LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sự phát triển mạnh mẽ của xu hƣớng toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới không chỉ đánh dấu bằng sự gia tăng mối quan hệ cũng nhƣ sự phụ thuộc nhiều mặt giữa các quốc gia, mà đằng sau bức tranh toàn cảnh đó là sự tham gia của quá trình di chuyển vốn đầu tƣ từ nơi này sang nơi khác ở phạm vi quốc gia và quốc tế. Song đi cùng với sự gia tăng về đầu tƣ là những mâu thuẫn, bất đồng về lợi ích làm phát sinh tranh chấp trong lĩnh vực đầu tƣ nƣớc ngoài giữa các chủ thể kinh doanh. Do đó, một câu hỏi luôn đƣợc đặt ra cùng với bài toán phát triển đất nƣớc, là làm thế nào để giải quyết một cách tốt nhất các mâu thuẫn, bất đồng này bởi đây luôn là một vấn đề phức tạp, nhạy cảm.
Điều này không chỉ ảnh hƣởng trực tiếp đến quyền lợi của các bên tham gia tranh chấp mà còn ảnh hƣởng rất lớn đến sự phát triển, sức thu hút của nền kinh tế quốc gia nói chung trong nền kinh tế toàn cầu. Nếu ta tạo ra đƣợc một hệ thống giải quyết tranh chấp hiệu quả chính là tạo sự bảo đảm cho môi trƣờng đầu tƣ ổn định và cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền lợi cho các nhà đầu tƣ. Điều này đối với các nhà đầu tƣ nƣớc ngoài có ý nghĩa hơn cả việc tăng cƣờng các biện pháp ƣu đãi, khuyến khích đầu tƣ. Đặc biệt, hiện nay trong bối cảnh Luật đầu tƣ đƣợc Quốc hội khoá XI nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005 đã có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2006 đã tạo ra sự chuyển biến cho nền kinh tế.
Luật đầu tƣ năm 2005 đƣợc áp dụng để điều chỉnh chung cho hoạt động đầu tƣ trong nƣớc cũng nhƣ hoạt động đầu tƣ nƣớc ngoài, nên về nguyên tắc sẽ không có sự phân biệt đối xử giữa hai loại hình đầu tƣ này. Do đó, sức thu hút của Việt Nam đối với nguồn vốn đầu tƣ nƣớc ngoài tăng lên 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhanh, hình thức đầu tƣ nƣớc ngoài vào Việt Nam ngày càng đa dạng hơn và tranh chấp đầu tƣ cũng ngày càng phức tạp hơn. Với tính chất là “cơ quan tài phán tƣ”, trọng tài có những ƣu thế mà các phƣơng thức giải quyết tranh chấp khác không thể có nhƣ đề cao ý chí tự do thoả thuận của các bên, tố tụng trọng tài không bị ràng buộc về mặt lãnh thổ hay bị chi phối bởi quyền lực nhà nƣớc, quyết định trọng tài có hiệu lực thi hành ngay kể từ ngày đƣợc công bố nên đáp ứng nhu cầu khôi phục nhanh những tổn thất về tiền hàng trong đầu tƣ thƣơng mại…. Do đó, nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp cũng nhƣ uy tín của các Trung tâm trọng tài là một vấn đề có ý nghĩa vô cùng quan trọng.
Việc nghiên cứu “ Giải quyết tranh chấp đầu tư nước ngoài bằng trọng tài ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế ” có nhiều ý nghĩa cả về lý luận lẫn thực tiễn. Tình hình nghiên cứu và tính cấp thiết của đề tài Giải quyết tranh chấp đầu tƣ bằng con đƣờng trọng tài là một vấn đề thu hút đƣợc rất nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học pháp lý. Hiện nay có khá nhiều các công trình nghiên cứu và các bài viết về vấn đề này nhƣ: „„Giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực đầu tƣ nƣớc ngoài ở Việt Nam, thực trạng và phƣơng hƣớng hoàn thiện‟‟ (Luận văn thạc sĩ của Đỗ Thị Ngọc, năm 2000), “Giải quyết tranh chấp kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trƣờng ở Việt Nam” (Luận án tiến sĩ của Đào Văn Hội, năm 2003 ); „„Vai trò của Toà án trong hoạt động giải quyết tranh chấp thƣơng mại bằng trọng tài ở Việt Nam‟‟ (Luận văn Thạc sĩ của Vũ Ánh Dƣơng, năm 2006); „„Hoàn thiện pháp luật trọng tài thƣơng mại của Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế‟‟ (Luận án tiến sĩ của Nguyễn Đình Thơ, năm 2007)…. Ngoài ra, có những bài viết của các nhà khoa học về trọng tài thƣơng mại hay về đầu tƣ nƣớc ngoài đăng trên các tạp chí chuyên ngành nhƣ: 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com “Những điểm tƣơng đồng pháp luật trọng tài thƣơng mại Việt Nam và các nƣớc trên thế giới ”(Nguyễn Đình Thơ, tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 9 năm 2006 ), “Về thẩm quyền của trọng tài thƣơng mại và những lƣu ý trong hoạt động thụ lý các tranh chấp có thoả thuận trọng tài ” ( Nguyễn Thị Hằng Nga, tạp chí Luật học, số 7 năm 2006 ), „„Pháp luật về đầu tƣ ở Việt Nam – Quá trình hình thành và phát triển‟‟ (PGS.TS Trần Ngọc Dũng, tạp chí Luật học, số 10/2007), „„Xu hƣớng phát triển văn hoá trọng tài thƣơng mại quốc tế‟‟ (Dƣơng Văn Hậu, tạp chí Dân chủ và pháp luật, năm 2005 )… Nhƣ vậy, trong khoa học pháp lý nói chung thì các vấn đề trọng tài thƣơng mại và tranh chấp đầu tƣ nƣớc ngoài không phải là những vấn đề nghiên cứu hoàn toàn mới, bởi nó đƣợc rất nhiều các nhà khoa học pháp lý và các công trình nghiên cứu quan tâm.
Nhƣng với thực tiễn thì nó là một vấn đề cấp thiết và mang nhiều ý nghĩa. Hiện nay, trong thực tiễn kinh doanh và khoa học pháp lý, ta luôn đƣợc nghe và đƣợc nhắc đến những cụm từ nhƣ „„doanh nghiệp Việt Nam còn biết rất ít đến trọng tài‟‟, hay „„doanh nghiệp Việt Nam còn e ngại trọng tài‟‟, tình trạng „„bùng nổ tranh chấp về đầu tƣ‟‟, còn đối với tranh chấp đầu tƣ thƣơng mại quốc tế thì „„doanh nghiệp Việt Nam luôn là bên chịu nhiều thua thiệt‟‟. Điều này nói lên rằng, mặc dù trọng tài là một phƣơng thức giải quyết tranh chấp có nhiều ƣu thế nhƣng vẫn chƣa đƣợc các doanh nghiệp biết đến và sử dụng hiệu quả. Đặc biệt với bản chất là „„cơ quan tài phán tƣ‟‟ nên trọng tài là một phƣơng thức giải quyết tranh chấp phù hợp nhất đối với đầu tƣ nƣớc ngoài.
Ngoài ra, „„trọng tài‟‟ và „„đầu tƣ nƣớc ngoài‟‟ mặc dù là những vấn đề đƣợc quan tâm nhiều trong khoa học pháp lý, nhƣng dƣới góc độ nghiên cứu một cách chuyên sâu và cụ thể của việc giải quyết tranh chấp đầu tƣ nƣớc ngoài bằng trọng tài thì cho đến nay vẫn chƣa có công trình, bài viết nào đề cập một cách cụ thể và toàn diện. Hiệu quả của phƣơng thức giải quyết tranh 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chấp này đối với đầu tƣ nƣớc ngoài chƣa đƣợc các nhà khoa học pháp lý dành cho sự quan tâm ngang tầm với ý nghĩa của nó. Vì vậy, có thể nói, vấn đề mà đề tài nghiên cứu, dƣới một góc độ nào đó vẫn có tính mới và mang tính cấp thiết trong khoa học pháp lý Việt Nam, cần phải đƣợc quan tâm, tiếp tục giải quyết. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Luận văn nghiên cứu một cách cụ thể và toàn diện các vấn đề về tranh chấp trong lĩnh vực đầu tƣ nƣớc ngoài, đặc biệt là các nguyên nhân làm phát sinh tranh chấp qua đó đƣa ra kiến nghị nhằm hoàn thiện hơn nữa pháp luật về đầu tƣ nƣớc ngoài nói chung và pháp luật về giải quyết tranh chấp đầu tƣ nƣớc ngoài nói riêng.
Nghiên cứu, đánh giá thực trạng của hệ thống pháp luật hiện hành về trọng tài, vai trò, ý nghĩa của phƣơng thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài; đánh giá những mặt tích cực cũng nhƣ hạn chế, bất cập của loại hình giải quyết tranh chấp kinh tế này. Thông qua việc nghiên cứu những mặt hạn chế để đƣa ra kiến nghị nhằm hoàn thiện phƣơng pháp giải quyết tranh chấp đầu tƣ nƣớc ngoài bằng trọng tài. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu của đề tài Đầu tƣ có yếu tố nƣớc ngoài là một vấn đề rộng, bao gồm rất nhiều lĩnh vực khác nhau. Tranh chấp trong lĩnh vực đầu tƣ có thể là tranh chấp giữa hai Chính phủ về việc thực hiện các Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tƣ, tranh chấp giữa Chính phủ nƣớc nhận đầu tƣ với tổ chức, cá nhân là nhà đầu tƣ nƣớc ngoài hoặc tranh chấp giữa các nhà đầu tƣ với nhau.
Trong phạm vi bài viết này, tác giả muốn đi sâu vào nghiên cứu tranh chấp giữa các nhà đầu tƣ với nhau theo quy định của pháp luật Việt Nam về đầu tƣ nƣớc ngoài. Phƣơng pháp nghiên cứu 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đề tài đƣợc nghiên cứu dựa trên các quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; các quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về nhà nƣớc và pháp luật; cũng nhƣ các quan điểm, đƣờng lối chỉ đạo của Đảng, Nhà nƣớc trong công cuộc phát triển kinh tế và hoàn thiện hệ thống pháp luật nƣớc ta trong giai đoạn hiện nay. Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu luận văn tác giả sử dụng các phƣơng pháp nhƣ: phƣơng pháp phân tích, phƣơng pháp so sánh, phƣơng pháp tổng hợp… để đƣa ra những kết luận, nhận định để làm sáng tỏ nội dung luận văn của mình. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỌNG TÀI VÀ TRANH CHẤP TRONG LĨNH VỰC ĐẦU TƢ NƢỚC NGOÀI 1.1 TRANH CHẤP TRONG LĨNH VỰC ĐẦU TƢ NƢỚC NGOÀI 1.1 Khái niệm đầu tƣ nƣớc ngoài 1.1 Khái quát chung Đầu tƣ nƣớc ngoài là một trong những hoạt động kinh tế quan trọng của nền kinh tế thế giới.
Sự phát triển của mỗi một quốc gia trong nền kinh tế toàn cầu không thể tách rời khỏi hoạt động kinh tế này. Đầu tƣ nƣớc ngoài là một khái niệm chung đƣợc dùng để chỉ một loại hình hợp tác kinh tế quốc tế mà trong đó có sự di chuyển của vốn đầu tƣ từ nƣớc này sang nƣớc khác. Đầu tƣ nƣớc ngoài có hai loại hình đầu tƣ là đầu tƣ công cộng (hay viện trợ tài chính công cộng) và đầu tƣ tƣ nhân nƣớc ngoài. Đầu tư công cộng là những khoản cho vay, tín dụng trợ cấp hay viện trợ hoàn lại hoặc không hoàn lại của các tổ chức quốc tế cấp cho một nƣớc (thƣờng là những nƣớc đang phát triển) nhằm chủ yếu thúc đẩy phát triển kinh tế, thực hiện những mục tiêu xã hội và cải thiện mức sống ở nƣớc này; với những điều kiện tài chính dễ dàng, không thể có đƣợc trong quan hệ thƣơng mại thông thƣờng.
Hình thức phổ biến của loại hình đầu tƣ này đó là các vốn vay ƣu đãi ODA với lãi suất rất thấp và thời gian vay lâu dài.