["Luật Nghĩa vụ Quân sự<br>(Luật 1994/2005: 11 chương - 71 điều)"]
    
    C --> C1["Điều lệnh Đội hình Đội ngũ<br>(Từng người & Phân đội Tiểu đội/Trung đội)"]
    C --> C2["Vũ khí Bộ binh AK - CKC<br>(Cấu tạo, đạn K56 7.62mm, quy trình 7 bước tháo lắp)"]
    C --> C3["Kỹ thuật Bắn súng Bài 1<br>(Thước ngắm 3, cự ly 100m, nâng đạn 25-28cm)"]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống khái niệm chuẩn mực theo công ước và pháp luật hiện hành:

  • Khái niệm lãnh thổ quốc gia: Không gian địa lý gồm 4 thành phần vật chất (vùng đất, vùng nước, vùng trời và vùng lòng đất) thuộc quyền lực tối cao, hoàn toàn và riêng biệt của nhà nước.
  • Quy chế pháp lý các vùng biển: Xác định ranh giới nội thủy, lãnh hải (ranh giới ngoài là biên giới quốc gia trên biển), vùng tiếp giáp, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa theo Luật Biển quốc tế.
  • Nguyên tắc phân giới cắm mốc: Phương pháp xác định biên giới trên bộ dựa theo điểm, đường, vật chuẩn địa hình; trên sông suối theo lạch sâu tàu thuyền qua lại hoặc trung tuyến dòng chảy; trên không và trong lòng đất theo mặt phẳng thẳng đứng.
  • Nguyên lý chuyển động của vũ khí tự động: Cơ chế trích khí thuốc phản lực qua lỗ trích khí nòng súng đẩy thoi đẩy và bệ khóa nòng lùi, mở khóa, kéo và hất vỏ đạn, nén lò xo đẩy về và giương búa, sau đó đẩy đạn mới vào buồng đạn để hoàn thành chu kỳ bắn liên thanh hoặc phát một.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng thao tác quân sự: Lắp ghép, tháo dỡ các chi tiết máy của vũ khí bộ binh theo trình tự kỹ thuật; kiểm tra chuyển động cơ khí và khóa an toàn sau khi lắp; thực hiện đúng các tư thế mang, đeo súng, khám súng an toàn.
  • Kỹ năng xạ kích: Cân bằng mặt súng, gióng đường ngắm cơ bản từ mắt qua khe ngắm đến đầu ngắm, lấy điểm ngắm đúng trên thực địa; giữ súng êm và bóp cò dần đều đến khi đạn nổ.
  • Kỹ năng phối hợp tập thể: Thực hiện chuẩn xác khẩu lệnh chỉ huy trong phân đội tiểu đội, trung đội; di chuyển, dàn hàng, dồn hàng và đổi hướng đồng đều trên thao trường.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình quy định cụ thể các hình thức tổ chức sư phạm trên lớp lý thuyết và bãi tập thực hành:

Hình thức tổ chức Địa điểm Vật chất bảo đảm Phương pháp chính
Lý thuyết Pháp luật & Quốc phòng Phòng học tiêu chuẩn SGK, sơ đồ tổ chức, tranh ảnh bản đồ biên giới Thuyết trình, giảng giải, đàm thoại, đặt câu hỏi phát vấn học sinh
Huấn luyện Điều lệnh Sân trường / Thao trường Đồng phục thể dục/vải bạt, còi chỉ huy Làm mẫu 3 bước (Nhanh - Chậm có phân tích - Tổng hợp), chia tổ tập luyện
Thực hành Tháo lắp súng Phòng học / Bãi tập 4 khẩu AK cắt bổ, 4 khẩu CKC, bàn thao tác Giáo viên thao tác mẫu; chia 4 tổ luân phiên; bấm giờ thi đua tính giây
Kỹ thuật Ngắm bắn Bãi tập thực địa Súng AK/CKC, bao cát, kính kiểm tra ngắm, bia Tập ngắm chụm (đồng tiền di động), ngắm trúng chụm, ngắm mục tiêu cố định

Quy trình tổ chức luyện tập thực hành bao gồm 3 bước chuẩn hóa:

  1. Bước 1: Từng cá nhân tự nhớ lại lý thuyết, thứ tự động tác và luyện tập độc lập.
  2. Bước 2: Tiểu đội trưởng/tổ trưởng điều hành tập chậm từng cử động, sửa sai chi tiết dưới sự giám sát của giáo viên.
  3. Bước 3: Luyện tập tổng hợp, tăng tốc độ và tổ chức kiểm tra bấm giờ thi đua giữa các tổ theo định mức.

Thang đo và phương pháp đánh giá định lượng

Giáo trình áp dụng định mức thời gian rõ ràng cho nội dung kiểm tra tháo lắp súng thông thường ban ngày (tính bằng giây):

Phân loại đối tượng Nội dung thao tác Loại Giỏi Loại Khá Loại Trung bình
Học sinh Nam Tháo súng AK / CKC $\le 25\text{ giây}$ $30\text{ giây}$ $40\text{ giây}$
Lắp súng AK / CKC $\le 35\text{ giây}$ $40\text{ giây}$ $50\text{ giây}$
Học sinh Nữ Tháo súng AK / CKC $\le 30\text{ giây}$ $35\text{ giây}$ $45\text{ giây}$
Lắp súng AK / CKC $\le 40\text{ giây}$ $45\text{ giây}$ $55\text{ giây}$

Ghi chú: Đối với học sinh nữ, định mức thời gian được cộng thêm 5 giây cho mỗi mức xếp loại.

Điểm nổi bật và cập nhật

Tài liệu thể hiện rõ các quy phạm văn bản pháp luật và thông số kỹ thuật thực địa:

  • Cơ sở pháp lý được cụ thể hóa: Trích dẫn điều khoản từ Luật Nghĩa vụ quân sự 1994, Luật sửa đổi năm 2005 (11 chương, 71 điều); áp dụng Thông tư liên bộ số 1144/TTLB-QP-GDĐT ngày 15/6/1995 quy định chế độ tạm hoãn nhập ngũ đối với học sinh - sinh viên hệ chính quy tập trung.
  • Số liệu địa giới biên giới chính xác: Cập nhật cụ thể số liệu đo đạc thực địa các tuyến biên giới đường bộ tiếp giáp với Trung Quốc (1306 km), Lào (2067 km), Campuchia (1137 km); ghi nhận các hiệp định phân định vịnh Bắc Bộ với Trung Quốc, thỏa thuận vùng nước lịch sử với Campuchia, phân định ranh giới biển với Thái Lan, Indonesia và thiết lập 12 mốc điểm cơ sở đường bờ biển.
  • Chuẩn hóa thông số vũ khí: Mô tả chi tiết sự khác biệt giữa súng tiểu liên AK nguyên bản (thước ngắm 1-8, nặng 3,8kg) và dòng cải tiến AKM/AKMS (thước ngắm 1-10, nặng 3,1kg); quy định rõ nguyên lý đạn đạo với thước ngắm 3 bắn mục tiêu 100m (độ chênh cao đạn 25–28cm so với điểm ngắm).
  • Quy tắc an toàn vũ khí nghiêm ngặt: Đưa ra các điều cấm tuyệt đối: cấm dùng đạn thật trong huấn luyện thao trường, cấm chĩa súng vào người khác hoặc làng mạc khi khám súng, bắt buộc khám súng trước và sau khi luyện tập, bảo quản súng đạn tránh xa môi trường ẩm ướt và hóa chất ăn mòn (muối, axit).

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Học sinh trung học phổ thông (khối 11): Là đối tượng tiếp nhận chính khóa theo khung phân phối chương trình GDQP-AN; học sinh từ đủ 17 tuổi cần nắm vững quyền và nghĩa vụ đăng ký nghĩa vụ quân sự lần đầu.
  • Sinh viên các trường đại học, cao đẳng, trung cấp nghề: Sử dụng tài liệu làm nền tảng ôn luyện kiến thức quốc phòng, chuẩn bị cho các đợt tập trung quân sự tại trung tâm giáo dục quốc phòng.
  • Giáo viên, giảng viên bộ môn GDQP-AN: Dùng làm cấu trúc khung chuẩn để soạn giáo án lên lớp, phân bổ thời gian bài giảng (37 phút giảng dạy/thực hành, 5 phút thủ tục thao trường, 3 phút kết thúc kiểm tra), lập kế hoạch bố trí bãi tập và bàn ghế tháo lắp.
  • Cán bộ quản lý đào tạo và chỉ huy quân sự địa phương: Tham khảo hệ thống tiêu chí đánh giá kỹ năng tháo lắp súng, bắn súng và các căn cứ pháp lý phục vụ công tác rà soát, tuyển chọn công dân nhập ngũ hàng năm.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế cho học sinh khối 11 THPT, sinh viên các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cao đẳng, đại học trong giai đoạn học Giáo dục Quốc phòng - An ninh cơ bản, cũng như giảng viên chuyên trách bộ môn.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Học sinh cần nắm được kiến thức lịch sử kháng chiến cơ bản, hiểu biết xã hội về thể chế nhà nước, cùng với thể lực đáp ứng các bài tập vận động thao trường và thị lực phù hợp cho việc ngắm bắn bia cố định.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác là gì?

Tài liệu được thiết kế trực tiếp dưới dạng giáo án thực hành sư phạm chi tiết theo từng tuần học, tích hợp đầy đủ sơ đồ bố trí thao trường (bàn tháo lắp súng, vị trí 4 tổ, sơ đồ tuyến bắn 100m), bảng định mức thời gian bấm giờ và hệ thống câu hỏi vấn đáp cho từng tiết dạy.

4. Làm sao để tự học và rèn luyện hiệu quả?

Học sinh cần kết hợp ghi chép các quy định pháp luật (chương, điều của Luật NVQS), ghi nhớ thứ tự 7 bước tháo lắp vũ khí, luyện tập mắt ngắm thông qua các phương tiện bổ trợ (đồng tiền di động, bảng ngắm chụm 2-5-10mm) trước khi thực hành trên súng thật.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Các tài liệu và vật tư đi kèm gồm: Sách giáo khoa, Sách giáo viên GDQP-AN lớp 11, Luật Nghĩa vụ quân sự, súng tiểu liên AK và súng CKC cắt bổ, tranh ảnh cấu tạo súng, kính kiểm tra đường ngắm, bao cát tì và bia ngắm bắn bài 1.

Kết luận

Giáo trình Giáo dục Quốc phòng và An ninh (khối 11) cung cấp khung kiến thức chuẩn mực về pháp luật nghĩa vụ quân sự, chủ quyền lãnh thổ biên giới quốc gia, đồng thời thiết lập hệ thống bài tập thực hành điều lệnh và kỹ thuật sử dụng súng bộ binh AK, CKC. Lộ trình học tập được phân bổ logic theo từng tuần từ nhận thức lý luận, thể chế pháp lý đến kỹ năng thao tác súng và xạ kích trên thao trường. Kết hợp tài liệu với hệ thống mô hình cắt bổ, tranh ảnh kỹ thuật và bãi tập chuẩn quy định sẽ đảm bảo hoàn thành đầy đủ mục tiêu đào tạo của môn học.