Luận văn thạc sĩ hoạt động giải thích hiến pháp luật pháp lệnh trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Luận văn thạc sĩ phân tích hoạt động giải thích hiến pháp và pháp lệnh trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Đỗ Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Văn Tú
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật
• Đề tài: Giải thích hiến pháp trong xây dựng nhà nước pháp quyền
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 1.1. KHÁI NIỆM, VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 1.1.1. Hiến pháp, luật, pháp lệnh - các hình thức thể hiện của văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam
• 1.1.2. Vị trí, vai trò của Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 1.2. KHÁI NIỆM, VỊ TRÍ, VAI TRÒ VÀ CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 1.2.1. Khái niệm giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 1.2.2. Các nội dung của hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH Ở NƯỚC TA
• 2.1. QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT NƯỚC TA VỀ HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 2.1.1. Giai đoạn từ 1945 đến 1958
• 2.1.2. Giai đoạn từ 1959 đến 1979
• 2.1.3. Giai đoạn từ 1980 đến 1991
• 2.1.4. Giai đoạn từ 1992 đến nay
• 2.2. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 2.2.1. Những kết quả đã đạt được
• 2.2.2. Những tồn tại và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH TRONG GIAI ĐOẠN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. TÍNH TẤT YÊU KHÁCH QUAN VÀ MỘT SỐ QUAN ĐIỂM HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 3.1.1. Tính tất yếu khách quan của việc hoàn thiện hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 3.1.2. Một số quan điểm hoàn thiện hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 3.2. PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 3.2.1. Hoàn thiện phải trên cơ sở các nguyên tắc chung của quá trình đổi mới
• 3.2.2. Hoàn thiện phải gắn liền với tính chất, yêu cầu, mục đích của hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 3.2.3. Một số giải pháp hoàn thiện
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải thích hiến pháp trong nhà nước pháp quyền

Giải thích hiến pháp là một hoạt động quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Nó không chỉ giúp làm rõ các quy định của hiến pháp mà còn đảm bảo rằng các quy định này được thực hiện một cách chính xác và hiệu quả. Trong bối cảnh hiện nay, việc giải thích hiến pháp trở nên cần thiết hơn bao giờ hết, khi mà xã hội đang phát triển nhanh chóng và các vấn đề pháp lý ngày càng phức tạp.

1.1. Khái niệm và vai trò của giải thích hiến pháp

Giải thích hiến pháp là hoạt động làm sáng tỏ nội dung và ý nghĩa của các quy định trong hiến pháp. Vai trò của nó là đảm bảo rằng các quy định này được áp dụng một cách thống nhất và chính xác trong thực tiễn.

1.2. Tầm quan trọng của hiến pháp trong nhà nước pháp quyền

Hiến pháp là văn bản pháp lý cao nhất, quy định các nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền. Nó đảm bảo quyền con người và quyền công dân, đồng thời tạo ra cơ sở pháp lý cho các hoạt động của nhà nước.

II. Những thách thức trong hoạt động giải thích hiến pháp hiện nay

Mặc dù hoạt động giải thích hiến pháp có vai trò quan trọng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các quy định pháp luật hiện hành chưa đủ rõ ràng, dẫn đến việc giải thích không thống nhất. Hơn nữa, sự thiếu hụt về nhận thức và kỹ năng của các cơ quan có thẩm quyền cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Những khó khăn trong việc áp dụng quy định hiến pháp

Nhiều quy định trong hiến pháp còn mang tính chất nguyên tắc, thiếu tính cụ thể, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng thực tiễn. Điều này gây ra sự không đồng nhất trong việc giải thích và thực hiện pháp luật.

2.2. Thiếu hụt về nhận thức và kỹ năng giải thích

Nhiều cán bộ, công chức chưa được đào tạo bài bản về hoạt động giải thích hiến pháp, dẫn đến việc áp dụng không chính xác và thiếu hiệu quả.

III. Phương pháp giải thích hiến pháp hiệu quả trong xây dựng nhà nước pháp quyền

Để nâng cao hiệu quả của hoạt động giải thích hiến pháp, cần áp dụng các phương pháp giải thích phù hợp. Các phương pháp này không chỉ giúp làm rõ nội dung hiến pháp mà còn đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn.

3.1. Phương pháp giải thích theo ngữ nghĩa

Phương pháp này tập trung vào việc phân tích ngữ nghĩa của các từ và cụm từ trong hiến pháp, từ đó làm rõ ý nghĩa của các quy định.

3.2. Phương pháp giải thích theo hệ thống

Phương pháp này xem xét các quy định hiến pháp trong mối liên hệ với nhau, từ đó đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hoạt động giải thích hiến pháp

Hoạt động giải thích hiến pháp không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được áp dụng thực tiễn. Việc áp dụng hiệu quả các quy định hiến pháp sẽ góp phần nâng cao hiệu lực và hiệu quả của nhà nước pháp quyền.

4.1. Các trường hợp điển hình trong giải thích hiến pháp

Có nhiều trường hợp thực tiễn cho thấy sự cần thiết của hoạt động giải thích hiến pháp, từ đó giúp các cơ quan nhà nước áp dụng pháp luật một cách chính xác hơn.

4.2. Kết quả đạt được từ hoạt động giải thích hiến pháp

Hoạt động giải thích hiến pháp đã giúp nâng cao nhận thức của người dân về quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời tạo ra sự đồng thuận trong xã hội về các quy định pháp luật.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho hoạt động giải thích hiến pháp

Hoạt động giải thích hiến pháp là một phần không thể thiếu trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Để nâng cao hiệu quả của hoạt động này, cần có sự đầu tư về mặt nhân lực, cơ sở vật chất và quy trình thực hiện.

5.1. Đề xuất các giải pháp hoàn thiện hoạt động giải thích

Cần xây dựng các quy định pháp luật rõ ràng hơn về hoạt động giải thích hiến pháp, đồng thời tăng cường đào tạo cho cán bộ, công chức trong lĩnh vực này.

5.2. Tương lai của hoạt động giải thích hiến pháp trong nhà nước pháp quyền

Hoạt động giải thích hiến pháp sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân, đồng thời góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh Việt Nam đang trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh giữ vai trò then chốt trong việc đảm bảo tính thống nhất, hiệu lực và hiệu quả của hệ thống pháp luật. Qua hơn 60 năm phát triển và 20 năm đổi mới, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có nhiều bước tiến đáng kể với 44 văn bản luật và 26 pháp lệnh được ban hành tính đến kỳ họp thứ 7 Quốc hội khóa XI. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy vẫn tồn tại nhiều bất cập như các quy định chung chung, thiếu tính cụ thể, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng và thi hành pháp luật. Hoạt động giải thích pháp luật, đặc biệt là giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh, được xem là công cụ quan trọng để làm rõ nội dung, tinh thần của các quy định pháp luật, từ đó nâng cao nhận thức và sự tuân thủ pháp luật của các chủ thể.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích cơ sở lý luận, thực trạng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh nhằm góp phần tăng cường pháp chế và bảo vệ trật tự pháp luật tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định pháp luật và thực tiễn hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh từ năm 1945 đến nay, với trọng tâm là vai trò của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong hoạt động này. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong giai đoạn phát triển hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý luận của triết học Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, kết hợp với các nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật biện chứng và lịch sử. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng là lý luận về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và lý luận về giải thích pháp luật. Các khái niệm chính bao gồm:

• Hiến pháp: Đạo luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất, quy định chế độ chính trị, kinh tế, xã hội và quyền, nghĩa vụ của công dân.
• Luật: Văn bản quy phạm pháp luật do Quốc hội ban hành, cụ thể hóa Hiến pháp và điều chỉnh các quan hệ xã hội trong từng lĩnh vực.
• Pháp lệnh: Văn bản quy phạm pháp luật do Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành, điều chỉnh các vấn đề cấp thiết chưa có luật điều chỉnh.
• Giải thích pháp luật: Hoạt động làm rõ nội dung, tinh thần và phạm vi áp dụng của các quy định pháp luật nhằm đảm bảo sự nhận thức và thực hiện thống nhất.
• Hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh: Hoạt động giải thích chính thức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện theo trình tự, thủ tục luật định.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp tổng hợp để phân tích các tài liệu pháp luật, văn bản nghiên cứu và thực tiễn hoạt động giải thích pháp luật tại Việt Nam. Phương pháp so sánh được áp dụng để đối chiếu quy định pháp luật Việt Nam với các quốc gia khác nhằm rút ra bài học kinh nghiệm. Phương pháp thống kê và điều tra xã hội học được sử dụng để thu thập số liệu về thực trạng hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các văn bản pháp luật, nghị quyết của Quốc hội, báo cáo của các cơ quan nhà nước và ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực pháp luật. Thời gian nghiên cứu tập trung từ năm 1945 đến năm 2006, giai đoạn có nhiều biến động và phát triển quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cơ sở pháp lý cho hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh còn hạn chế: Mặc dù hoạt động giải thích được ghi nhận từ năm 1959, nhưng thực tế chỉ có một lần duy nhất Ủy ban Thường vụ Quốc hội thực hiện thẩm quyền này. Các quy định pháp luật hiện hành chỉ định ra những nguyên tắc cơ bản, chưa có quy định chi tiết về trình tự, thủ tục và chủ thể thực hiện giải thích.

2. Chủ thể giải thích tập trung vào Ủy ban Thường vụ Quốc hội: Đây là cơ quan thường trực của Quốc hội, vừa là chủ thể thực hiện giải thích vừa là chủ thể đề nghị giải thích. Các chủ thể đề nghị giải thích bao gồm Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên.

3. Hoạt động giải thích pháp luật chưa được thực hiện thường xuyên và hiệu quả: Do thiếu quy định rõ ràng và nhận thức chưa đầy đủ của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, hoạt động giải thích pháp luật mới dừng lại ở mức độ văn bản, chưa phát huy được vai trò trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

4. Vai trò của giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh trong việc bảo đảm tính thống nhất và hiệu quả của hệ thống pháp luật: Giải thích pháp luật giúp làm rõ nội dung, tinh thần các quy định, từ đó nâng cao nhận thức, giảm thiểu vi phạm pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng hạn chế trong hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh là do hệ thống pháp luật còn thiếu các quy định chi tiết về thẩm quyền, trình tự, thủ tục giải thích. So với các quốc gia có nền pháp luật phát triển, Việt Nam chưa có cơ quan chuyên trách giải thích Hiến pháp mà chủ yếu giao cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác. Điều này ảnh hưởng đến tính chuyên môn hóa và hiệu quả của hoạt động giải thích.

So sánh với các nước như Liên bang Nga, Đức, Pháp, nơi có Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng bảo hiến chuyên trách giải thích Hiến pháp, cho thấy việc phân định rõ ràng thẩm quyền và quy trình giải thích giúp nâng cao tính pháp lý và sự tin cậy của các văn bản giải thích. Ở Việt Nam, việc giải thích pháp luật chủ yếu mang tính quy phạm, có giá trị bắt buộc chung, nhưng chưa có cơ chế xem xét lại hoặc xử lý các tranh chấp phát sinh từ giải thích.

Về mặt ý nghĩa, hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh không chỉ giúp các chủ thể pháp luật hiểu đúng và thực hiện đúng quy định mà còn góp phần tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ trật tự pháp luật và quyền con người. Việc nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động giải thích sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý về hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh

   • Xây dựng và ban hành luật hoặc nghị quyết quy định chi tiết về thẩm quyền, trình tự, thủ tục giải thích.
   • Đảm bảo quy định rõ ràng về chủ thể đề nghị và chủ thể thực hiện giải thích, cũng như giá trị pháp lý của văn bản giải thích.
   • Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

2. Thiết lập cơ quan chuyên trách hoặc bộ phận chuyên trách giải thích pháp luật

   • Thành lập bộ phận chuyên trách trong Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc Tòa án Hiến pháp để nâng cao tính chuyên môn và hiệu quả hoạt động giải thích.
   • Đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho cán bộ làm công tác giải thích pháp luật.
   • Thời gian thực hiện: 2-3 năm. Chủ thể thực hiện: Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Tòa án Hiến pháp.

3. Tăng cường công khai, minh bạch và phổ biến văn bản giải thích pháp luật

   • Đẩy mạnh công bố công khai các văn bản giải thích trên các phương tiện truyền thông chính thống và cổng thông tin điện tử của Quốc hội.
   • Tổ chức các hội thảo, tập huấn phổ biến nội dung giải thích đến các cơ quan, tổ chức và người dân.
   • Thời gian thực hiện: liên tục. Chủ thể thực hiện: Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ Tư pháp.

4. Xây dựng cơ chế giám sát và xem xét lại các văn bản giải thích

   • Thiết lập cơ chế giám sát việc thực hiện các văn bản giải thích, xử lý các trường hợp vi phạm hoặc mâu thuẫn pháp luật phát sinh.
   • Quy định rõ quyền đề nghị xem xét lại văn bản giải thích và thẩm quyền quyết định.
   • Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà lập pháp và cơ quan Quốc hội

   • Lợi ích: Hiểu rõ hơn về cơ sở lý luận và thực tiễn hoạt động giải thích pháp luật để hoàn thiện quy trình lập pháp và giám sát.
   • Use case: Xây dựng chính sách, ban hành luật, pháp lệnh và nghị quyết giải thích pháp luật.

2. Cơ quan hành pháp và tư pháp

   • Lợi ích: Nâng cao nhận thức về vai trò của giải thích pháp luật trong thi hành và áp dụng pháp luật.
   • Use case: Áp dụng pháp luật chính xác, giải quyết tranh chấp pháp lý, thực hiện quyền hạn theo quy định.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành luật

   • Lợi ích: Cung cấp tài liệu tham khảo toàn diện về hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh.
   • Use case: Nghiên cứu, giảng dạy và học tập chuyên sâu về lý luận nhà nước và pháp luật.

4. Các tổ chức xã hội, tổ chức phi chính phủ và người dân

   • Lợi ích: Hiểu rõ quyền và nghĩa vụ pháp lý, nâng cao ý thức pháp luật và khả năng tham gia giám sát hoạt động nhà nước.
   • Use case: Tham gia phản biện xã hội, bảo vệ quyền lợi hợp pháp, nâng cao nhận thức pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

1. Hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh là gì?
   Hoạt động này là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền làm rõ nội dung, tinh thần của các quy định trong Hiến pháp, luật, pháp lệnh theo trình tự, thủ tục luật định nhằm giúp các chủ thể khác hiểu chính xác và thống nhất về pháp luật. Ví dụ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội có quyền ban hành nghị quyết giải thích luật khi có sự mâu thuẫn hoặc khó hiểu trong văn bản luật.

2. Ai là chủ thể có thẩm quyền giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh tại Việt Nam?
   Chủ thể chính là Ủy ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan thường trực của Quốc hội. Ngoài ra, các chủ thể đề nghị giải thích gồm Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

3. Tại sao hoạt động giải thích pháp luật lại quan trọng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền?
   Giải thích pháp luật giúp làm rõ nội dung và phạm vi áp dụng của các quy định pháp luật, đảm bảo sự thống nhất trong nhận thức và thực hiện pháp luật, từ đó tăng cường pháp chế, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

4. Hoạt động giải thích pháp luật được thực hiện theo quy trình nào?
   Quy trình gồm các bước: thụ lý đề nghị giải thích, xem xét, nghiên cứu, ra quyết định giải thích và công bố văn bản giải thích. Quy trình này được quy định chi tiết nhằm đảm bảo tính minh bạch, khoa học và hiệu quả.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh?
   Cần hoàn thiện khung pháp lý, thiết lập cơ quan chuyên trách, tăng cường công khai, phổ biến văn bản giải thích và xây dựng cơ chế giám sát, xem xét lại các văn bản giải thích. Việc này giúp nâng cao chất lượng và tính khả thi của hoạt động giải thích.

Kết luận

• Luận văn là công trình khoa học đầu tiên xây dựng cơ sở lý luận toàn diện về hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh tại Việt Nam.
• Đã phân tích chi tiết vị trí, vai trò, khái niệm và các nội dung liên quan đến hoạt động giải thích pháp luật trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Đánh giá thực trạng hoạt động giải thích pháp luật còn nhiều hạn chế do thiếu quy định chi tiết và nhận thức chưa đầy đủ của các cơ quan có thẩm quyền.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện khung pháp lý, thiết lập cơ quan chuyên trách, tăng cường công khai và xây dựng cơ chế giám sát nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động giải thích.
• Khuyến nghị các cơ quan nhà nước, học giả và tổ chức xã hội tham khảo để góp phần hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong thời gian tới.

Các cơ quan chức năng cần sớm triển khai xây dựng và hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh, đồng thời tổ chức đào tạo, phổ biến để nâng cao nhận thức và năng lực thực hiện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung đƣợc chia làm 3 chƣơng, 6 tiết. 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH 1. KHÁI NIỆM, VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH 1. Khái niệm của Hiến pháp, luật, pháp lệnh ở nƣớc ta hiện nay Theo lý luận về nhà nƣớc và pháp luật, pháp luật có những phƣơng thức tồn tại khác nhau.

Lịch sử phát triển của pháp luật đã ghi nhận ba hình thức phổ biến là tập quán pháp, tiền lệ pháp và văn bản quy phạm pháp luật[21, tr. Tuy nhiên, ở các nƣớc khác nhau thì có cách thức nhìn nhận khác nhau về hình thức của pháp luật. Ở các nhà nƣớc chủ nô, phong kiến và một số nƣớc tƣ sản có pháp luật đƣợc tổ chức theo hệ thống thông luật (Common law) hay còn gọi là hệ thống luật anglo-saxon, hệ thống pháp luật Anh - Mỹ thì tập quán pháp và tiền lệ pháp là các hình thức pháp luật phổ biến, đƣợc coi trọng và là nguồn cơ bản của pháp luật. Một khi chúng đƣợc nhà nƣớc thừa nhận thì mặc nhiên trở thành pháp luật và là cơ sở có tính pháp lý cho các cơ quan dựa vào để giải quyết các vụ việc.

Chúng càng trở nên có ý nghĩa hơn nữa khi trở thành án lệ và khi đó chúng đƣợc dùng để “giải quyết một việc nhƣ vạn việc”[72]. Nhƣng, tại các nƣớc xã hội chủ nghĩa và một số nƣớc tƣ sản, theo hệ thống luật thực định (Civil law) hay còn gọi là hệ thống dân luật, hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa, Continental Law (đại diện là Pháp, Đức) thì văn bản quy phạm pháp luật là hình thức duy nhất đƣợc thừa nhận và sử dụng[21, tr. Việt Nam với chế độ xã hội chủ nghĩa và truyền thống pháp luật thực định kiểu mới[21, tr.265] nên hình thức pháp luật duy nhất đƣợc thừa nhận và sử dụng là văn bản quy phạm pháp luật. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, văn bản quy phạm pháp luật đƣợc hiểu là văn bản do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền ban hành theo thủ tục, trình tự luật định, trong đó có quy tắc xử sự chung, đƣợc Nhà nƣớc bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa; chúng bao gồm các hình thức và đƣợc sắp xếp theo thứ tự pháp lý từ cao đến thấp nhƣ sau: Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội; pháp lệnh, nghị quyết của UBTVQH;.

nghị quyết của Hội đồng nhân dân; quyết định, chỉ thị của Uỷ ban nhân dân[6]. 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nhƣ vậy, Hiến pháp, luật, pháp lệnh là những văn bản quy phạm pháp luật. Chúng tồn tại độc lập với nhau dƣới vai trò của một bộ phận nhƣng lại thống nhất với nhau trong một chỉnh thể thống nhất là hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam. Khái niệm Hiến pháp Hiến pháp là thuật ngữ đƣợc bắt nguồn từ chữ latinh “Consitutio” có nghĩa là thiết lập, xác định.

Trải qua quá trình phát triển, phải đến thời kỳ tƣ sản (cách mạng tƣ sản Anh (1640-1654)), thuật ngữ Hiến pháp mới đƣợc hiểu một cách đầy đủ theo nghĩa hiện đại nhƣ bây giờ với tính chất là luật cơ bản. Tuy nhiên, để định nghĩa Hiến pháp, các nhà khoa học khác nhau, với các góc độ nhìn nhận khác nhau lại đƣa ra các định nghĩa khác nhau. Dƣới góc độ Hiến pháp là một sự kiện chính trị pháp lý hay chức năng chính trị thì Hiến pháp là văn bản ghi nhận mối tƣơng quan lực lƣợng chính trị trong xã hội khi Hiến pháp mới đƣợc ban hành. Dƣới góc độ tính trội của Hiến pháp, Stécnơ – giáo sƣ ngƣời Đức coi Hiến pháp là những quy định có tầm cao nhất nhằm điều chỉnh việc tổ chức nhà nƣớc, các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của nhà nƣớc, hình thức, cơ cấu và mối quan hệ của nhà nƣớc với công dân[19, tr.

Xét về mặt nội dung, Hiến pháp là tất cả các quy tắc pháp lý quan trọng nhất của quốc gia, ấn định hình thể quốc gia, ấn định các cơ quan điều khiển quốc gia cùng những thẩm quyền của các cơ quan ấy; là văn bản phản ánh tổ chức chính trị của quốc gia[52, tr. Theo từ điển Tiếng Việt “Hiến pháp” đƣợc hiểu là “đạo luật cơ bản của Nhà nƣớc, quy định chế độ chính trị, kinh tế, xã hội, quyền và nghĩa vụ của công dân, tổ chức bộ máy Nhà nƣớc”[58, tr. Tính “cơ bản” của Hiến pháp đƣợc thể hiện dƣới các đặc điểm riêng sau đây: - Về chủ thể, Hiến pháp do Quốc hội - cơ quan đại diện quyền lực Nhà nƣớc cao nhất ban hành theo một trình tự, thủ tục đặc biệt; - Về nội dung, Hiến pháp là văn bản mang ý nghĩa chính trị - pháp lý, vì Hiến pháp là văn bản có đối tƣợng điều chỉnh rộng, bao quát, quy định những vấn đề cơ bản, quan trọng và quyết định của đời sống kinh tế - xã hội; là văn bản duy nhất quy định việc tổ chức quyền lực nhà nƣớc; là hình thức pháp lý, 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phƣơng tiện pháp lý thể hiện một cách tập trung nhất tƣ tƣởng của đảng trong một giai đoạn phát triển của đất nƣớc; - Về giá trị pháp lý, Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao nhất; các quy định của Hiến pháp là nguồn, là căn cứ có giá trị xuất phát điểm cho tất cả các ngành luật khác. Các văn bản quy phạm pháp luật khác phải phù hợp Hiến pháp, đƣợc ban hành trên cơ sở Hiến pháp và để thi hành Hiến pháp; nếu vi phạm sẽ bị xóa bỏ.

Nhƣ vậy, hiểu một cách chung nhất, Hiến pháp là đạo luật cơ bản của Nhà nước, do Quốc hội - cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất ban hành theo một trình tự, thủ tục đặc biệt; là văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất thể hiện tư tưởng, đường lối lãnh đạo của Đảng dưới những quy phạm pháp luật, quy định những vấn đề cơ bản, quan trọng và quyết định của đời sống kinh tế - xã hội; là cơ sở pháp lý bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật của một quốc gia. Khái niệm luật Luật là thuật ngữ đƣợc hiểu theo nhiều nghĩa. Nhƣng nếu hiểu theo ý nghĩa pháp lý, luật là văn bản do cơ quan quyền lực nhà nƣớc cao nhất ban hành, quy định những phép tắc trong quan hệ xã hội buộc mọi ngƣời phải tuân theo[57, tr. Vậy, luật là một loại văn bản quy phạm pháp luật, nhƣng đƣợc phân biệt với các văn bản khác nhờ các đặc điểm riêng sau đây: - Luật chỉ do Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nƣớc cao nhất ban hành với trình tự, thủ tục ban hành do luật định.

Nghị quyết của Quốc hội về cơ bản là giống luật nhƣng nội dung của nó tập trung vào những vấn đề quan trọng của đất nƣớc nhƣ: kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc, chính sách tài chính, chính sách dân tộc, đối ngoại, quốc phòng, an ninh và một số vấn đề khác thuộc thẩm quyền của Quốc hội; có trình tự, thủ tục ban hành đơn giản hơn luật; - Luật chứa đựng những nội dung cơ bản “nhằm cụ thể hoá đƣờng lối, chính sách của Nhà nƣớc, điều chỉnh các quan hệ xã hội thuộc từng lĩnh vực của đời sống xã hội”[49, tr.27]; 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Về giá trị pháp lý, luật có giá trị pháp lý chỉ sau Hiến pháp; thông thƣờng, luật có hiệu lực trong một thời gian dài, đối tƣợng thi hành rộng và tƣơng đối ổn định, có hiệu lực không gian trên phạm vi toàn lãnh thổ. Nhƣ vậy, luật được hiểu là văn bản quy phạm pháp luật do Quốc hội - cơ quan đại diện quyền lực Nhà nước cao nhất ban hành theo một trình tự, thủ tục luật định; có hiệu lực cao chỉ sau Hiến pháp; nhằm thể chế hoá đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, ý chí, nguyện vọng của nhân dân dưới dạng các quy phạm pháp luật; điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản, quan trọng trong một lĩnh vực nhất định của đời sống xã hội. Khi nghiên cứu khái niệm “luật”, cần lƣu ý rằng, trên thực tế còn tồn tại thuật ngữ “bộ luật”. Tuy nhiên, về bản chất, bộ luật chính là văn bản luật, nhƣng có mức độ và phạm vi điều chỉnh rộng, bao quát toàn bộ đối tƣợng điều chỉnh của một nghành luật mang tính pháp điển cao hơn luật.

Ví dụ: Bộ luật Dân sự, Bộ luật tố tụng dân sự, Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự, Bộ luật lao động. Bộ luật chỉ là thuật ngữ pháp lý đi cùng với luật, tƣơng đồng về tính chất và đặc điểm cơ bản với luật. Khái niệm pháp lệnh Đây là một thuật ngữ không phổ biến nhƣ Hiến pháp và luật. Theo “Từ điển thuật ngữ pháp lý” của tác giả Gerard Cornu (Pháp), pháp lệnh (ordonnance) là loại trung gian giữa văn bản pháp quy (do cơ quan hành chính ban hành) và luật[79, tr.

Còn theo tác giả Jay M. Shafritz trong cuốn “Từ điển về chính quyền và chính trị Hoa Kỳ”, pháp lệnh (ordinance) là quy định của chính quyền địa phƣơng, nó có sức mạnh của luật nhƣng phải tuân thủ pháp luật liên bang và bang, đƣợc ban hành dƣới danh nghĩa trao quyền (nhƣ một Hiến chƣơng thành phố) hoặc dƣới danh nghĩa một thực thể chủ quyền (nhƣ là một bang)[dt. Ở nƣớc ta, trƣớc Hiến pháp 1992, khái niệm pháp lệnh đã đƣợc quy định, nhƣng chƣa đƣợc làm rõ về phạm vi và hiệu lực để phân biệt nó với luật, nghị quyết. Chỉ đến Hiến pháp 1992, pháp lệnh mới thật sự đƣợc làm rõ.

Theo đó, UBTVQH là cơ quan có thẩm quyền banh hành pháp lệnh nhƣng “pháp lệnh quy định những vấn đề Quốc hội giao, sau một thời gian thực hiện trình Quốc hội xem xét, quyết định ban hành thay luật”[6]. Nhƣ vậy, về bản chất, pháp 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] lệnh là sản phẩm của hoạt động uỷ quyền lập pháp. Thực tế hoạt động ban hành pháp lệnh của UBTVQH trong những năm qua cho thấy, pháp lệnh là văn bản quy phạm pháp luật có phạm vi điều chỉnh và đối tƣợng áp dụng giống nhƣ luật, nhƣng thƣờng là giải pháp tạm thời, là “liều thuốc thử” trong những vấn đề mới, chƣa ổn định, chƣa có kinh nghiệm thực tiễn; là hình thức để “lấp đầy lỗ hổng” các quan hệ xã hội chƣa đƣợc luật điểu chỉnh.