CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Hoạt động thanh toán quốc tế tại các ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm thanh toán quốc tế tại các ngân hàng thương mại Ngày nay một quốc gia muốn tồn tại và phát triển đều phải tăng cường hợp tác với các nước trên thế giới. Quan hệ quốc tế giữa các quốc gia diễn ra trên nhiều lĩnh vực khác nhau về kinh tế, chính trị, văn hóa, du lịch, khoa học kỹ thuật… nhưng trong đó giao thương về kinh tế giữ vai trò quan trọng, làm cơ sở cho các lĩnh vực khác phát triển. Giao thương về kinh tế mà chủ yếu là hoạt động mua bán, xuất nhập khẩu hàng hoá dẫn đến nhu cầu chi trả, thanh toán tiền hàng hoá dịch vụ ở các nước khác nhau. Sự ra đời của hoạt động thanh toán quốc tế là một xu thế tất yếu để đáp ứng tốt nhất nhu cầu thanh toán giữa các nước trên thế giới, trong đó ngân hàng là cầu nối, trung gian để hoạt động thanh toán được diễn ra thuận lợi và nhanh chóng nhất.
TTQT ra đời từ lâu nhưng nó chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ vào cuối thế kỷ 20 khi mà khối lượng mua bán, đầu tư quốc tế và chuyển tiền quốc tế ngày càng tăng, từ đó làm cho khối lượng thanh toán qua ngân hàng cũng tăng theo. Việc thanh toán qua ngân hàng làm gia tăng việc sử dụng đồng tiền của mỗi nước để chi trả lẫn nhau. TTQT đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong giao thương quốc tế ngày nay. Vậy, Theo PGS.TS Nguyễn Văn Tiến, giáo trình “Thanh toán quốc tế và tài trợ ngoại thương”, NXB Thống kê, 2007 thì TTQT được định nghĩa là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nước này với tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế, thông qua quan hệ ngân hàng của các nước liên quan.
Đinh Xuân Trình (2006), “Giáo trình thanh toán quốc tế”, NXB Lao động – Xã hội, Hà Nội, thanh toán quốc tế là việc thanh toán các nghiã vụ tiền tệ phát sinh có liên quan tới các quan hệ kinh tế, thương mại và các mối quan hệ TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 khác giữa các tổ chức, các công ty và các chủ thể khác nhau của các nước. Bên cạnh đó, theo TS. Trầm Thị Xuân Hương (2006), “Thanh toán quốc tế ”, NXB Thống kê, Tp.Hồ Chí Minh, thanh toán quốc tế là quá trình thực hiện các khoản thu chi tiền tệ quốc tế thông qua hệ thống ngân hàng trên thế giới nhằm phục vụ cho các mối quan hệ trao đổi quốc tế phát sinh giữa các nước với nhau. Như vậy, thanh toán quốc tế tại các ngân hàng thương mại là việc thay mặt các tổ chức, cá nhân trong nước thực hiện việc chi trả, thanh toán cho người hưởng lợi ở nước ngoài về các nghĩa vụ tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế để kết thúc một chu trình hoạt động kinh doanh bằng các hình thức chuyển tiền, thanh toán bù trừ tài khoản tại các ngân hàng trên thế giới.2 Vai trò thanh toán quốc tế TTQT là một trong những nghiệp vụ quan trọng trong hệ thống ngân hàng thương mại đồng thời là khâu then chốt cuối cùng khép kín một chu kỳ mua bán trao đổi hàng hoá, và là một mắt xích không thể thiếu trong toàn bộ dây chuyền thực hiện một hợp đồng ngoại thương.
Vì vậy hoạt động TTQT không chỉ đóng một vai trò quan trọng đối với các tổ chức, cá nhân mà còn giúp đa dạng hoá hoạt động ngân hàng thương mại và góp phần thúc đẩy nền kinh tế ngày càng phát triển.1 Đối với các ngân hàng thương mại Việc hoàn thiện và phát triển hoạt động thanh toán quốc tế có vị trí và vai trò hết sức quan trọng đối với hoạt động của ngân hàng, nó không chỉ là một dịch vụ thuần túy mà còn được coi là một trong những hoạt động quan trọng bổ sung và hỗ trợ cho các mặt hoạt động khác của ngân hàng. Thứ nhất, TTQT đa dạng hoá hoạt động của các ngân hàng thương mại Bên cạnh những hoạt động truyền thống của ngân hàng thương mại như cho vay và nhận tiền gửi thì TTQT là một trong những nghiệp vụ mới phát sinh và đạt được lợi nhuận cao cho hệ thống ngân hàng. Hoạt động TTQT giúp ngân hàng đáp ứng tốt hơn nhu cầu đa dạng của khách hàng về chuyền tiền, thanh toán nước ngoài phục vụ cho hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp cũng như mục đích chuyển tiền của cá nhân, từ đó không chỉ giúp TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 ngân hàng thu hút thêm nhiều khách hàng mới, tạo dựng niềm tin cho khách hàng, mà còn mở rộng quy mô hoạt động, đa dạng hoá dịch vụ ngân hàng. Thứ hai, TTQT giúp cho ngân hàng đẩy mạnh được hoạt động tài trợ ngoại thương cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu cũng như tăng cường được nguồn vốn huy động tạm thời nhàn rỗi của các doanh nghiệp dưới hình thức các khoản ký quỹ chờ thanh toán, tao ra quá trình quản lý vốn khép kín, tạo điều kiện thuận lợi cho quản lý vốn tín dụng, tránh được rủi ro quản lý vốn sai mục đích.
Tài trợ ngoại thương là một phần quan trọng trong hoạt động tín dụng gắn liền với TTQT. Nhờ có tài trợ xuất khẩu và nhập khẩu mà các doanh nghiệp có đủ vốn để làm hàng, chiết khấu bộ chứng từ xuất khẩu đồng thời thanh toán cho đối tác nước ngoài một cách nhanh chóng. Thứ ba, hoạt động TTQT giúp ngân hàng mở rộng quan hệ với các ngân hàng khác trên thế giới từ đó có thể học hỏi những kiến thức mới nhất về nghiệp vụ TTQT cũng như nâng cao uy tín của ngân hàng trong nước với nước ngoài, trên cơ sở đó khai thác được nguồn tài trợ của các ngân hàng nước ngoài và nguồn vốn trên thị trường tài chính quốc tế để đáp ứng nhu cầu về vốn của ngân hàng. Thứ tư, TTQT giúp ngân hàng gia tăng doanh thu và lợi nhuận Phí dịch vụ TTQT chiếm một phần không nhỏ trong tổng phí dịch vụ và lợi nhuận hàng năm của ngân hàng thương mại.
Gắn liền với hoạt động TTQT là hoạt động bảo lãnh, tài trợ ngoại thương, mua bán ngoại tệ… góp phần phát triển thêm TTQT và gia tăng thêm thu nhập cho ngân hàng. Thứ năm, TTQT cũng tạo ra nguồn thu ngoại tệ cho các ngân hàng thông qua chuyển tiền vào tài khoản của các doanh nghiệp xuất khẩu, đáp ứng nhu cầu cho vay, thanh toán nước ngoài của các doanh nghiệp nhập khẩu.2 Đối với hoạt động của các doanh nghiệp Thứ nhất, vai trò trung gian thanh toán trong hoạt động TTQT của các ngân hàng thương mại giúp quá trình thanh toán theo yêu cầu của khách hàng được tiến hành nhanh chóng, chính xác, an toàn, tiện lợi và tiết kiệm tối đa chi phí. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Thứ hai, nhờ hoạt động TTQT mà các doanh nghiệp xuất nhập khẩu mở rộng giao thương và tăng uy tín của mình với bạn hàng quốc tế. Thông qua hệ thống ngân hàng uy tín ở nước ngoài, ngân hàng thương mại trong nước cũng như các doanh nghiệp có thể hiểu rõ hơn về đối tác của mình ở nước ngoài, nắm bắt được các thông tin về thị trường trong và ngoài nước và nhận được thanh toán nhanh chóng nhờ bảo lãnh và cam kết của ngân hàng nước ngoài.
Thứ ba, trong quá trình thực hiện thanh toán, nếu khách hàng không có đủ khả năng tài chính thì ngân hàng sẽ hỗ trợ thông qua tài trợ ngoại thương, cho vay thanh toán bộ chứng từ nhập khẩu đồng thời chiết khấu bộ chứng từ xuất khẩu để đáp ứng nhu cầu vốn lưu động cho doanh nghiệp. Thứ tư, với kiến thức TTQT và nắm vững quy định về tập quán mua bán hàng hoá quốc tế nhân viên TTQT sẽ tư vấn cho doanh nghiệp xuất khẩu để có được một bộ chứng từ hoàn hảo nhằm giảm thiểu rủi ro trong thanh toán và tạo sự an toàn tin tưởng cho khách hàng.3 Đối với nền kinh tế Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới thì hoạt động thanh toán quốc tế đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế của đất nước. Một quốc gia không thể phát triển với chính sách đóng cửa, chỉ dựa vào tích luỹ trao đổi trong nước mà phải phát huy lợi thế so sánh, kết hợp với sức mạnh trong nước với môi trường kinh tế quốc tế. Trong bối cảnh hiện nay, khi các quốc gia đều đặt kinh tế đối ngoại lên hàng đầu, coi hoạt động kinh tế đối ngoại là con đường tất yếu trong chiến lược phát triển kinh tế đất nước thì vai trò của hoạt động thanh toán quốc tế ngày càng được khẳng định.
TTQT là khâu quan trọng của giao dịch mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa các cá nhân, tổ chức thuộc các quốc gia khác nhau đồng thời góp phần giải quyết mối quan hệ hàng hoá tiền tệ, tạo nên sự liên tục của quá trình sản xuất và đẩy nhanh quá trình lưu thông hàng hoá trên phạm vi quốc tế. Nếu hoạt động TTQT được tiến hành nhanh chóng, an toàn sẽ khiến cho quan hệ lưu thông hàng hoá tiền tệ giữa người mua và người bán diễn ra trôi chảy, hiệu quả hơn đồng thời tăng cường mối TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 quan hệ giao lưu kinh tế giữa các quốc gia và ngày càng nâng cao uy tín của nước ta trên trường quốc tế. Bên cạnh đó, thông qua hoạt động TTQT đặc biệt là thanh toán xuất khẩu và nhận tiền về của khách hàng sẽ thu hút một lượng ngoại tệ đáng kể vào nước ta từ đó làm tăng dự trữ ngoại hối của đất nước.3 Các điều kiện trong thanh toán quốc tế Trong thời hội nhập, việc mở rộng thị trường, củng cố quan hệ hợp tác giữa các quốc gia trên thế giới ngày càng được đẩy mạnh nhằm khai thác tiềm lực kinh tế, cơ hội phát triển cho quốc gia và sự liên kết quốc tế về mọi mặt. Để đạt được hiệu quả tối ưu trong mua bán hàng hoá quốc tế và thực hiện tốt hợp đồng ngoại thương, các bên phải cần thông hiểu và nắm vững các điều kiện thanh toán quốc tế, bao gồm 4 điều kiện về: tiền tệ, thời gian địa điểm, phương thức thanh toán và bộ chứng từ trong thanh toán.