Chương I: Những van dé lý luận về tranh chấp kinh tế và giải quyết tranh chấp kinh tế. - _ Chương II: Toà kinh tế - cơ quan giải quyết tranh chấp kinh tế tại Việt nam. - Chương III: Thực trạng giải quyết tranh chấp kinh tế tại toà án nhân dân Hà nội. - - Chương IV: Một số kết luận và kiến nghị Khoá 5 tháng 11/1999 Luan văn cao học CHUONG | NHUNG VAN DE LY LUAN VE TRANH CHAP KINH TE VA GIAI QUYET TRANH CHAP KINH TE I.
TRANH CHAP KINH TE 1. Khai niêm tranh chấp kinh tế. Hoạt động kinh tế là hoạt động phong phi va đa dạng nó bao trùm nhiều lĩnh vực của cuộc sống luôn là nền tảng quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội. Hoạt động kinh tế luôn vận đệng và phát triển từ thô sơ đến hiện đại, từ đơn lẻ đến tập thể và đến sự phối kết hợp hoạt động của nhiều tập thể với nhau thông qua liên doanh, liên kết hoặc phân công lao động.
Sự phối kết hợp này phải thông qua việc thiết lập những mối quan hệ kinh tế nhất định. Chúng ta đã từng biết đến những hình thức quan hệ kinh tế như giao kèo, khế ước, hợp đồng kinh doanh, hợp đồng kinh tế, hợp đồng thương mại, đơn đặt hàng, đơn chào hàng. Việc thực hiện những thoả thuận này không phải lúc nào cũng diễn ra "Thuận buồm xuôi gió” mà thường có những trục trặc, những khó khăn do những nguyên nhân chủ quan và khách quan khác nhau dẫn đến sự "lỡ hẹn”, "su vi phạm” thoả thuận. Sự vi phạm thoả thuận thường kéo dài theo những hậu quả nhất định, bởi các quan hệ kinh tế liên quan mật thiết với nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến nhau.
Sự thành công hay thất bại của hoạt động này quyết định hoặc phụ thuộc vào sự vi phạm thoả thuận, thông thường buộc các bên phải có sự gặp gỡ, trao đổi, dàn hoà hay thoả thuận để khắc phục hậu quả và chịu chế tài do vi phạm thoả thuận. Hình thức pháp lý của quan hệ càng đơn giản thì hình thức thoả thuận, hình thức giải quyết cũng càng đơn giản và ngược lại. Lịch sử xã hội loài người đã từng biết đến những hình thức như: thương lượng, trung gian hoà giải, trọng tài và toà án. Các hình thức này thường được tổ chức tuỳ từng quốc gia và tuỳ thuộc vào mối quan hệ kinh tế bị phá vỡ và cũng tuỳ mức độ của tranh chấp giữa các bên có vi phạm.
Nhưng không phải khi nào cũng dẫn đến tranh chấp bởi có vi phạm không làm phát sinh hậu quả pháp lý, và có nhiều trường hợp Khoá Š tháng 11/1999 Luận văn cao học các bên thoả thuận giải quyết được với nhau hậu quả do vi phạm gây ra. Khi không thoả thuận với nhau lúc đó giữa các bên mới phát sinh tranh chấp. Vậy, tranh chấp theo quan niệm chung. đó là: "Tranh chấp, đấu tranh, giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là trong vấn đề quyền lợi giữa hai bên ; giành nhau một cách giang co cái không rõ thuộc về bên HỊ nào.
Các quan hệ xã hội hết sức phong phú, phức tạp nên các tranh chấp nảy sinh cũng rất đa dạng. Phụ thuộc vào lĩnh vực phát sinh tranh chấp mà người ta chia thành: tranh chấp dân sự, tranh chấp kinh tế, tranh chấp lao động, tranh chấp hành chính. Mỗi loại tranh chấp có nội dung, tính chất khác nhau, yêu cầu đặt ra cho việc giải quyết các tranh chấp đó cũng rất khác nhau, do đó cần phải có những phương thức riêng để giải quyết từng loại tranh chấp. Ở Việt Nam, trong hệ thống tổ chức của toà án nhân dân có các toà chuyên trác : toà đân sự, toà kinh tế, toà lao động, toà hành chính để giải quyết các tranh chấp phát sinh từ quan hệ dân sự, quan hệ kinh tế, quan hệ lao động, quan hệ hành chính.
Vì vậy việc nhận diện, phân biệt các tranh chấp theo tính chất của chúng để xác định thẩm quyền chính xác cho toà án là hết sức cần thiết. Khái niệm tranh chấp là khái niệm rộng, nó bao trùm mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, cả đời sống vật chất, đời sống tinh thần và cả trong quan hệ quốc tế. Trong phạm vi của luận án này, chúng tôi chỉ muốn đề cập đến tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh tế, hoạt động sản xuất kinh doanh với thuật ngữ "tranh chấp kinh tế”. Pháp luật Việt Nam không đưa ra một khái niệm chuẩn mực về "tranh chấp kinh tế” mà nó chỉ được liệt kê một số loại tranh chấp kinh tế như : - Tranh chấp về hợp đồng kinh tế ; - Tranh chấp giữa Công ty và thành viên Công ty, giữa các thành viên Công ty với nhau về việc thành lập, hoạt động và giải thể Công ty ; - Tranh chấp liên quan đến việc mua bán cổ phiếu, trái phiếu.
' Từ diễn tiếng Việt, NXB Đà nang, 1996, Tr. 989 Khoá 5 tháng 11/1999 4 Luận văn cao học Cùng với sự phát triển các kinh tế thị trường, các quan hệ kinh tế trở nên hết sức sống động và phức tạp, hình thành nhiều ngành nghề kinh doanh mới mẻ với các hình thức tổ chức kinh doanh, phương thức góp vốn đầu tư và triển khai hoạt động kinh doanh phong phú. Tranh chấp phát sinh từ các hoạt động kinh doanh cũng "muôn hình, vạn dang". Các nhà lập pháp không liệt kê hết các tranh chấp mang tính chất kinh tế để phân định thẩm quyền chung cho toà kinh tế hay cho trọng tài.
Trong khoa học pháp lý Việt Nam chưa có một công trình khoa học nào đi sâu nghiên cứu, làm rõ tên cho tranh chấp loại này. Chúng ta chỉ được biết đến những thuật ngữ tương tự cùng chi mọi hiện tuontg: tranhchấp kinh tế, tranh chấp trong kinh tế, tranh chấp kinh doanh, tranh chấp thương mại, tranh chấp hợp đồng kinh tế. Chang hạn trong cuốn giáo trình luật kinh tế - Khoa luật trường Đại học Tổng hợp Hà Nội các tác giả: Luật gia Nguyễn Tiến Lập, TS. Nguyễn Như Phát, TS.
Phạm Hữu Nghị, TS. Trần Đình Hảo, TS. Nguyễn Am Hiểu có viết : "Các tranh chấp trong kinh doanh trong phạm vi nhất định có sự khác biệt với tranh chấp kinh tế. Khái niệm kinh tế” cũng như "quan hệ kinh tế " thông thường được hiểu rộng hon so với khái niệm “kinh doanh” với "quan hệ kinh doanh".
Trong kinh tế có sự bao hàm cả yếu tố quản lý và các yếu tố chính trị - xã hội khác liên quan đến hoạt động kinh doanh. Trong khi đó kinh doanh chỉ một hoạt động mang tính chất nghề nghiệp như sản xuất, buôn bán, dịch vụ. gắn với mục đích lợi nhuận. Do tính chất của quan hệ kinh doanh như vậy, việc giải quyết tranh chấp trong kinh doanh cũng mang những đặc thù nhất định so với việc giải quyết tranh chấp trong kinh tế nói chung".
Trong một cuốn sách khác, kuật gia Trần Anh Minh và Lê Xuân Thọ cùng sử dụng những thuật ngữ pháp lý : "tranh chấp kinh tế” ; "tranh chấp trong kinh doanh” nhưng hầu như không có sự phân biệt. Các tác giả viết "Để loại trừ các tranh chấp trong kinh doanh thông qua quan hệ mua bán, vận chuyển dịch vụ, xây lắp v. nhằm khôi phục lại tình trạng ổn định, phát triển trong hoạt động kinh tế, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, bảo đảm cho nền kinh tế thị trường phát triển lành mạnh, Nhà nước nào cũng tổ chức ra nhiều hình thức tài phán hợp lý để giải quyết các tranh chấp tương ứng như toà dân sự, toà án lao động. toà án kinh tế, trọng tài ” Xem cuốn giáo trình luật kinh tế - Khoa Luật trường Đại học Tổng hợp Hà Nội - Xuất bản 1993 Chương IX (trang 307 - 364) Khoá 5 tháng 11/1999 Luận văn cao học thương mại.
Trong hoạt động kinh tế ở nước ta hiện nay đã thiết lập toà án kinh tế. là cơ quan tài phán xử lý hầu hết các tranh chấp kinh tế. Các tác giả hầu như không có sự phân biệt các thuật ngữ "tranh chấp kinh tế”- "tranh chấp trong kinh doanh” và lý giải theo hướng ngược lại với lý giải của nhóm tác giả của khoa Luật - trường Đại học tổng hợp Hà Nội. Một quan điểm được thốnglĩnh trong thời gian dai, thời kỳ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung quan liêu, bao cấp, đó là quan điểm đồng nhất tranh chấp kinh tế với tranh chấp và vi phạm hợp đồng kinh tế.
Quan điểm này được các tá giả như TS. Hoàng Thế Liên, TS. Phạm Hữu Nghị và Luật tra Trần Hữu Huỳnh tổng kết và giải thích trong cuốn "Hợp đồng kinh tế và vấn đề giải quyết các tranh chấp kinh tế ở nước ta hiện nay". Trong đó, các tác giả viết : "Tw trước đến nay nói đến tranh chấp kinh tế thường chỉ nghĩ đến tranh chấp và vi phạm hợp đồng kinh tế”.
Chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN đã và đang làm phát sinh những quan hệ mới, những loại tranh chấp chưa từng biết đến trong nềnkinh tế kế hoạch hoá tập trung. “Trong nền kinh tế hang hoá nhiều thành phần, cùng với các tranh chấp hợp đồng kinh tế, còn có các tranh chấp mới phát sinh như: Tranh chấp liên quan đến giải thể, phá sản doanh nghiệp ; tranh chấp giữa Công ty và thành viên của Công ty, giữa các thành viên của Công ty với nhau trong việc thành lập, hoạt động, giải thể Công ty ; tranh chấp liên quan đến cổ phiếu, trái phiếu ; tranh chấp liên quan đến quảng cáo, cạnh tranh. Để giải quyết các tranh chấp kinh tế nhanh chóng, kịp thời đúng pháp luật, phù hợp với đặc thù của hoạt động kinh doanh và bảo hộ lợi ích chính đáng của các nhà doanh nghiệp nói chung đòi hỏi phải thành lập cơ quan tài phán mới (toà án kinh tế) ở nước ta”. Như vậy, trong các văn bản pháp luật Việt Nam cũng như trong khoa học pháp ý chưa đưa ra được một khái niệm chuẩn về tranh chấp kinh tế mà chỉ mới liệt kê một số loại tranhchấp kinh tế như điều 12 - pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế đã ghi.
` "Tìm hiểu luật kinh tế" - NXB Thống Kê 1997 - Phan thứ 5 (từ trang 187 - 194) * *HĐKT và vấn dé giải quyết tranh chấp kinh tế ở nước ta hiện nay" - NXB Thành phô Hồ Chí Minh 1993 - trang 51 Khoá 5 tháng 11/1999 Luận văn cao học "1. Tranh chấp về hợp đồng kinh tế giữa pháp nhân với pháp nhân, giữa pháp nhân với cá nhân có đăng ký kinh doath.