CHƯƠNG I TONG QUAN VE PHAP LUAT CANH TRANH VA LUAT CANH TRANH VIET NAM NAM 2004 1. Lý luận chung về pháp luật cạnh tranh 1. Khái niệm về cạnh tranh a) Nguồn gốc, bản chất, vai trò và ý nghĩa của cạnh tranh Cạnh tranh là một khái niệm rất rộng, xuất hiện ở hầu hết các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Trong kinh tế, cạnh tranh liên quan đến mọi lĩnh vực của thị trường và mọi chủ thể kinh doanh.
Tuy vậy, cạnh tranh chỉ xuất hiện trong cơ chế kinh tế nhất định - cơ chế thị trường, nơi pháp luật thừa nhận và bảo đảm chế độ sở hữu đa thành phần, quyền tự do ý chí trong đó có tự do kinh doanh của cá nhân. Mặt khác, pháp luật cũng phải bảo đảm trên thị trường sẽ không tồn tại bất kỳ một rào cản từ quản lý hành chính hay của các chủ thể kinh doanh có sức mạnh thị trường đối với các “Newcomer” (doanh nghiệp tiềm năng, chuẩn bị hoặc mới gia nhập thị trường). Có tự do cạnh tranh, nền kinh tế thị trường mới vận hành theo đúng quy luật tất yếu của nó và phát huy nội lực thúc đây nền kinh tế phát triển. Nếu thừa nhận cạnh tranh là động lực phát triển của xã hội, là nhân tố làm lành mạnh hoá các quan hệ xã hội khi nhà nước đảm bảo sự bình đẳng trước pháp luật của các chủ thể thuộc mọi thành phần kinh tế thì nó cũng kéo theo hệ quả dao thải - có nghĩa là chủ thể yếu kém sẽ có xu hướng bị loại ra khỏi thị trường - và những ảnh hưởng tiêu cực đối với nền kinh tế của cạnh tranh.
Sự đa dạng của hoạt động “cạnh tranh” trong thực tiễn kinh doanh đã kéo theo những tranh luận: liệu có thế quan niệm thống nhất về cạnh tranh được hay không. Từ trước tới nay, đã có khá nhiều định nghĩa, cách hiểu khác nhau về cạnh tranh. Chẳng hạn, theo Từ điển Tiếng Việt, cạnh tranh là tranh đua giữa những cá nhân, tập thể có chức năng như nhau, nhằm giành phần hơn, phần thắng về phía mình". Cạnh tranh cũng có thể được hiểu là hành vi của doanh nghiệp độc lập với nhau và là đối thủ của nhau cung ứng hàng hóa, dịch vụ nhằm làm thỏa mãn nhu cầu giống nhau với sự may rủi của mỗi bên, thể hiện qua việc lôi kéo được hoặc để bị mất đi một lượng khách hàng thường xuyên”.
Do tính chất đa dạng và phức tạp của quá trình cạnh tranh trong nền kinh tế hiện đại, các định nghĩa về cạnh tranh mặc dù đều nêu được trong chừng mực nhất định những đặc điểm căn bản về cạnh tranh, tuy vậy, chúng đều có những hạn chế nhất định và chưa đảm bảo tính khái quát cao và bao trùm trong thực tiễn. Nhìn chung, cạnh tranh được coi là hành vi của các chu thể trong khi tiễn hành các hoạt › Từ điển tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên), NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội 1998, tr. ? Từ điển Cornu (Pháp), theo Nguyên Hữu Huyên, Luật cạnh tranh của Pháp và Liên mính Châu Âu, NXB Tư pháp, Hà Nội 2004, tr. động sản xuất kinh doanh trong nên kinh tẾ thị trường với mục đích giành và thiết lập cho mình những tưu thế có lợi nhất để thu lợi nhuận cao nhất.
Tuy nhiên, cần phải thống nhất răng, cạnh tranh cũng chỉ xuất hiện và tồn tại trong nền kinh tế thị trường, nơi có sự tham gia của ít nhất hai hoặc nhiều người cung cấp hoặc có nhu cầu và những người này có Ít nhất một số mục đích đối kháng với nhau, sự đạt được mục đích của người này sẽ dẫn đến sự thất bại của người kia và ngược lại. Bản chất của cạnh tranh: Nếu nhìn khái quát trên bình diện toàn xã hội, cạnh tranh diễn ra một cách công bằng luôn có những tác động tích cực thúc đây nền kinh tế phát triển. Cạnh tranh là hoạt động căn bản của các chủ thể kinh doanh trong nền kinh tế thị trường. Cạnh tranh là động lực để các đối thủ phải tự cải tổ và trang bị cho mình những điều kiện tốt nhất để đuy trì sự tồn tại và phát triển trên thị trường.
Kết quả đó cũng mang lại cho toàn xã hội những lợi ích đáng kể, ví dụ như chất lượng, mẫu mã sản phẩm tốt và phong phú hơn với mức giá hợp lý hơn. Một điều đáng lưu ý là cùng với mục đích tối đa hoá lợi nhuận của mình thông qua cạnh tranh để giành những điều kiện có lợi nhất, cạnh tranh đã thúc đây quá trình tích tụ và tập trung tư bản điễn ra không đều ở các ngành, các lĩnh vực kinh tế khác nhau. Đây cũng là tiền đề vật chất cho sự hình thành các hình thái cạnh tranh không hoàn hảo, trong đó có độc quyền trên thị trường. Ngoài ra, cạnh tranh là sự ganh đua kình địch với nhau trong kinh doanh, là yếu tố hiệu chỉnh bên trong của thị trường.
Giống như quy luật cạnh tranh sinh tồn trong tự nhiên (survival of the fittest), quy luật cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường luôn khẳng định chiến thắng thuộc về những chủ thể kinh doanh có khả năng thích nghỉ với thị trường, mạnh hơn, có trình độ quản lý và tri thức về khoa học công nghệ cao, có tố chất sáng tạo và kinh nghiệm thương trường tối. Vai trò và ý nghĩa của cạnh tranh: Khác với nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, như đã đề cập, nên kinh tế thị trường dựa trên 3 nền tảng chính là sự tự do định đoạt của chủ thể kinh doanh, chế độ sở hữu đa thành phần và cạnh tranh. Các chủ thể kinh doanh sẽ luôn luôn phải ganh đua với nhau để thu hút khách hàng và giành thị phần cho mình. Họ phải dựa vào chính nội lực của bản thân để vươn lên, phải nỗ lực tìm các biện pháp sản xuất kinh doanh đảm bảo có hiệu quả nhất.
Như vậy, cạnh tranh phát huy những mặt tích cực của xã hội hay nói cách khác đóng một số vai trò cơ bản Sau: - Thúc đây và nâng cao hiệu quả sản xuất: người tiêu đùng luôn có khuynh hướng lựa chọn hàng hoá, dịch vụ có chất lượng cao với gia thấp nhất có thể so sánh. Do đó, khi một doanh nghiệp muốn kinh doanh có hiệu quả thì bắt buộc doanh nghiệp đó phải tìm cách chọn phương án sản xuất có chỉ phí nhỏ nhất, hiệu quả nhất và đồng thời phải tìm các biện pháp tăng năng suất lao động cũng như phát triển quy mô sản xuất nhằm khai thác những lợi thể chỉ phí. Vì nếu không, chỉ phí sản xuất sẽ tăng cao hơn dẫn đến giá thành sản phâm cao hơn so với doanh nghiệp áp dụng công nghệ và phương pháp sản xuất hiệu quả và tiên tiến hơn. Khi đó doanh nghiệp sẽ phải chọn công nghệ hiện đại tiên tiến hoặc sẽ bị thua lỗ dẫn đến mất sức cạnh tranh và phá sản.
Rõ ràng rằng, nếu không tìm kiếm, áp đụng công nghệ mới, tăng năng suất lao động và hiệu quả sản xuất thì doanh nghiệp sẽ không thể tồn tại được trong thị trường có sự cạnh tranh quyết liệt của các chú thể kinh doanh. - Sử dụng tài nguyên một cách tối ưu: thông qua cạnh tranh, các chủ thể kinh doanh buộc phải sử dụng tài nguyên một cách tiết kiệm nhất với hiệu quả cao nhất. Đơn giản là vì giành được nguồn tài nguyên sản xuất vốn chỉ hữu hạn trong một thị trường tự do cạnh tranh với các chủ thể khác nhau là điều không dễ dàng đối với doanh nghiệp tham gia thị trường. Hơn nữa, các doanh nghiệp muốn đạt được lợi nhuận tối đa phải sử dụng nguồn tài nguyên đó với kết quả cao nhất.
- Thúc đẩy nghiên cứu và áp dụng tiến bộ khoa bọc công nghệ: Một trong những vẫn dé quan trọng quyết định khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp là tạo ra được sản phẩm phù hợp với nhu cầu và thị hiếu của người tiêu dùng. Tuy nhiên, nhu cầu và thị hiếu của con người thì luôn luôn thay đổi và đòi hỏi việc cung cấp các sản phẩm phải đáp ứng được nhu cầu đó. Chính vì vậy mà các doanh nghiệp phải không ngừng tìm cách sáng tạo những sản phẩm mới và hấp dẫn hơn tung ra thị trường nhằm thoả mãn nhụ cầu này. Những doanh nghiệp cạnh tranh khác cũng có mục tiêu như vậy, do đó, họ sẽ buộc phải áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật để sáng chế ra các sản phẩm mới khác hoặc đổi mới chính các sản phẩm đang có.
Ngoài ra, yêu cầu tăng năng suất lao động, tiết kiệm chỉ phí và nâng cao hiệu quả kinh tế cũng tạo áp lực buộc doanh nghiệp phải cải tiễn kỹ thuật, đổi mới công nghệ. - Thoả mãn nhu cầu người tiêu dùng: Nhu cầu của người tiêu dùng sẽ quyết định ching loại, số lượng, chất lượng, mẫu mã sản phẩm cần sản xuất. Cạnh tranh có hiệu quả dẫn đến việc các doanh nghiệp luôn cố gắng tìm hiểu và đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng bằng mọi khả năng của mình nhằm tối đa hoá lợi nhuận. Trong điều kiện như vậy, nhu cầu người tiêu dùng sẽ được thoả mãn ở mức độ cao nhất mà các doanh nghiệp có thể đáp ứng được.
Từ những vai trò trên, có thể thấy được ý nghĩa hết sức to lớn của cạnh tranh đối với nền kinh tế thị trường cũng như đối với đời sống kinh tế - xã hội, đó là: - Thỏa mãn tốt hơn nhu cầu đa dạng của người tiếu đùng: các doanh nghiệp muốn tạo ưu thế cạnh tranh, thu hút khách hàng, chiếm lĩnh thị trường thì phải tìm cách nắm bắt nhu cầu, sở thích của người tiêu dùng nhằm sản xuất ra những sản phẩm phù hợp với nhu cầu và thị hiếu của họ. - Khách hàng sẽ nhận được sản phẩm cân thiết với giá thấp nhất như có thể. Trong thị trường có cạnh tranh lợi ích của người tiêu dùng được đảm bảo ở mức độ tối đa. Vì muốn chiếm thị phần, các chú thể kinh doanh sẽ phải sản xuất ra các sản phẩm cần thiết cho người tiêu dùng với giá thấp nhất mà họ có thê đạt được.
Giá cả ở đây sẽ bằng chỉ phí sản xuất cộng với lợi nhuận hợp lý đủ để cho doanh nghiệp tồn tại kinh doanh. - Khuyến khích áp dụng công nghệ mới: công nghệ mới sẽ làm giảm chỉ phí và nâng cao hiệu quá sản xuất. Điều này sé làm giảm giá thành sản phẩm, tạo điều kiện cho doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh, qua đó chiếm được thị phần lớn hơn.