đặt vấn đề phải chăng những quy định được cho là ưu tiên với các nước có tiền lực kinh tế yếu hơn là không hiệu quả trên thực tế. Theo tác giả, rất cần thêm các nghiên cứu chi tiết để làm rõ vấn đề này. - “How to make the WTO dispute settlement system work for developing countries” (2003) [54]: Nghiên cứu của tác giả Gregory Shaffer đề cập đến ba thách thức trọng tâm mà các nước đang phát triển phải đối mặt khi tham gia vào giải quyết tranh chấp tại WTO. Đó là thiếu các chuyên gia pháp lý, thiếu nguồn lực tài chính và sự mất cân bằng về ảnh hưởng chính trị.
Để vượt qua thách thức, tác giả đề xuất các giải pháp: Thứ nhất, các nước đang phát triển cần có sự phối hợp tốt hơn với khu vực tư nhân để tranh thủ sự hỗ trợ pháp lý của các chuyên gia độc lập; Thứ hai, các nước đang phát triển cần tìm hiểu rõ và sử dụng có hiệu quả Trung tâm Tư vấn Pháp luật WTO (ACWL); Thứ ba, các nước đang phát triển cùng với ACWL cần tạo dựng liên minh, tranh thủ sự ủng hộ của các hiệp hội, tổ chức phi chính phủ tại các nước phát triển về những vấn đề tranh chấp. - Sách chuyên khảo “Consequences of the WTO agreements for Developing Countries” (2004) của Uỷ ban Thương mại Quốc gia Thụy Điển (Kommerskollegium) [58]. Cuốn sách này đề cập đến những ảnh hưởng, tác 11 động của việc thực thi các hiệp định WTO đối với các nước đang phát triển, trong đó có việc sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO. Qua phân tích và chứng minh với những con số thống kê cụ thể, nghiên cứu chỉ ra rằng giải quyết tranh chấp theo cơ chế WTO có những lợi thế hơn hẳn cho các nước đang phát triển so với cơ chế đã được thực thi trước đó theo GATT 1947.
Vấn đề nổi cộm mà các nước đang phát triển gặp phải được chỉ ra trong nghiên cứu là liên quan đến tiềm lực kinh tế để theo đuổi vụ kiện tại WTO và buộc thực thi phán quyết của DSB trong trường hợp thắng kiện. Các nước đang phát triển được khuyến cáo cần sử dụng và khai thác hiệu quả của ACWL trong hỗ trợ giải quyết tranh chấp. - Sách chuyên khảo “Dispute Settlement at the WTO: the Developing Country experience” của trường Đại học Cambridge xuất bản năm 2010 do Gregory C. Shaffer và Ricardo Melendez-Ortiz chủ biên [55].
Dựa trên những nghiên cứu cơ bản của Trung tâm quốc tế về Phát triển Thương mại và Bền vững tại Geneva (ICTSD), cuốn sách bao gồm tập hợp nghiên cứu các trường hợp khác nhau đối với các nước có thu nhập thấp và thu nhập trung bình đã tích cực sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp WTO. Cuốn sách chia sẻ kinh nghiệm trong việc đối phó với những thách thức và tận dụng những cơ hội có lợi cho các nước đang phát triển. - “Developing countries, Dispute settlement, and The Advisory Centre on WTO Law” của các tác giả Rachel McCulloch và Chad P. Bown xuất bản năm 2010 [62].
Nghiên cứu đề cập đến một khía cạnh khác của việc các nước phát triển tham gia vào WTO. Đó là việc sử dụng hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO để thực thi các quyền tiếp cận thị trường nước ngoài và thực hiện các biện pháp phòng vệ. Nghiên cứu cho rằng việc sử dụng ACWL chỉ có tác dụng hạn chế, mà điều cần thiết hơn, các nước đáng phát triển cần cùng nhau “hợp lực” để bảo vệ các lợi ích thương mại dù nhỏ nhất có khả năng bị mất. 12 - “Developing countries in WTO dispute settlement”.
Đây là tài liệu nghiên cứu đào cập được cập nhật thương xuyên và công bố chính thức trên trang thương mại điện tử của WTO[68]. WTO cho rằng DSU là một cơ chế có nhiều ưu điểm, mà ở đó “kẻ yếu” hơn (các nước đang phát triển) được trao cơ hội bình đẳng với “kẻ mạnh” hơn (các nước phát triển). WTO phân tích những ưu điểm và khuyến cáo các nước đang phát triển sử dụng các ưu đãi như sử dụng công cụ trợ giúp pháp lý thông qua ACWL và đề xuất giải quyết theo thủ tục nhanh mà DSU quy định cho các nước đang phát triển để khắc phục những khó khăn về nguồn lực. - Sách “Giải quyết tranh chấp giữa các thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới” (2004) của Hoàng Ngọc Thiết [39]: Cuốn sách phân tích các quy định của WTO về cơ quan giải quyết tranh chấp, quy trình và thủ tục giải quyết các tranh chấp thương mại giữa các thành viên WTO có dẫn chiếu đến một số vụ tranh chấp thương mại đã được DSB giải quyết trong thời gian từ 1995 đến 2002.
Qua phân tích cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, nghiên cứu làm rõ lợi ích của việc sử dụng cơ chế WTO trong giải quyết tranh chấp và nghĩa vụ các thành viên phải thực hiện theo cơ chế này. Nghiên cứu đề xuất các bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam trong việc ứng phó với các tranh chấp thương mại. - “Giải quyết tranh chấp tại Cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO - Kinh nghiệm của một số nước đang phát triển và bài học cho Việt Nam” [32]: Luận văn thạc sỹ của Trần Thị Liên Hương năm 2014, nghiên cứu về giải quyết tranh chấp thương mại tại DSB nhìn từ góc độ các nước đang phát triển. Nghiên cứu có tính thực tiễn đáng ghi nhận khi các bài học rút ra từ việc đi sâu phân tích về Trung Quốc (một quốc gia có đặc điểm khá giống Việt Nam khi đang bị áp dụng cơ chế nền kinh tế phi thị trường tại WTO ) và Thái Lan (là một quốc gia trong cùng khu vực Đông Nam Á, có thế mạnh về xuất khẩu 13 gạo và hàng thủy sản như Việt Nam), đã sử dụng khá hiệu quả cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO.
- Ngoài ra, có thể kể đến rất nhiều các bài viết liên quan như: Bài viết “Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO: Nhìn từ các nước đang phát triển” (2005) của tác giả Lý Vân Anh[19]; bài viết “Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO và gợi ý cho Việt Nam” (2006) của Nguyễn Vĩnh Thanh và Phạm Thanh Hà[38]; bài viết “Nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO và rút ra bài học kinh nghiệm dành cho Việt Nam” (2014) của Trương Thị Hoà[31]… Tại các nghiên cứu, về cơ bản các tác giả khuyến cáo Việt Nam cần nhận định rõ cơ hội và thách thức khi ra nhập WTO để có những điều chỉnh chính sách, pháp luật phù hợp với các quy định của WTO. Các tác giả cũng cho rằng việc nghiên cứu, vận dụng thành công các ưu đãi của WTO dành cho các nước đang phát triển là hết sức quan trọng. Mặt khác, Việt Nam cũng cần tuyên truyền nâng cao ý thức pháp luật để phòng ngừa tranh chấp và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về kiến thức, lực lượng để giải quyết tranh chấp có thể xảy ra. Công trình nghiên cứu về giải quyết tranh chấp bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ Đây là nhóm các công trình nghiên cứu có liên quan trực tiếp đến nội dung đề tài luận án.
Các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước và quốc tế mà nghiên cứu sinh có thể tiếp cận được không nhiều, khá rải rác và chủ yếu mang tính lý luận. Một số nghiên cứu có đề cập đến thực tiễn giải quyết tranh chấp bảo hộ quyền SHTT tại DSB; tuy nhiên, nội dung được đề cập rất sơ lược và thiếu những phân tích về áp dụng pháp luật SHTT của WTO trong giải quyết tranh chấp. Về cơ bản, các công trình nghiên cứu thuộc nhóm này là nguồn tài liệu quan trọng để nghiên cứu sinh nghiên cứu hoàn thiện cơ sở lý luận của luận án. Trong các công trình được khảo sát đáng chú ý gồm: 14 - “Dispute Settlement.
World Trade Organisation” (2003) do Liên Hiệp quốc ấn hành [63]: Phần 3.14 của nghiên cứu này cung cấp các kiến thức tổng quan về giải quyết tranh chấp bảo hộ quyền SHTT theo quy định tại Hiệp định TRIPS bằng trình tự thủ tục tại DSU. Tài liệu giải thích nguyên nhân “khiếu kiện không vi phạm” và “khiếu kiện tình huống” đã không được chấp nhận trong 5 năm đầu của Hiệp định TRIPS, và quy định này đã được gia hạn sau đó bởi Hội Nghị các Bộ trưởng. Tài liệu cho thấy Ban hội thẩm trong quá trình xét xử các vụ kiện tại WTO thường xuyên tham vấn WIPO về lịch sử đàm phán của các Công ước WIPO. Cùng với đó, phán quyết của tòa án quốc gia trong một số trường hợp khi giải thích các Công ước WIPO cũng được Ban hội thẩm tham khảo khi giải quyết tranh chấp giữa các thành viên WTO trong thực thi Hiệp định TRIPS.
- “Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về giải quyết tranh chấp giữa các Thành viên WTO trong quá trình thi hành Hiệp định TRIPS và khuyến nghị nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật quốc gia về sở hữu trí tuệ theo chuẩn mực của WTO” (2012) [34]. Đây là đề tài nghiên cứu cấp Bộ của Bộ Khoa học và Công nghệ do TS. Phạm Hồng Quất làm chủ nhiệm. Nghiên cứu phân tích thực tiễn giải quyết tranh chấp giữa các Thành viên của WTO trong thực thi Hiệp định TRIPS.
Thông qua phân tích các vụ việc tranh chấp về bảo hộ quyền SHTT tại DSB, nghiên cứu khuyến nghị Việt Nam cần nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền SHTT, cụ thể là: (i) hướng dẫn chi tiết khái niệm “quy mô thương mại” là điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự hành vi xâm phạm quyền SHTT; và (ii) trao cho tòa án thẩm quyết giải thích pháp luật là để đảm bảo hiệu quả thực thi quyền SHTT. - Giải quyết tranh chấp về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo cơ chế WTO” (2014) [41]. Đây là luận văn thạc sỹ luật học do nghiên cứu sinh thực hiện đối với cùng một đề tài. Luận văn đã cung cấp cơ sở ban đầu, làm tiền đề 15 để nghiên cứu tiếp tục đi sâu nghiên cứu đề tài.
Tài liệu nghiên cứu về thực tiễn giải quyết tranh chấp bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo cơ chế của Tổ chức Thương mại Thế giới Tài liệu nghiên cứu về thực tiễn giải quyết tranh chấp bảo hộ quyền SHTT giữa các thành viên WTO tập trung tại các báo cáo của Ban hội thẩm và Cơ quan phúc thẩm đã được DSB thông qua và công bố chính thức trên phạm vi toàn cầu bằng tiếng Anh và được cập nhật cho đến thời điểm hiện tại (gồm 09 vụ việc, trong đó có 2 vụ việc có kháng cáo). Cụ thể là: - WT/DS50: “India - Patents” [69].