CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ AN TOÀN GIAO THÔNG 1. Khái niệm về TNGT[6][7][8][12]. Quan điểm 1: TNGT là việc xảy ra ngoài ý muốn chủ quan của người điều khiển phương tiện giao thông khi đang di chuyển trên đường giao thông. Do vi phạm các quy định ATGT đã gây thiệt hại nhất định về người và tài sản ( Từ điển bách khoa toàn thư về nghiệp vụ công an – năm 1995) Theo quan điểm này ta thấy việc nhìn nhận về TNGT còn hạn hẹp vì có nhiều trường hợp do lỗi của các đối tượng tham gia giao thông khác nhau như người đi bộ, chất lượng của đường, chướng ngại vật.
Hơn nữa TNGT cũng không phải chỉ là ngoài ý muốn của người điều khiển phương tiện mà nó là sự kiện bất ngờ, xảy ra ngoài ý muốn của cả người bị hại và những người xung quanh. Quan điểm 2: TNGT là tai nạn xảy ra khi các phương tiện giao thông tham gia giao thông hoạt động công cộng, đường chuyên dùng hoặc trên địa bàn giao thông công cộng (bến xe, bến cảng, nhà ga….) vi phạm luật lệ giao thông vận tải gây TN thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe con người hoặc tài sản. (Hướng dẫn quy trình điều tra xử lý TNGT – Quyết định 600/C11-QĐ ngày 23-05-1994 của Tổng cục Cảnh sát Nhân dân ) Quan điểm 3: TNGT là sự việc xảy ra khi các đối tượng tham gia giao thông đang hoạt động trên đường giao thông công cộng gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe con người hoặc tài sản. Quan điểm này cho rằng TNGT xảy ra không mang tính bất ngờ, xét về lý luận và thực tiễn thì TNGT chỉ tính được tính từ khi gây ra những thiệt hại về tính mạng, sức khỏe con người và tài sản (xâm hại các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ).
Nguyễn Trung 12 Lớp cao học XD đường Ô TÔ TP K19 Luận văn thạc sĩ kỹ thuật GVHD: PGS. BÙI XUÂN CẬY Quan điểm 4 : TNGT là một sự cố xảy ra một cách ngẫu nhiên, hiếm và do nhiều nhân tố trước một tình huống trong đó một hay nhiều người sử dụng đường không ứng phó được với môi trường xung quanh của họ, gây ra va chạm trên đường công cộng và được cảnh sát ghi nhận. Đây là định nghĩa đầy đủ nhất vì nó nhấn mạnh việc “được cảnh sát ghi nhận’’ vì sau khi giải quyết hậu quả TNGT, cảnh sát sẽ là đơn vị có trách nhiệm cung cấp dữ liệu về TNGT như : Các thiệt hại về người, tài sản cho cơ quan bảo hiểm, về nguyên nhân gây TNGT do lỗi của con người cho cơ quan quản lý, cơ quan thiết kế, thi công và duy tu đường…. Như vậy, ở mỗi góc độ khác nhau người ta đưa ra các quan điểm khác nhau để đi đến một định nghĩa tổng quát và thống nhất về TNGT là một vấn đề còn nhiều bất cập.
Với gốc độ người kỹ sư giao thông, một người rất quan tâm đến vấn đề này tôi xin đề xuất quan điểm của mình : ‘‘TNGT là một sự việc hoàn toàn bất ngờ, xảy ra ngoài ý muốn chủ quan của con người khi các đối tượng tham giao thông đang hoạt động trên các tuyến đường, địa bàn giao thông công cộng nhưng do chủ quan đã vi phạm các quy định ATGT hoặc do gặp phải các tình huống, sự cố đột xuất không kịp phòng tránh đã gây ra thiệt hại nhất định về tính mạng, sức khỏe con người, tài sản và được cảnh sát ghi nhận’’. Đặc tính cơ bản của TNGT[16]. Theo một số giáo trình giảng dạy về TNGT cũng đưa ra được các đặc tính cơ bản của TNGT như sau: TNGT là một loại TN trong xã hội được thực hiện bằng hành vi cụ thể của con người, các hành vi này có thể vi phạm hoặc không vi phạm các qui định của Luật giao thông đường bộ, song trên thực tế nó đã trực tiếp hoặc gián tiếp xảy ra gây ra các hậu quả nhất định làm thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe con người hoặc tài sản nhà nước và nhân dân. Trong vụ TNGT, hậu quả gây thiệt hại nhất Nguyễn Trung 13 Lớp cao học XD đường Ô TÔ TP K19 Luận văn thạc sĩ kỹ thuật GVHD: PGS.
BÙI XUÂN CẬY định cho con người và tài sản là yếu tố bắt buộc, là cấu thành cơ bản của vụ TN và nó có quan hệ nhân quả với các hành vi gây TN với một chủ thể nào đó. Vì vậy việc xem xét hậu quả của vụ TN là cơ sở để xác định trên thực tế vụ TNGT đã xảy ra hay chưa? Ai là chủ thể của hành vi gây TN, tính chất của mức độ nguy hiểm gây TN, mức độ nguy hiểm gây TN là “đáng kể” hay chưa “đáng kể” cần truy cứu trách nhiệm hình sự hay xử phạt hành chính với những người có lỗi trong vụ TN. Hay xảy ra ở đâu, xảy ra như thế nào, không gian, thời gian nào, ai tham gia, hậu quả và kinh tế. TNGT trực tiếp xâm hại đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ : quan hệ với nhân thân, tính mạng sức khỏe hoặc quan hệ sở hữu tài sản.
Các quan hệ xã hội này trong vụ TNGT không những được pháp luật hành chính (luật giao thông) bảo vệ mà trong những trường hợp đặc biệt do người tham gia giao thông vi phạm các quy định ATGT gây hậu quả nghiêm trọng thì quan hệ xã hội đó còn được luật hình sự bảo vệ, người gây TNGT ngoài trách nhiệm dân sự còn phải chịu trách nhiệm hình sự. Chủ thể trực tiếp thực hiện hành vi cuối cùng trong vụ TNGT phải là các đối tượng tham gia hoạt động giao thông và hậu quả của vụ TNGT do các hoạt động giao thông cụ thể của họ gây nên. Trên thực tế một số vụ TNGT xảy ra thường do nguyên nhân khách quan, chủ quan khác nhau, đan xen cùng tác động đến việc hình thành một số vụ TNGT. Vì vậy xác định lỗi của các bên có liên quan đến vụ TN và nhất là xác định chủ thể trực tiếp thực hiện hành vi cuối cùng trong vụ TNGT có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để xác định đó có phải là vụ TNGT hay không ? Ai là người có lỗi ? Khi phân tích ý nghĩa của vụ TNGT nhiều người vẫn đồng nhất giữa người thực hiện hành vi cuối cùng trong vụ TN với người có lỗi trong vụ TN.
Nhận định như vậy sẽ dẫn đến việc phân tích sai quá trình diễn biến vụ TN và quy trách nhiệm sai cho các bên liên quan. Việc gây TNGT hoàn toàn mang tính ngẫu nhiên. Người gây TN trước đó hoàn toàn không có động cơ, mục đích và các hành vi cụ thể để chuẩn bị gây Nguyễn Trung 14 Lớp cao học XD đường Ô TÔ TP K19 Luận văn thạc sĩ kỹ thuật GVHD: PGS. BÙI XUÂN CẬY TN.
Tuy nhiên khác với các vụ TN do thiên nhiên đem lại, TNGT luôn gắn liền và chịu chi phối bởi các hoạt động có ý thức của các bên liên quan đến vụ TN. Thông thường TNGT xảy ra phần lớn đều do nguyên nhân cẩu thả, chủ quan, coi thường, và không chấp hành nghiêm chỉnh luật giao thông của các đối tượng tham gia giao thông và các yếu tố kỹ thuật đường sá. Những đặc tính cơ bản trên đây luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau tạo thành một cấu trúc ổn định, khắc họa rõ nét những dấu hiệu, tính chất của TNGT. Tuy nhiên có nhiều tác động của yếu tố tự nhiên và xã hội nên từng vụ TNGT được thể hiện một cách khác nhau, với các nguyên nhân, điều kiện và hậu quả khác nhau.
Có nhiều cách phân loại với các tiêu chí khác nhau như phân loại theo chủ đề gây TN (vị thành niên, tập thể, cá nhân.); theo tính chất, loại đường, (nút giao, điểm đen, đường vào cầu, đường đèo.); theo loại phương tiện (ôtô, môtô. Hiện nay việc phân loại TNGT được thực hiện dựa trên qui định của thông tư 02/Thông tư liên tịch giữa Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao – Tòa án nhân dân tối cao – Bộ Nội vụ, ngày 7/11/1995. Căn cứ vào văn bản trên TNGT được phân thành 3 loại : TN nhẹ, TN nghiêm trọng, TN đặc biệt nghiêm trọng. Tình hình TNGT trên thế giới trong những năm gần đây[1].
TNGT từ lâu đã là hiểm họa đối với đời sống con người. Ngày nay, cùng với những lợi ích to lớn do những ứng dụng thành tựu khoa học kỹ thuật mới, hiện đại trong ngành GTVT mang lại, loài người cũng đang đứng trước hiểm họa do TNGT xảy ra thường xuyên từng ngày, từng giờ trên khắp các nẻo đường ở tất cả các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Theo Báo cáo về ATGT đường bộ toàn cầu năm 2013 do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) công bố ngày 14/3 tại Geneve (Thụy Sĩ), cho biết có 1,24 triệu người trên thế giới chết, 50 triệu người khác bị thương tật suốt đời vì TNGTĐB trong năm 2010, tương đương với số liệu năm 2007. Nguyễn Trung 15 Lớp cao học XD đường Ô TÔ TP K19 Luận văn thạc sĩ kỹ thuật GVHD: PGS.
BÙI XUÂN CẬY Trong giai đoạn 2007-2010, số người chết vì TNGTĐB trên thế giới không hề giảm và TNGT vẫn đứng thứ tám trong số các nguyên nhân gây chết người nhiều nhất nhưng lại đứng đầu trong số các nguyên nhân gây ra cái chết của giới trẻ trong độ tuổi từ 15-29. Hiện nay trên thế giới, trung bình mỗi ngày có hơn 3.000 người chết do TNGT trên khắp các lục địa, trong đó có hơn 500 trẻ em và 96% số trẻ em tử vong do TNGT chủ yếu xảy ra ở các nước có thu nhập thấp hoặc các nước thu nhập trung bình. Tính ra, cứ 30 giây lại có một người chết, 3 phút lại có một trẻ em chết vì TNGTĐB và 59% số người thiệt mạng trong TN đường bộ ở độ tuổi từ 15 – 44 tuổi và 77% là nam giới, 27% số người tử vong do TNGTĐB là người đi bộ và đi xe đạp(ở một số nước con số này vượt quá 75%). Và thực tế kéo dài trong nhiều thập kỷ này cho thấy rằng, các chính sách về giao thông đã tạo thuận lợi cho các xe cơ giới và bỏ qua các nhu cầu của người đi bộ.