CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI VÀ Ở VIỆT NAM LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố liên quan đến đề tài Luận án 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài Luận án “Phamaceutical, biotechnology and chemical inventions” của tác giả Duncan Bucknell1. Đây là một công trình được đánh giá tương đối công phu và đồ sộ, tập hợp quy định pháp luật về quyền sở hữu trí tuệ đối với nhóm sáng chế trong lĩnh vực dược phẩm, công nghệ sinh học và hóa học của các quốc gia tiêu biểu của các hệ thống pháp luật khác nhau như Mỹ, Pháp, Đức, Úc, Ấn Độ, Nhật Bản… Các quy định của pháp luật của các nước được hệ thống đầy đủ và toàn diện, từ vấn đề xác lập quyền, quyền và lợi ích của chủ sở hữu bằng độc quyền sáng chế, thời hạn của bằng độc quyền sáng chế, xác định và xử lý các hành vi vi phạm độc quyền sáng chế… “Intellectual Property and Public Health in the Developing World” của tác giả Monirul Azam2.
Đúng như tên gọi, tác phẩm của tác giả Azam là một tác phẩm chuyên sâu trình bày về vấn đề mối quan hệ giữa quyền sở hữu trí tuệ và sức khỏe cộng đồng trong bối cảnh thế giới phát triển. Đặc biệt, tác phẩm phân tích và trình bày các vấn đề từ góc độ của một quốc gia nằm trong nhóm các quốc gia đang phát triển và kém phát triển, là Bangladesh. Phần đầu của tác phẩm trình bày tổng quan về những quy định của Hiệp định TRIPS đối với SCLQĐDP, những linh hoạt dành cho các quốc gia thành viên là quốc gia đang phát triển và kém phát triển. Tiếp đến tác phẩm đi đến giới thiệu và phân tích bài học kinh nghiệm của các quốc gia điển hình cùng nhóm như Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil, Nam Phi; từ đó rút ra những điểm có thể học tập được và vận dụng được từ các quy định của Hiệp định TRIPS cho việc xây dựng hệ thống pháp luật về sáng chế cho Bangladesh để vừa thực thi Hiệp định vừa đảm bảo được quyền tiếp cận thuốc để bảo hộ sức khỏe cho người dân.
1 Duncan Bucknell, “Phamaceutical, biotechnology and chemical inventions”, Oxford University Press, 2011. 2 “Intellectual Property and Public Health in the Developing World” – Monirul Azam, Cambridge University, UK, 2011 8 “Blame it on WTO – A human right critique” của tác giả Sarah Joseph3. Theo những đánh giá được ghi nhận trong hồ sơ về nhân quyền của Tổ chức Thương mại thế giới WTO, rất nhiều ý kiến chỉ trích rằng tổ chức thương mại thế giới với những chính sách của nó gây ra nhiều hệ lụy và bị đánh giá là ảnh hưởng đến nhân quyền ở nhiều góc độ. Tác phẩm của tác giả Sarah Joseph là sự đánh giá, phân tích ở góc độ pháp lý những ảnh hưởng các chính sách của WTO đối với vấn đề nhân quyền, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển, bao gồm các vấn đề như việc tiếp cận thuốc giá rẻ tại các quốc gia đang phát triển; việc bảo hộ quyền lao động; các lệnh cấm thương mại nhằm vào các quốc gia có hành vi vi phạm nhân quyền… Tác giả dành Chương 7 của tác phẩm tập trung nói về Hiệp định TRIPS và quyền bảo vệ sức khỏe, phân tích những quy định, yêu cầu của Hiệp định TRIPS đối với việc bảo hộ quyền SHTT đối với sản phẩm dược phẩm, từ đó chỉ ra ảnh hưởng của những quy định này với việc tiếp cận thuốc giá rẻ của người dân tại các quốc gia đang phát triển và kém phát triển, “Human rights and the WTO – The case of Patent and Access to Medicines” của tác giả Holger Hestermeyer4.
Tác giả Holger trong cuốn sách này đặc biệt tập trung làm rõ mối quan hệ giữa Tổ chức Thương mại thế giới WTO với vấn đề quyền con người, và mối quan hệ này được thể hiện rõ trong trường hợp giữa sáng chế về dược phẩm và quyền tiếp cận thuốc của người dân để bảo vệ sức khỏe. Tác phẩm phân tích tính hợp lí của hệ thống bằng sáng chế, đồng thời cũng chỉ ra những điểm mâu thuẫn đối lập của nó đối với quyền tiếp cận thuốc với tư cách là một nội dung của quyền con người. Để làm rõ cuộc tranh luận đối lập giữa hệ thống bằng sáng chế và quyền tiếp cận thuốc, tác giả xoay quanh làm rõ những yêu cầu bảo hộ đối với đối tượng là SCLQĐDP dưới những tiêu chuẩn mà Hiệp định TRIPS đề ra đối với các quốc gia thành viên. Sau cùng, tác giả cũng chỉ ra rằng với những tiêu chuẩn và yêu cầu mà WTO đặt ra cho các quốc gia thành viên cùng với những vận dụng linh hoạt mềm dẻo những quy định của Hiệp định TRIPS thì các quốc gia hoàn toàn vẫn có thể đảm bảo được vấn đề tiếp cận thuốc của người dân.
“Intellectual Property and international trade the TRIPS Agreement” – Carlos M. Bài viết trình bày tổng quan Hiệp định TRIPS về mối 3 “Blame it on WTO – A human right critique” – Sarah Joseph, Oxford University Press, 2011. 4 “Human rights and the WTO – The case of Patent and Access to Medicines” - Holger Hestermeyer, Oxford University Press, 2007 9 quan hệ giữa sở hữu trí tuệ và thương mại quốc tế. Tác phẩm đi từ những phân tích tổng quan nhất về nguyên tắc và những điều khoản chung của Hiệp định TRIPS về những khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (Phần 1); giới thiệu và phân tích về những tiêu chuẩn tối thiểu về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ mà Hiệp định đề ra, đặc biệt tác phẩm chỉ ra được những tiêu chuẩn mới của Hiệp định TRIPS so với những tiêu chuẩn đã tồn tại trước đó đối với từng loại đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ (phần 2).
Đặc biệt cuốn sách dành hẳn riêng Phần 3 để nói về các vấn đề đặc biệt, trong đó có bao gồm vấn đề về mối quan hệ giữa Hiệp định TRIPS và sức khỏe cộng đồng, cụ thể chính là vấn đề tiếp cận thuốc để bảo vệ sức khỏe và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với các đối tượng liên quan đến thuốc. “Compulsory Licensing for Public Health - A Guide and Model Document for implementation of the Doha Declaration Paragraph 6 Decision”, Frederick M. Cuốn sách này là một cuốn sách đưa ra khuyến cáo về những tài liệu mẫu để hướng dẫn, định hướng cho các quốc gia, kể cả các quốc gia ở tư thế là người nhập khẩu hay người xuất khẩu trong mối quan hệ về chuyển giao bắt buộc quyền sử dụng sáng chế trong việc sửa đổi hệ thống pháp luật về SHTT để thực thi những cam kết bắt buộc của Hiệp định TRIPS về cung cấp chế độ bảo hộ đối với sáng chế và tận dụng tối đa những linh hoạt mà Hiệp định này cho phép các quốc gia trong vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với SCLQĐDP. Cuốn sách là sự tập trung vào việc làm rõ những quy định của Hiệp định TRIPS về bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng sáng chế được quy định tại Điều 31, sau đó được làm rõ bởi Quyết định về việc thực thi Đoạn 6 của Tuyên bố Doha về Hiệp định TRIPS và sức khỏe cộng đồng do Đại hội đồng WTO thông qua.
Mặc dù đây thực ra không được xem là một công trình nghiên cứu khoa học về vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ nói chung và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với SCLQĐDP nói riêng tuy nhiên cuốn sách lại là một tài liệu tham khảo có giá trị cho việc nghiên cứu của đề tài về những giải pháp cho hệ thống pháp luật của Việt Nam trong vấn đề này. 5 “Compulsory Licensing for Public Health - A Guide and Model Document for implementation of the Doha Declaration Paragraph 6 Decision”, Frederick M.Van Puymbroeck, The International Bank for Reconstruction and Development, The World Bank, 2005. 10 WTO TRIPS Agreement and Its Implications for Access to Medicines in Developing Countries, Frederick M. Abbott, Edward Ball Eminent Scholar6.
Vẫn là tác phẩm của Giáo sư Frederick M. Abbott của Trường Đại học Florida, ông thể hiện sự quan tâm của mình đến vấn đề này khi tiếp tục tìm hiểu về Hiệp định TRIPS của WTO và những ảnh hưởng của nó trong việc tiếp cận thuốc tại các quốc gia đang phát triển là thành viên của WTO. Bài viết của ông không nhắc lại những tiêu chuẩn cao của Hiệp định TRIPS trong việc bảo hộ sáng chế mà đi ngay vào những linh hoạt mà điều ước quốc tế này đề ra. Cùng với sự ra đời của Tuyên bố Doha, các thỏa thuận mà các quốc gia đạt được trong Hiệp định TRIPS cần phải luôn luôn được diễn giải theo hướng hỗ trợ các lợi ích y tế công cộng và thúc đẩy việc tiếp cận thuốc cho tất cả mọi người, đặc biệt là người dân ở các nước nghèo, đang và kém phát triển.
Tác giả nhấn mạnh sự đồng thuận trong giới các chuyên gia về vấn đề này rằng các quốc gia đang phát triển thực sự cần phải tận dụng và xây dựng các chính sách dựa trên những linh hoạt của TRIPS như nhập khẩu song song, bắt buộc cấp phép quyền sử dụng…để tăng nguồn cung cấp thuốc giá rẻ cho người dân và đảm bảo an ninh y tế cộng đồng. Bài viết “Intellectual Property Rights, Human Rights and the Right to Health” của tác giả Duncan Matthews7. Tác giả Duncan chia bài viết của mình thành 4 nội dung, minh chứng cho những căng thẳng chưa bao giờ được giải tỏa từ khi bắt đầu xuất hiện những quy định đầu tiên về thiết lập bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với SCLQĐDP, đặc biệt là những dược phẩm thiết yếu liên quan đến mạng sống của con người, vì thế những quy định về quyền sở hữu trí tuệ được nhìn nhận là những quy định ảnh hưởng nhiều đến quyền của con người trong việc tiếp cận thuốc để bảo vệ sức khỏe. Tác giả đồng thời dẫn ra ví dụ điển hình của hai quốc gia là Brazil và Nam Phi (cũng là các quốc gia được xếp trong nhóm các quốc gia đang phát triển là thành viên của Hiệp định TRIPS) trong việc sử dụng các linh hoạt của Hiệp định TRIPS để tăng khả năng tiếp cận thuốc cho người dân, đặc biệt là đối với dịch bệnh HIV/AIDS.
6 WTO TRIPS Agreement and Its Implications for Access to Medicines in Developing Countries, Frederick M. Abbott, Edward Ball Eminent Scholar, Professor of International Law, Florida State University, College of Law, 2015. 7 Bài viết “Intellectual Property Rights, Human Rights and the Right to Health” của tác giả Duncan Matthews trong Cuốn “Intellectual Property and Human Rights: A Paradox”, University of London, 2011.
