CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU CHUNG 1.1 Lý do chọn đề tài Nguồn lực về tài chính đóng một vai trò rất lớn đối với việc thúc đẩy nhanh chóng sự phát triển của bất cứ ngành công nghiệp nào và quyết định đến sự thành công của bất kỳ công ty thuộc lĩnh vực đó. Các dự án thuộc lĩnh vực xây dựng với quy mô phức hợp cao, có nhiều loại hình khác nhau về quy mô, yêu cầu kỹ thuật và địa điểm xây dựng khác nhau và thường liên quan đến nhiều bên với sự cộng tác phức tạp, trong đó thì việc quản lý tài chính yếu kém có thể dẫn đến thất bại của các công ty xây dựng. Theo một báo cáo ở Hoa Kỳ thì những công ty xây dựng có nguy cơ phá sản cao hơn 14% so với tất cả những công ty trong các lĩnh vực khác[1]. Vì vậy điều rất cần thiết là phải duy trì mối quan hệ với các bên liên quan của dự án để có thể đạt được những mục đích chung của dự án trong khi đảm bảo lợi ích công ty, gồm cả dòng tiền ổn định và tình hình tài chính vẫn được duy trì.
Tuy nhiên, ngành xây dựng hiện đang phải đối mặt với nhiều vấn đề khác nhau về các hoạt động cộng tác [2]. Thứ nhất, bởi vì mỗi dự án đều cần có một nhóm năng động bao gồm một số công ty (nhà thiết kế, kiến trúc sư và kỹ sư của nhiều công ty, tổng thầu, nhà thầu phụ và nhà cung cấp, v.) – những người chưa bao giờ cộng tác cùng nhau trước đây và đầu tư nhiều công sức để hoàn thành toàn bộ dự án (Xem Hình 1.1), và được tan rã khi kết thúc dự án [3], vấn đề niềm tin trở thành một vấn đề. Thứ hai, do sự không liên tục và manh mún trong các quá trình cấp vốn cho khâu thiết kế, đấu thầu, sản xuất ngoài công trường và xây dựng tại chỗ [4, 5], bởi vì không tồn tại một nguồn thông tin đáng tin cậy và nguồn lực vững chắc trong toàn bộ chuỗi cung ứng [4]. Thứ ba, trong quá trình thực hiện hợp đồng xây dựng, cá nhân của các bên liên quan, ví dụ như người quản lý công trường, nhà thiết kế hoặc người khảo sát trắc đạt, đôi khi phải thay mặt cho công ty của mình để đưa ra quyết định.
Sự tự do trong lựa chọn của anh ta và mức độ ‘không chắc chắn’ của hoàn cảnh có thể dẫn đến nhiều kết quả khác nhau, bao gồm cả những tiêu cực như khó khăn và chi phí phát sinh [6]. Cuối cùng, các quy định về thanh toán lũy tiến trong các dự án xây dựng có xu hướng không công bằng [7]. Do 1 năng lực thương lượng của các bên thượng nguồn (khách hàng và / hoặc tổng thầu) và sự phức tạp của quá trình nghiệm thu, xác minh thanh toán, phê duyệt và giao dịch, các tranh luận liên quan đến việc chậm thanh toán và / hoặc không thanh toán thường nảy sinh. Việc chậm thanh toán và không thanh toán có tác động tiêu cực đến tài chính của các bên hạ nguồn (tức là các nhà thầu phụ và nhà cung cấp) như đã đề cập, cùng với uy tín của các bên thượng nguồn và dẫn đến các rủi ro thất bại khác của dự án.1 Bản đồ mối quan hệ các bên liên quan trong dự án xây dựng Tóm lại, một nền tảng có thể theo dõi để quản lý các mối quan hệ hợp đồng liên quan, đáng tin cậy, minh bạch và các vấn đề bao gồm thanh toán và xung đột là cần thiết cho thành công của dự án.
Các mô hình quản lý thông thường trong đó khách hàng và / hoặc tổng thầu đóng vai trò chủ chốt và có quyền lực hơn những người khác đã được chứng minh là không hiệu quả trong việc áp dụng để giải quyết các vấn đề nói trên. Cần có một mạng lưới ngang hàng để cải thiện sự tin cậy lẫn nhau, tính minh bạch và hiệu quả hợp tác với động cơ đôi bên cùng có lợi để tồn tại.2 Xác định mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chính của nghiên cứu này là áp dụng công nghệ chuỗi khối Blockchain cụ thể là ứng dụng Hợp đồng thông minh vào việc tự động thanh toán chi phí xây dựng nhằm đảm bảo lợi ích của hai bên cả đơn vị thi công và chủ đầu tư, 2 đồng thời cũng giải quyết các vấn đề về tranh chấp trong thanh toán hiện nay. Về Công nghệ Blockchain được cho là giải pháp tiên tiến vì nó đã được áp dụng thành công trong các ngành công nghiệp khác với các vấn đề hiện tại tương tự. Nghiên cứu này hướng tới mục đích đề xuất một quy trình thanh toán tự động cụ thể giữa chủ đầu tư và nhà thầu thi công.
Các chức năng và đặc điểm chính của khung được minh họa trong Hình 1.2 Các chức năng và đặc điểm chính của quy trình thanh toán tự động Quy trình đề xuất dự kiến sẽ giúp hỗ trợ cho việc quản lý trong 3 khía cạnh: quản lý hợp đồng, quản lý vấn đề thanh toán và hạn chế các vấn đề xảy ra tranh chấp trong dự án. Về mục đích quản lý hợp đồng, khung dự kiến sẽ là một nền tảng thông tin minh bạch về thanh toán, mang lại an toàn cho các bên tham gia dự. Việc ghi lại tất cả giao dịch / dữ liệu hợp lệ trong sổ cái được chia sẻ với dấu thời gian đáng tin cậy cho phép kiểm toán viên theo dõi trình tự và logic của tất cả các sự kiện hợp đồng. Mặt khác, mô hình được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiệm thu công trình để xác minh khối lượng thanh toán, cũng như đảm bảo quy trình áp dụng phù hợp với các điều khoản và điều kiện thanh toán đã thỏa thuận được ghi trong hợp đồng.
Tự động hóa thanh toán bằng tiền điện tử hoặc tiền fiat có thể góp phần tránh chuyển tiền trễ cả vô tội và dự định trong khi phí giao dịch được giảm do không bắt buộc phải có sự hiện diện của ngân hàng. Khuôn khổ dựa trên blockchain cũng hoạt động như một nền tảng để có được sự đồng thuận nhiều bên nếu phát sinh yêu cầu chấp nhận / từ chối lẫn nhau (ví dụ: giải quyết xung đột liên quan đến thiệt hại do chậm trễ, trách nhiệm đối với lỗi công việc, v.3 Xác định phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào giải quyết mô hình sử dụng công nghệ Hợp đồng thông minh (một ứng dụng trong công nghệ chuỗi khối Blockchain) vào việc tự động thanh toán chi phí xây dựng hàng tháng dựa trên dữ liệu được cập nhật từ file quản lý tiến độ - chi phí MS Project. Ngoài ra, chủ đầu tư và các bên tham gia dự án có thể giám sát tiến độ - chi phí dự án dựa trên website được xây dựng dựa trên lý thuyết EVM về đánh giá tình trạng dự án. Nghiên cứu này chỉ mới tập trung chủ yếu vào các dự án có hợp đồng theo đơn giá cố định.
Ngoài ra, việc thanh toán hợp đồng theo tiền điện tử cũng sẽ bị ảnh hưởng ít nhiều về thanh khoản của giá trị đồng tiền được dùng để thanh toán. Trong nghiên cứu này, giả định là không xem xét đến vấn đề ảnh hưởng của thanh khoản thay đổi của đồng tiền được dùng để giao dịch.4 Đóng góp của nghiên cứu 1.1 Trên phương diện học thuật Nghiên cứu này nhằm giúp cung cấp thêm cho mọi người thêm kiến thức của công nghệ Blockchain – Hợp đồng thông minh, khi mà trong lĩnh vực xây dựng hiện nay còn rất ít được áp dụng. Kể từ khi được ra mắt vào năm 2008 đến nay thì công nghệ Blockchain đã được ứng dụng vào rất nhiều các lĩnh vực khác nhau như quản lý kho bãi, quản lý các chuỗi cung ứng, quản lý các dữ liệu trong lĩnh vực y tế, xử lý tài chính…Mặc dù vậy nhưng trong ngành xây dựng hiện do tính chất đặc thù khó thay đổi thì các ứng dụng của công nghệ Blockchain hiện nay vẫn còn hạn chế rất nhiều. Vì vậy, nghiên cứu này cũng đóng vai trò tiên phong cho các nghiên cứu về ứng dụng công nghệ mới Blockchain vào lĩnh vực xây dựng sau này.2 Trên phương diện thực tế Ứng dụng của nghiên cứu này sẽ có vai trò cực kì to lớn trong việc quản lý thanh toán hợp đồng.
- Giải quyết một số bài toán liên quan đến việc chậm trễ tiến độ. - Giải quyết một số bài toán tranh chấp trong hợp đồng xây dựng thông qua các cơ chế minh bạch không thể sửa chữa trong công nghệ Blockchain. 4 - Ngoài ra, trong giao diện thanh toán chi phí xây dựng còn tích hợp công cụ EVM nhằm giúp chủ đầu tư hoặc là các bên liên quan có thể xem xét các thông số nhằm nắm được tình hình của dự án một cách kịp thời và chính xác. Việc áp dụng tiền điện tử vào thanh toán trong lĩnh vực xây dựng còn rất mới ở Việt Nam do còn bị hạn chế bởi một số các quy định về pháp luật.
Nghiên cứu này mở ra một xu hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực quản lý hợp đồng, giúp chủ đầu tư, nhà thầu và các nhà cung cấp đảm bảo các quyền lợi được tốt hơn khi tham gia vào dự án xây dựng. Tình hình tài chính của một số công ty trong lĩnh vực bất động sản lớn hiện nay đang gặp phải các vấn đề rất lớn về dòng tiền. Do đó, nghiên cứu này giúp nhà thầu hoặc nhà cung cấp tự tin hơn khi tham gia vào dự án, hạn chế tối đa rủi ro mất khả năng thanh toán của chủ đầu tư. 5 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.1 Các khái niệm và định nghĩa 1.1 Quản lý hợp đồng xây dựng Hợp đồng xây dựng là bản thỏa thuận đại diện lẫn nhau giữa hai bên là chủ đầu tư và với nhà thầu với sự chấp nhận đồng ý từ cả hai bên, bao gồm các điều khoản và thêm điều kiện ràng buộc lẫn nhau để bắt buộc nhà thầu cung cấp các sản phẩm tương ứng với chất lượng và thời gian cụ thể và bắt buộc phía chủ đầu tư phải cung cấp tiền đúng với các điều khoản có ghi trong bản hợp đồng.
Quản lý hợp đồng bao gồm nhiều nhiệm vụ logic và các kỹ thuật để bảo vệ các điều kiện đã được thỏa thuận của hợp đồng được tuân thủ, rủi ro hợp đồng được giảm thiểu và các hành động cần thiết được thực hiện trong trường hợp có bất kỳ phía nào vi phạm hợp đồng, để giảm thiệt hại thực tế của dự án và giữ cho bên thực hiện không bị tổn hại trong thời hạn và thanh toán, v.