Chương 1: Lý luận chung về hoạt động của thị trường chứng khoán phi tập trung Chương 2: Thực trạng hoạt động của thị trường chứng khoán Việt Nam và sự cần thiết phải xây dựng thị trường chứng khoán OTC. Chuơng 3: Giải pháp xây dựng thị trường chứng khoán OTC tại Việt Nam. 3 Chưong 1 LÝ LUẬN CHUNG VÊ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN OTC 1. Những vấn đề cơ bản về thị trường chứng khoán OTC 1.
Khái niệm thị trường chứng khoán OTC Thị trường phi tập trung là một loại thị trường chứng khoán xuất hiện sớm nhất, tồn tại lâu đời nhất. Thị trường có tên OTC (over-the-counter) theo nghĩa tiếng Việt là “qua quầy” xuất phát từ một đặc thù cơ bản nhất của thị trường là chứng khoán được mua bán thẳng qua quầy của các ngân hàng hoặc các công ty chứng khoán mà không phải thông qua các trung gian môi giới đế đưa vào đấu giá tập trung tại một địa điểm khác. Thuật ngữ này cũng có nghĩa là người mua bán chứng khoán sẽ thỏa thuận giá trực tiếp với công ty chứng khoán chứ không thông qua công ty chứng khoán để đấu giá với những người mua, bán khác trên thị trường. Có rất nhiều khái niệm về TTCK OTC được các tác giả đưa ra, trong giáo trình TTCK của trường đại học Kinh tế quốc dân do PGS.
Nguyễn Văn Nam và PGS.Vương Trọng Nghĩa chủ biên cho rằng: “Thị trường OTC là thị trường không có trung tâm giao dịch tập trung, đó là một mạng lưới các nhà môi giới và tự doanh chứng khoán mua bán với nhau và với các nhà đầu tư, các hoạt động giao dịch của thị trường OTC được diễn ra tại các quầy (Sàn giao dịch) của các ngân hàng và các công ty chứng k h o á n ’. Theo giáo trình những vấn đề cơ bản về chứng khoán và thị trường chứng khoán do TS. Đào Lê Minh chủ biên cho rằng: “ Thị trường chủng khoán OTC hiện nay là một loại hình thị trường chứng khoán hiện đại, giao dịch và quản lý qua mạng máy tính điện tử, giao dịch chứng khoán không được chuân niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán, có sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước và các tổ chức tự quản, có cơ chế xác lập giá chủ yếu là thương lượng giữa bên 4 mua và bên bán chứ không qua đấu giá tập trung, có sự tham gia của các nhà tạo lập thị trường đê tạo tính thanh khoản cho thị trường”. Sách thị trường chứng khoán của GS.
Lê Văn Tư cho rằng: “Thị trường OTC là thị trường không có địa điêm tập trung những người môi giới, những người kinh doanh chứng khoán như ở Sở giao dịch chủng khoán, không có khu vực giao dịch cụ thê, hoạt động giao dịch diễn ra ở mọi lúc mọi nơi, vào thời diêm và tại chó mà những người có nhu câu mua bán chúng khoán gặp gỡ nhau. Đây là loại thị trường bậc cao, được tự động hóa cao độ, hàng ngàn hãng môi giới trong ca nước giao dịch mua bán chứng khoán với nhau thông qua hệ thông điện thoại và hệ thống vi tính nối mạng ”. Từ các định nghĩa trên, có thể hiểu rằng: TTCK OCT là thị trường mà các giao dịch mua bán chứng khoán không diễn ra tại một địa điếm tập trung nhất định, giá cả giao dịch chứng khoán được xác lập thông qua cơ chế thỏa thuận giữa người mua và người bán có sự tham gia tích cực của các nhà tạo lập thị trường, hàng hóa giao dịch trên thị trường chủ yếu là chứng khoán chưa đủ tiêu chuẩn niêm yết trên thị trường tập trung, các giao dịch được thực hiện thông qua một mạng máy tính điện tử diện rộng, có sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước và các tổ chức tự quản.2 Các đặc điếm cơ bản của thị trường chứng khoán OTC Hệ thống thị trường ƠTC trên thế giới hiện nay chú yếu được xây dựng theo mô hình thị trường Nasdaq của Mỹ và mang những đặc điểm riêng tùy thuộc vào điều kiện và đặc thù của mỗi nước. Tuy nhiên, cùng có những đặc diêm cơ bản như sau: - Không có địa điểm giao dịch tập trung giữa bên mua và bên bán như đối với thị trường sở giao dịch, thị trường này tồn tại ở nhiều địa điếm, tại bất kỳ nơi nào có thế thương lượng giá giữa người mua và người bán.
- Được tô chức chặt chẽ, sử dụng kỹ thuật cao thông qua mạng máy tính điện tử diện rộng, tiện lợi cho việc giao dịch, thông tin và quản lý thị 5 trường. Vì vậy còn được gọi là “thị trường mạng” hay “thị trường báo giá điện tử của các nhà môi giới giao dịch”. - Cơ chế xác lập giá là thương lượng giá giữa bên mua và bên bán, khác với cơ chế đấu giá tập trung như thị trường sở giao dịch. Việc thỏa thuận giá được thực hiện giữa các nhà kinh doanh chứng khoán với nhau.
Giá được hình thành qua thương lượng riêng nên thường phụ thuộc vào từng nhà kinh doanh chứng khoán và tại một thời điểm có nhiều mức giá được hình thành, khác với thị trường sở giao dịch do đấu giá tập trung nên chỉ có một mức giá tại một thời điểm. Tuy nhiên, với cơ chế báo giá tập trung qua mạng máy tính điện tử và có cơ chế cạnh tranh giá công khai giữa các nhà kinh doanh chứng khoán nên giá được hình thành không chênh lệch nhiều so với cơ chế đấu giá. - Chứng khoán giao dịch trên thị trường chủ yếu là chứng khoán của các công ty vừa và nhỏ, công ty công nghệ cao, công ty mới thành lập nhưng có tiềm năng phát triển tốt (những chứng khoán chưa đủ niêm yết trên sở giao dịch, có độ rủi ro cao hơn so với chứng khoán trên thị trường tập trung). Tiêu chí đế chứng khoán được giao dịch trên thị trường này thường chỉ cần đảm bảo tính thanh khoản tối thiểu và đảm bảo công ty hoạt động nghiêm túc, không lừa đảo.
- Hệ thống các nhà tạo lập thị trường có nhiệm vụ liên tục tạo ra tính thanh khoản cho thị trường thông qua việc thường xuyên nắm giữ một lượng chứng khoán nhẩt định mà họ làm tạo lập thị trường, để sẵn sàng mua bán với khách hàng và hưởng chênh lệch giá mua bán. Đây là một đặc điểm rất đặc trưng của thị trường OTC. Các nhà tạo lập thị trường được coi là động lực của thị trường này, họ mua bán chứng khoán kiếm lời và tự chịu rủi ro. Họ phải đăng ký hoạt động với các cơ quan quản lý chứng khoán, có nghĩa vụ tuân thủ các chuấn mực cao về kỹ thuật nghiệp vụ cũng như đạo đức hành nghề và đáp ứng đủ yêu cầu về vốn hoạt động.
Các nhà môi giới cung cấp dịch vụ mua 6 bán chứng khoán, thu xếp giao dịch cho khách hàng và hưởng phí môi giới (hoa hồng). Các nhà tự doanh mua bán chứng khoán cho chính mình đế hưởng chênh lệch giá nhưng họ không đăng ký là nhà tạo lập thị trường và không tuân thủ các quy định như đối với các nhà tạo lập thị trường. Một nhà kinh doanh chứng khoán không được cùng một lúc đóng hai vai trò đê vừa hưởng phí dịch vụ môi giới vừa hưởng chênh lệch giá chứng khoán, người môi giới thường phải công khai với khách hàng vai trò của mình và mức phí hoa hồng mà họ thu, trong khi người tạo lập thị trường công bố vai trò của mình nhưng không cần phải công bố mức chênh lệch giá mà họ hưởng. - Quản lý thị trường OTC thường được tổ chức quản lý theo 2 cấp, cấp quản lý nhà nước và cấp tự quản, cấp quản lý nhà nước do cơ quan quản lý thị trường chứng khoán nói chung như ủy ban chứng khoán trực tiếp quản lý trên cơ sở luật chứng khoán và các luật liên quan, cấ p tự quản chủ yếu có hai hình thức, do hiệp hội các nhà giao dịch chứng khoán quản lý.
- TTCK OTC có cơ chế thanh toán kết hợp giữa phương thức thanh toán bù trừ đa phương như thị trường tập trung với hình thức thanh toán linh hoạt đa dạng giữa người mua và người bán. Đặc điếm thanh toán linh hoạt này cũng xuất phát từ cơ chế định giá theo phương thức thỏa thuận của thị trường, dẫn đến việc thanh toán cũng có thể theo hình thức thỏa thuận đế tạo thuận lợi cho cả bên mua lẫn bên bán chứng khoán. Đặc biệt là thời hạn và hình thức thanh toán rất linh hoạt. Thời hạn thanh toán trên thị trường này không cố định mà rất đa dạng, có thể là T+0, T + l, T+3, T+ X.
trên cùng một thị trường, tùy thuộc vào sự thỏa thuận giao dịch. Vai trò của thị trường chứng khoán phi tập trung Thị trường chứng khoán OTC nằm trong hệ thống TTCK nói riêng và hệ thống thị trường tài chính nói chung, đóng một số vai trò cơ bản sau: 7 Thứ nhất, hoàn thiện môi trường huy động và phân bổ nguồn vốn cho các doanh nghiệp, bổ sung tính thanh khoản cho thị trường niêm yết. Cùng với hệ thống TTCK tập trung và toàn hệ thống thị trường tài chính nói chung, thị trường OTC có vai trò lớn trong việc tạo một kênh huy động và phân bổ nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế, đặc biệt là cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, doanh nghiệp công nghệ cao, nghành nghề mới, doanh nghiệp mới thành lập., chưa đủ điều kiện huy động vốn trên thị trường tập trung. Thị trường này là một thành tố của hệ thống thị trường chứng khoán, với những đặc thù riêng có của mình nó góp phần hoàn thiện môi trường huy động và phân bố nguồn vốn cho các doanh nghiệp.
Thứ hai, hoàn thiện môi trường đầu tư trên nhiều phương diện gồm: - Tạo môi trường lưu hành cho nhiều loại hình chứng khoán, đó là các loại hình chứng khoán của các công ty có độ rủi ro cao. Bên cạnh đó, các loại trái phiếu cũng phù hợp với hình thức giao dịch OTC vì chúng thường được mua bán thông qua hình thức thỏa thuận giữa các nhà đầu tư có tổ chức. - Mở rộng phương thức đầu tư như phương thức định giá mua bán, phương thức thanh toán, chuyển giao chứng khoán. Các phương thức giao dịch trên thị trường OTC được coi là linh hoạt, tạo thuận lợi nhiều mặt cho người đâu tư; - Tăng cường chất lượng dịch vụ trên cơ sở ngày càng phát triển, hoàn thiện kỹ thuật thị trường.
Nhờ có sự áp dụng kỹ thuật công nghệ cao mà chất lượng cung cấp dịch vụ thị trường ngày càng hoàn hảo.