CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁM ĐỊNH PHÁP Y TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, đối tượng, nhiệm vụ và ý nghĩa của giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự 1. Khái niệm giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự Thuật ngữ “giám định” có nguồn gốc từ chữ La tinh EXPERTIS, có nghĩa là xem xét, tìm hiểu nghiên cứu, kiểm tra, làm rõ sự vật, sự việc, chứng minh, kết luận. Giám định còn được hiểu là dùng các kiến thức chuyên môn về các lĩnh vực khoa học kỹ thuật và những kinh nghiệm thực tiễn nghiên cứu, xét nghiệm so sánh và kết luận về một người, vật thể, hiện tượng … giúp cho cơ quan yêu cầu giám định có nhận thức khách quan để giải quyết vấn đề đặt ra trên cơ sở khoa học.
Theo Khoản 2 Điều 1 Luật giám định tư pháp quy định: Giám định tư pháp là việc người giám định tư pháp sử dụng kiến thức, phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ để kết luận về chuyên môn những vấn đề có liên quan đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, giải quyết vụ việc dân sự, vụ án hành chính theo trưng cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng hoặc theo yêu cầu của người yêu cầu giám định theo quy định của Luật giám định tư pháp.com/ Ở nước ta hoạt động giám định tư pháp rất đa dạng được phân chia thành những nhiều chuyên ngành và được quy định bởi các quy định pháp luật, hiện nay có những lĩnh vực giám định tư pháp như sau: Giám định kỹ thuật hình sự, giám định pháp y, giám định hàng hóa công trình, giám định động vật, thực vật hoang dã, giám định pháp y tâm thần. Giám định pháp y là hoạt động giám định trên cơ sở sử dụng tri thức, phương tiện y học để tiến hành khám nghiệm và rút ra những kết luận có tính khoa học về những vấn đề đến tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm của con người để phục vụ yêu cầu của cơ quan pháp luật. Mục đích của giám định pháp y là thu thập tài liệu, chứng cứ, tìm ra nguyên nhân, xác định, đánh giá mức độ thương tích, hậu quả do chấn thương, do bệnh, xác định khả năng lao động hoặc giải đáp những vấn đề có liên quan đến tính mạng, sức khỏe con người phục vụ yêu cầu của cơ quan điều tra. Thuật ngữ “điều tra” theo Từ điển Tiếng Việt 2003 của nhà xuất bản Đà Nẵng có định nghĩa: “Điều tra là tìm hỏi, xem xét rõ sự thật vụ án” [31,tr322].
Vụ án hình sự là vụ việc phạm pháp có dấu hiệu là tội phạm đã được quy định trong Bộ luật hình sự đã được cơ quan điều tra ra lệnh khởi tố về hình sự để tiến hành điều tra, truy tố, xét xử theo các trình tự, thủ tục đã được quy định ở Bộ luật hình sự tố tụng. Xuất phát từ việc tổng hợp nghiên cứu, khóa luận nghiên cứu xin đưa ra một khái niệm giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự với nội dung như sau: Giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự là hoạt động tư pháp bổ trợ phục vụ quá trình điều tra vụ án hình sự được thực hiện theo trình tự, thủ tục luật định. Kết luận giám định pháp y 9 https://tailieuluatkinhte.com/ hình sự là chứng cứ khoa học y học được hình thành thông qua việc vận dụng sáng tạo các tri thức, kiến thức y học để tiến hành kiểm tra và rút ra những kết luận có tính khoa học về những vấn đề về tính mạng, sức khỏe của con người có liên quan đến vụ án hình sự. Đặc điểm của giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự Giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự được thực hiện khi có trưng cầu của cơ quan cá nhân có thẩm quyền được quy định trong BLTTHS.
Thủ tục tiến hành giám định pháp y được tiến hành bởi các cơ quan được trưng cầu giám định theo trình tự, thủ tục, thời hạn do BLTTHS quy định. Từ những phân tích trên có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự như sau: Thứ nhất, hoạt động giám định pháp y được thực hiện theo các quy định của BLTTHS do cơ quan, người có thẩm quyền trưng cầu trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Hoạt động giám định phải được thực hiện theo một quy trình do pháp luật tố tụng hình sự, các văn bản pháp luật quy định hết sức chặt chẽ về thủ tục, thời hạn, hình thức, chủ thể trưng cầu giám định, người có quyền yêu cầu giám định, trường hợp giám định. Giám định pháp y được tiến hành khi có quyết định trưng cầu giám định của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng do những người có thẩm quyền hoặc theo quy định của pháp luật tiến hành.
Thứ hai, tính độc lập, chủ động của hoạt động giám định pháp y.com/ Giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự nói riêng là hoạt động mang tính khoa học, chuyên môn cao. Tính chuyên môn khoa học trong quá trình thực hiện giám định thể hiện ở việc người thực hiện giám định hoàn toàn độc lập và chủ động lựa chọn phương pháp giám định phù hợp và tự chịu trách nhiệm về kết luận giám định mà không bị ràng buộc, áp đặt bởi các cơ quan quản lý cũng như các cơ quan tiến hành tố tụng. Kết quả giám định và giá trị sử dụng của chúng cũng không phụ thuộc vào cơ quan được trưng cầu giám định hay lần giám định mà phụ thuộc vào năng lực chuyên môn của tổ chức giám định, người giám định và phương pháp khoa học được áp dụng. Thứ ba, giám định pháp y có mối liên hệ chặt chẽ với quá trình vận dụng kiến thức y khoa.
Để giải quyết được những yêu cầu của người có quyền trưng cầu giám định pháp y đòi hỏi người giám định phải có những kiến thức, chuyên môn về lĩnh vực y khoa. Quá trình giám định pháp y là việc vận dụng sáng tạo, chính xác những kiến thức y khoa để xác định, giải đáp những dấu vết bất thường phục vụ quá trình giải quyết vụ án. Để làm được những công tác đó, đòi hỏi giám định viên phải thực hiện những hoạt động như: thăm, khám, mổ, chụp phim, xét nghiệm… để có thể đưa ra được kết quả. Thứ tư, kết quả giám định pháp y đưa ra có thể bị thay thế.
Trong quá trình giám định không phải tất cả các kết luận giám định đều đúng mà trong một số trường hợp kết luận giám định cần được bổ sung hoặc thay thế bởi các kết quả giám định 11 https://tailieuluatkinhte. Luật Giám định tư pháp quy định trong trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng không đồng ý với kết luận giám định thì phải nêu rõ lý do, nếu kết luận giám định chưa rõ hoặc chưa đầy đủ thì phải giám định bổ sung hoặc giám định lại theo thủ tục đã quy định. Đối tượng của giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự Có thể chia đối tượng của giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự gồm 03 nhóm sau: Thứ nhất, đối tượng giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự là người sống. Trong những vụ án hình sự mà bị hại có các thương tích do những hành vi trái pháp luật gây ra (bị đâm, bị chém, đánh đập…) thì cần giám định để xác định mức độ thương tật làm căn cứ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự.
Việc xác định được % thương tật là căn cứ vững chắc để tiến hành khởi tố vụ án, khởi tố bị can theo đúng điểm, khoản, Điều của Bộ luật hình sự. Thứ hai, đối tượng giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự là người chết không tự nhiên. Đây là trường hợp, đối tượng là những cá nhân có sự chết bất thường mà có liên quan đến vụ án hình sự. Cần tiến hành giám định để tiến hành xác định nguyên nhân chết, thời gian chết cùng những vấn đề có liên quan.
Những đối tượng này có thể mới chết, hoặc đã chết sau một thời gian mới được phát hiện. Thứ ba, đối tượng giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự là các sản phẩm có nguồn gốc từ cơ thể con người. Trong 12 https://tailieuluatkinhte.com/ các vụ án hình sự, các đối tượng có nhiều phương thức thực hiện hành vi phạm tội cũng như có nhiều cách thức để che giấu hành vi của mình như đốt tử thi, chặt nhỏ để phi tang tử thi. Bên cạnh các bộ phận cơ thể của bị hại, hung thủ cũng có thể để lại những dấu vết như da, lông, tóc.
Đây đều là những chứng cứ có giá trị truy nguyên cao và có ý nghĩa đối với cơ quan điều tra. Nhiệm vụ giám định pháp y trong điều tra vụ án hình sự Căn cứ theo Điều 206 BLTTHS, giám định pháp y có những nhiệm vụ cụ thể trong giai đoạn điều tra như: Thứ nhất, khám nghiệm tử thi trong các vụ án hình sự có người chết. Một trong những vấn đề cần chứng minh trong quá trình điều tra vụ án hình sự (Điều 85 BLTTHS 2015) là xác định thời gian, địa điểm xảy ra vụ án. Trong các vụ án hình sự có người chết, việc xác định thời gian tử vong hay địa điểm xảy ra vụ án thông qua những dấu vết phát hiện được trên tử thi là nhiệm vu quan trọng.
Dựa vào những biến đổi của tử thi, cùng các dấu vết khác trên cơ thể, có thể đưa ra kết luận về khoảng thời gian mà nạn nhân tử vong. Trên thực tế, tội phạm thường có xu hướng thay đổi thời gian, hiện trường vụ án vì vậy việc xác định được hiện trường, thời điểm xảy ra vụ án phạm tội có vai trò quan trọng đối với công tác khoanh vùng và xác định đối tượng phạm tội. Đây là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của công tác giám định pháp y. Nhiệm vụ này rất khó khăn và phức tạp, đòi hỏi Giám định viên có chuyên môn nghiệp vụ.com/ Thứ hai, khám và giám định pháp y trên người sống có liên quan đến vụ án hình sự.
Đây là những hoạt động nhằm xác định những vấn đề cụ thể như: Giám định thương tích, di chứng, giám định tuổi của bị can, bị hại; Giám định nhận dạng, giám định mô học. Nhằm xác định những thương tích và hậu quả do thương tích. Qua đó xác định công cụ, phương tiện, phương pháp, thủ đoạn phạm tội.