Luận văn về phát triển kinh tế hợp tác xã nông nghiệp

Khám phá phương hướng và giải pháp phát triển kinh tế hợp tác xã nông nghiệp, nâng cao hiệu quả sản xuất và bền vững trong tương lai.

• Người hướng dẫn: T.S. Vò ThÞ Minh
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Kinh Tế Hợp Tác
• Đề tài: Giải Pháp Phát Triển Kinh Tế Hợp Tác Xã Nông Nghiệp
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp phát triển kinh tế hợp tác xã nông nghiệp

Kinh tế hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN) đang trở thành một trong những giải pháp quan trọng trong việc phát triển kinh tế bền vững tại Việt Nam. HTXNN không chỉ giúp nông dân tăng cường sức cạnh tranh mà còn tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm nông nghiệp. Theo nghiên cứu, mô hình HTXNN đã chứng minh hiệu quả trong việc kết nối sản xuất và tiêu thụ, đồng thời nâng cao đời sống cho người dân. Việc phát triển HTXNN cần được chú trọng hơn nữa để đáp ứng yêu cầu của thị trường và xu hướng hội nhập quốc tế.

1.1. Định nghĩa và vai trò của kinh tế hợp tác xã nông nghiệp

Kinh tế hợp tác xã nông nghiệp là mô hình tổ chức kinh tế do nông dân tự nguyện thành lập nhằm hợp tác sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Vai trò của HTXNN không chỉ dừng lại ở việc tăng cường sản xuất mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi cho nông dân, tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng và bền vững.

1.2. Lợi ích của mô hình hợp tác xã trong nông nghiệp

Mô hình HTX mang lại nhiều lợi ích cho nông dân như giảm chi phí sản xuất, tăng khả năng tiếp cận thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Hơn nữa, HTX còn giúp nông dân chia sẻ kinh nghiệm, công nghệ và nguồn lực, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất.

II. Những thách thức trong phát triển kinh tế hợp tác xã nông nghiệp

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng phát triển HTXNN cũng gặp phải không ít thách thức. Các HTX thường thiếu nguồn lực tài chính, công nghệ và nhân lực. Hơn nữa, sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp lớn cũng khiến cho HTX gặp khó khăn trong việc duy trì và phát triển. Đặc biệt, việc quản lý và điều hành HTX còn nhiều bất cập, dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa cao.

2.1. Thiếu nguồn lực tài chính và công nghệ

Nhiều HTXNN gặp khó khăn trong việc huy động vốn đầu tư cho sản xuất. Thiếu hụt công nghệ hiện đại cũng là một rào cản lớn, khiến cho sản phẩm nông nghiệp không thể cạnh tranh với hàng hóa nhập khẩu.

2.2. Khó khăn trong quản lý và điều hành

Quản lý và điều hành HTX thường gặp khó khăn do thiếu kinh nghiệm và kỹ năng quản lý. Điều này dẫn đến việc không thể tối ưu hóa quy trình sản xuất và tiêu thụ, ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của HTX.

III. Phương pháp phát triển kinh tế hợp tác xã nông nghiệp hiệu quả

Để phát triển HTXNN một cách bền vững, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả như tăng cường đào tạo, nâng cao năng lực quản lý và ứng dụng công nghệ mới. Việc xây dựng các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước cũng rất quan trọng để tạo điều kiện cho HTX phát triển.

3.1. Đào tạo và nâng cao năng lực cho thành viên HTX

Đào tạo kỹ năng quản lý và sản xuất cho các thành viên HTX là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn tạo ra một đội ngũ nhân lực chất lượng cao cho HTX.

3.2. Ứng dụng công nghệ mới trong sản xuất

Việc áp dụng công nghệ mới vào sản xuất sẽ giúp HTX nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Các công nghệ như tự động hóa, công nghệ sinh học cần được khuyến khích và hỗ trợ để nông dân có thể tiếp cận.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về HTX nông nghiệp

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các HTXNN hoạt động hiệu quả có thể tạo ra giá trị gia tăng cao hơn cho sản phẩm nông nghiệp. Các mô hình HTX thành công đã chứng minh rằng việc hợp tác giữa các nông dân không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường.

4.1. Mô hình HTX thành công tại Việt Nam

Một số HTXNN tại Việt Nam đã thành công trong việc nâng cao giá trị sản phẩm thông qua việc áp dụng công nghệ mới và xây dựng thương hiệu. Những mô hình này có thể được nhân rộng để phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững.

4.2. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của HTX

Nghiên cứu cho thấy rằng các HTXNN có thể tăng thu nhập cho nông dân từ 20-30% so với sản xuất đơn lẻ. Điều này chứng tỏ rằng hợp tác là một giải pháp hiệu quả trong phát triển kinh tế nông nghiệp.

V. Kết luận và tương lai của kinh tế hợp tác xã nông nghiệp

Kinh tế hợp tác xã nông nghiệp có vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế bền vững tại Việt Nam. Để phát triển HTXNN, cần có sự hỗ trợ từ Nhà nước và các tổ chức xã hội. Tương lai của HTXNN sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với thị trường và sự đổi mới trong quản lý và sản xuất.

5.1. Tầm quan trọng của HTX trong phát triển nông nghiệp

HTXNN không chỉ giúp nông dân tăng thu nhập mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Đây là một mô hình cần được khuyến khích và phát triển trong tương lai.

5.2. Định hướng phát triển HTX trong thời gian tới

Trong thời gian tới, cần tập trung vào việc nâng cao năng lực cho các HTX, hỗ trợ tài chính và công nghệ để phát triển bền vững. Các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của HTXNN.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kinh tế hợp tác và hợp tác xã nông nghiệp đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử. Bước vào thời kỳ Đổi mới, trước sức ép chuyển đổi cơ chế quản lý, khu vực kinh tế tập thể đã trải qua cuộc tái cơ cấu sâu rộng: từ 13.782 hợp tác xã nông nghiệp năm 1996, cả nước đã sàng lọc, giải thể 6.222 đơn vị hoạt động kém hiệu quả và tiến hành chuyển đổi 7.531 đơn vị sang mô hình mới. Đóng góp của khu vực hợp tác xã vào tổng sản phẩm quốc nội duy trì ở mức khoảng 9% GDP vào năm 1999 với giá trị sản lượng đạt 35.100 tỷ đồng, khẳng định vị thế không thể thay thế trong việc liên kết kinh tế hộ nông dân.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa mô hình hợp tác xã kiểu cũ mang nặng tính hành chính bao cấp với đòi hỏi tất yếu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc làm rõ cơ sở lý luận về kinh tế hợp tác, đánh giá thực trạng vận hành của hệ thống hợp tác xã nông nghiệp qua các mốc lịch sử từ năm 1954 đến năm 2003, và xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện mô hình hợp tác xã kiểu mới giai đoạn 2001-2010.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 8 vùng sinh thái kinh tế trên cả nước, trọng tâm phân tích giai đoạn thực thi Luật Hợp tác xã năm 1996. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa hiệu quả dịch vụ hợp tác xã đối với việc giảm chi phí đầu vào cho nông hộ từ 20% đến 30%, đồng thời thiết lập khung định hướng giúp ngành nông nghiệp duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 4,5%/năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận vấn đề dựa trên nền tảng lý thuyết kinh tế hợp tác của Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA năm 1995) và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), kết hợp lý thuyết kinh tế thể chế về quyền tự chủ của kinh tế hộ. Tinh thần cốt lõi được khẳng định thông qua nguyên tắc: hợp tác xã là tổ chức kinh tế tự chủ, phi lợi nhuận thuần túy, do những người lao động tự nguyện liên kết nhằm bảo vệ lợi ích thành viên theo nguyên tắc bình đẳng và quản lý dân chủ.

Khung phân tích tập trung vào bốn khái niệm nền tảng:

• Hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới: Tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, hạch toán độc lập, tôn trọng tính độc lập tự chủ của kinh tế hộ gia đình thay vì tập thể hóa tư liệu sản xuất.
• Dịch vụ hỗ trợ nông hộ: Tập hợp các khâu dịch vụ đầu vào và đầu ra như thủy nông, làm đất, cung ứng giống vật tư và tiêu thụ nông sản nhằm tối ưu hóa chi phí sản xuất.
• Sở hữu kép và phân phối hỗn hợp: Cơ chế sở hữu kết hợp giữa vốn góp của xã viên (không quá 30% vốn điều lệ) và tài sản chung không chia, phân phối kết hợp theo vốn góp, công sức lao động và mức độ sử dụng dịch vụ.
• Kinh tế hộ tự chủ: Đơn vị kinh tế cơ sở trực tiếp quản lý ruộng đất lâu dài theo tinh thần Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị và Luật Đất đai năm 1993.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô toàn quốc trích xuất từ Niên giám Thống kê, báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, và hồ sơ phân loại hợp tác xã giai đoạn 1996-2000. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 7.171 hợp tác xã nông nghiệp hoạt động trên 8 vùng sinh thái kinh tế, trong đó phân tách rõ 6.238 hợp tác xã chuyển đổi và 933 hợp tác xã thành lập mới. Phương pháp chọn mẫu tổng thể đồng bộ được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho bức tranh kinh tế tập thể toàn quốc.

Phương pháp phân tích chủ đạo là thống kê mô tả, phân tích so sánh liên vùng và phân tích định tính thể chế kinh tế. Luận văn so sánh đối chiếu số liệu qua các mốc thời gian: trước Đổi mới (1954-1987), thời kỳ thực hiện Nghị quyết 10 (1988-1996), và thời kỳ triển khai Luật Hợp tác xã (1997-2003). Phương pháp này giúp nhận diện rõ sự khác biệt về năng lực cung ứng 6 loại hình dịch vụ chính giữa các vùng đồng bằng và miền núi, từ đó tìm ra nguyên nhân cốt lõi tác động đến sự thành bại của mô hình kinh tế hợp tác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ hệ thống số liệu toàn quốc giai đoạn 1996-2000 đã chỉ ra những chuyển biến then chốt cùng những điểm nghẽn nghiêm trọng trong hệ thống hợp tác xã nông nghiệp:

• Tiến độ chuyển đổi và phân loại tài sản: Đến tháng 6/2000, cả nước đã hoàn thành chuyển đổi 5.692 hợp tác xã, đạt tỷ lệ 75% trên tổng số đơn vị tồn tại, đồng thời cấp giấy đăng ký kinh doanh cho 58% đơn vị. Giá trị tài sản bình quân một hợp tác xã đạt 556 triệu đồng, trong đó 80% là tài sản cố định kế thừa từ thời kỳ trước. Tuy nhiên, tình trạng nợ đọng kéo dài với nợ phải thu bình quân 148 triệu đồng và nợ phải trả 82,5 triệu đồng mỗi hợp tác xã; tỷ lệ thu hồi công nợ tồn đọng chỉ đạt mức khiêm tốn từ 20% đến 30%.
• Sự phát triển lệch pha giữa các loại hình dịch vụ: Khảo sát trên 7.171 hợp tác xã cho thấy các khâu dịch vụ công ích truyền thống chiếm tỷ trọng áp đảo, cụ thể dịch vụ thủy nông đạt 87,63% (6.284 hợp tác xã) và bảo vệ thực vật đạt 60,28% (4.323 hợp tác xã). Ngược lại, dịch vụ làm đất chỉ chiếm 59,39%, cung ứng giống cây trồng đạt 20,85%, cung ứng vật tư đạt 48,21%, và đặc biệt khâu tiêu thụ sản phẩm đầu ra chỉ đạt tỷ lệ rất thấp 7,50% (538 hợp tác xã trên toàn quốc).
• Chênh lệch vùng miền sâu sắc: Vùng Đồng bằng sông Hồng có tỷ lệ hợp tác xã làm thủy nông đạt mức cao nhất với 97,89% (3.241/3.311 hợp tác xã), trong khi Tây Bắc chỉ đạt 39,67% và Đồng bằng sông Cửu Long đạt 50,94%. Khâu tiêu thụ sản phẩm tại Đồng bằng sông Cửu Long chỉ đạt 5,42% và Đồng bằng sông Hồng chỉ đạt 5,77%, phản ánh sự bế tắc trong khâu kết nối thị trường nông sản.
• Hạn chế về chất lượng nguồn nhân lực: Đội ngũ cán bộ quản lý hợp tác xã thiếu hụt nghiêm trọng kiến thức kinh tế thị trường khi có tới 76,1% tổng số cán bộ ban chủ nhiệm và 91,8% cán bộ ban kiểm soát chưa từng trải qua các chương trình đào tạo nghiệp vụ quản lý bài bản.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu được minh họa trực quan qua hệ thống 3 bảng thống kê phân loại dịch vụ theo vùng sinh thái. Dữ liệu thể hiện rõ bước ngoặt chuyển đổi thể chế: việc ban hành Luật Hợp tác xã năm 1996 đã từng bước xóa bỏ tình trạng "rong công phóng điểm" thời kỳ bao cấp, khi năng suất lao động giảm sút và thu nhập bình quân đầu người từng rơi xuống mức 10,4 kg lương thực/tháng vào năm 1980.

So sánh với các nghiên cứu cùng thời kỳ, sự yếu kém trong khâu tiêu thụ nông sản (chỉ 7,5% hợp tác xã tham gia) xuất phát từ tư duy quản lý khép kín. Hợp tác xã mới chỉ dừng lại ở vai trò quản lý kỹ thuật đầu vào mà chưa chuyển mình thành tác nhân trung gian liên kết chuỗi giá trị. Tình trạng này lý giải vì sao tại nhiều tỉnh như Thanh Hóa, tỷ lệ giải thể hợp tác xã kiểu cũ lên tới 87,5%, hay tại vùng miền núi phía Bắc, tỷ lệ nông dân tham gia hợp tác xã sụt giảm mạnh từ 91% xuống còn 45%.

Mặc dù vậy, tại những địa phương có sự chủ động đổi mới như trường hợp Hợp tác xã Duy Sơn 2 tại Quảng Nam, doanh thu năm 2000 đã đạt trên 21,5 tỷ đồng, tạo việc làm cho gần 100 lao động với thu nhập ổn định 300.000 - 500.000 đồng/tháng. Điều này chứng minh rằng khi hợp tác xã đa dạng hóa ngành nghề và làm tốt vai trò cầu nối với thị trường, hiệu quả kinh tế đem lại cho thành viên là vô cùng to lớn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, luận văn xây dựng 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm thúc đẩy kinh tế hợp tác nông nghiệp phát triển vững chắc:

• Hoàn thiện thể chế và khung khổ pháp lý: Đề xuất Quốc hội và Chính phủ sửa đổi Luật Hợp tác xã năm 1996 theo hướng phân định rõ bản chất tổ chức hợp tác phi lợi nhuận phục vụ thành viên với doanh nghiệp thương mại; xóa bỏ cơ chế can thiệp hành chính áp đặt từ trên xuống; hoàn thành việc cấp quyền sử dụng đất và cấp mã số pháp nhân đầy đủ cho 100% hợp tác xã trước năm 2005.
• Mở rộng chuỗi dịch vụ giá trị gia tăng và tiêu thụ nông sản: Yêu cầu ban quản trị các hợp tác xã chuyển dịch cơ cấu hoạt động từ thuần túy thủy nông sang dịch vụ tổng hợp; phấn đấu nâng tỷ lệ hợp tác xã thực hiện dịch vụ tiêu thụ sản phẩm từ 7,5% lên mức tối thiểu 25% vào năm 2008 thông qua các hợp đồng bao tiêu nông sản liên kết với doanh nghiệp nhà nước và tư nhân.
• Chuẩn hóa và đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý: Giao Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp với Liên minh Hợp tác xã Việt Nam triển khai đề án đào tạo cấp quốc gia, mục tiêu đến năm 2010 nâng tỷ lệ cán bộ ban chủ nhiệm được đào tạo chuyên môn từ 23,9% lên trên 80%, và 100% cán bộ kế toán - kiểm soát đạt trình độ trung cấp chuyên nghiệp trở lên.
• Tháo gỡ điểm nghẽn vốn và tín dụng: Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cùng các tổ chức tín dụng cần xây dựng gói cơ chế vay vốn thế chấp bằng tài sản hình thành từ vốn vay cho hợp tác xã; xử lý dứt điểm khoản nợ tồn đọng bình quân 82,5 triệu đồng/đơn vị từ thời kỳ cũ thông qua cơ chế khoanh nợ, xóa nợ công trình công cộng trước năm 2006.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nông nghiệp: Nắm bắt cơ sở thực tiễn và bức tranh phân bổ dịch vụ liên vùng để xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành luật, chính sách hỗ trợ vốn và quy hoạch phát triển nông thôn mới.
• Ban quản trị và giám đốc các hợp tác xã nông nghiệp: Ứng dụng các bài học kinh nghiệm về tổ chức bộ máy tinh gọn (2-3 người trong ban quản trị), cách thức phân phối lợi nhuận hỗn hợp và mô hình dịch vụ đa ngành như bài học từ Hợp tác xã Duy Sơn 2 và Phù Nam.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Kinh tế Nông nghiệp: Sử dụng hệ thống số liệu lịch sử chi tiết từ thời kỳ Chỉ thị 100, Nghị quyết 10 đến Luật Hợp tác xã 1996 làm tài liệu tham khảo nghiên cứu về chuyển đổi thể chế kinh tế nông thôn.
• Doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu nông sản: Tìm kiếm cơ hội và phương thức ký kết hợp đồng liên kết chuỗi cung ứng nguyên liệu trực tiếp với mạng lưới hợp tác xã cơ sở nhằm giảm chi phí trung gian.

Câu hỏi thường gặp

Hợp tác xã kiểu mới khác biệt căn bản như thế nào so với hợp tác xã kiểu cũ trước năm 1988? Khác biệt lớn nhất nằm ở quyền sở hữu và tính tự chủ. Hợp tác xã kiểu cũ tập thể hóa toàn bộ tư liệu sản xuất và phân phối bình quân cào bằng. Hợp tác xã kiểu mới tôn trọng tuyệt đối quyền tự chủ của kinh tế hộ, xã viên tự nguyện góp vốn không quá 30% vốn điều lệ, và hưởng lợi ích dựa trên mức độ sử dụng dịch vụ.

Tại sao dịch vụ tiêu thụ nông sản chỉ đạt 7,50% trên tổng số hợp tác xã khảo sát? Nguyên nhân chủ yếu do hợp tác xã thiếu vốn lưu động, thiếu thông tin thị trường và hạn chế về năng lực đàm phán thương mại. Phần lớn hợp tác xã mới chỉ tập trung vào các khâu kỹ thuật sản xuất truyền thống như tưới tiêu và bảo vệ thực vật, chưa thể kết nối với mạng lưới phân phối hiện đại.

Các hợp tác xã đã xử lý bài toán nợ đọng tài sản sau chuyển đổi như thế nào? Quá trình chuyển đổi tiến hành kiểm kê tài sản bình quân 556 triệu đồng/hợp tác xã, bàn giao tài sản công cộng cho chính quyền xã quản lý, và chuyển đổi phần vốn tích lũy còn lại thành cổ phần của xã viên. Tuy nhiên, tỷ lệ thu hồi công nợ mới chỉ đạt khoảng 20% đến 30%, đòi hỏi Nhà nước phải có chính sách xử lý tài chính triệt để.

Vai trò của kinh tế hộ gia đình được xác định ra sao trong mô hình hợp tác xã nông nghiệp? Kinh tế hộ được khẳng định là đơn vị kinh tế tự chủ cơ sở, sở hữu tư liệu sản xuất và quyền sử dụng đất lâu dài theo Luật Đất đai năm 1993. Hợp tác xã không làm thay hộ mà đóng vai trò bà đỡ, cung ứng các dịch vụ đầu vào và giải quyết những khâu sản xuất quy mô lớn mà từng hộ không thể tự làm hiệu quả.

Luận văn đóng góp những số liệu thống kê cụ thể nào về hiệu quả hoạt động hợp tác xã? Luận văn cung cấp bức tranh số liệu chi tiết về 7.171 hợp tác xã toàn quốc: 87,63% làm dịch vụ thủy nông, 60,28% làm dịch vụ bảo vệ thực vật, sự sụt giảm xã viên tại miền núi từ 91% xuống 45%, cũng như thực trạng 76,1% cán bộ chủ chốt chưa qua đào tạo nghiệp vụ.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về kinh tế hợp tác và khẳng định tính tất yếu khách quan của mô hình hợp tác xã kiểu mới trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đánh giá thực chứng tiến trình chuyển đổi 7.531 hợp tác xã sau Luật Hợp tác xã năm 1996, chỉ rõ bước tiến về giải phóng sức sản xuất của kinh tế hộ cùng những hạn chế nghiêm trọng trong cơ cấu dịch vụ và chất lượng nhân sự.
• Cung cấp hệ thống dữ liệu thống kê phong phú về 8 vùng sinh thái kinh tế, chỉ ra điểm nghẽn tiêu thụ sản phẩm chỉ đạt 7,5% và tỷ lệ cán bộ chưa qua đào tạo lên tới 76,1%.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đồng bộ cao từ thể chế luật pháp, chuỗi giá trị dịch vụ, đào tạo nhân lực đến chính sách tín dụng nhằm hướng tới mục tiêu tăng trưởng nông nghiệp 4,5%/năm giai đoạn 2001-2010.
• Đây là tài liệu khoa học nền tảng phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu, hoạch định chính sách và đổi mới tổ chức quản trị hợp tác xã nông nghiệp trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Quý độc giả, nhà nghiên cứu và cán bộ quản trị có thể khai thác các luận điểm và hệ thống dữ liệu chi tiết của luận văn để áp dụng trực tiếp vào quá trình tái cơ cấu kinh tế tập thể tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Lêi më ®Çu NghÞ quyÕt §¹i héi §¶ng toµn quèc lÇn thø IX ®· kh¼ng ®Þnh “Ph¸t triÓn kinh tÕ hîp t¸c vµ hîp t¸c x· (HTX) lµ vÊn ®Ò hÕt søc quan träng trong chiÕn lîc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. ChuyÓn ®æi HTX kiÓu cò theo luËt HTX ®¹t hiÖu qu¶ thiÕt thùc, ph¸t triÓn HTX kinh doanh tæng hîp ®a ngµnh hoÆc chuyªn ngµnh ®Ó s¶n xuÊt hoÆc kinh doanh dÞch vô t¹o ®iÒu kiÖn më réng quy m« s¶n xuÊt, kinh doanh phï hîp víi qu¸ tr×nh CNH – H§H”. Nh vËy nghÞ quyÕt ®¹i héi §¶ng toµn quèc râ rµng ®· lµm s¸ng tá mét ®iÒu r»ng: NÒn kinh tÕ ViÖt Nam trong thêi kú bao cÊp hay ®æi míi nãi chung vµ nÒn n«ng nghiÖp ViÖt Nam nãi riªng th× HTX vÉn lµ nÒn t¶ng cña nÒn kinh tÕ bÒn v÷ng ph¸t triÓn. Thùc tÕ ®· cho ta thÊy rÊt râ phong trµo hîp t¸c ho¸ ë níc ta tr¶i qua nhiÒu bíc th¨ng trÇm.

Tuy vËy, sau mét thêi gian ho¹t ®éng ®Æc biÖt lµ giai ®o¹n x©y dùng ®Êt níc thêi b×nh m« h×nh HTX kiÓu cò ®· ngµy cµng tá ra kh«ng phï hîp víi yªu cÇu lÞch sö ph¸t triÓn kinh tÕ trong ®iªï kiÖn míi. Sè HTX lµm ¨n cã hiÖu qu¶ chØ cßn chiÕm tû lÖ thÊp, ®a sè kh«ng thÝch øng ®îc víi nÒn kinh tÕ thÞ trêng s«i ®éng, nh¹y bÐn. Tõ thùc tÕ ®ã, vÊn ®Ò ®Æt ra lµ: lµm thÕ nµo ®Ó m« h×nh kinh tÕ hîp t¸c, HTX thÝch øng ®îc víi nÒn kinh tÕ thÞ trêng, ®em l¹i hiÖu qu¶ cho nh÷ng ngêi trùc tiÕp tham gia HTX nãi riªng vµ gãp phÇn thóc ®Èy cho nÒn n«ng nghiÖp ViÖt Nam ph¸t triÓn nãi chung ®ang trë thµnh mét ®Ò tµi quan träng, 1 cÇn thiÕt ph¶i nghiªn cøu, ®Ó t×m ra lêi gi¶i ®¸p thùc sù s¸ng t¹o vµ mang tÝnh thuyÕt phôc nhÊt. Nh vËy qua sù ph©n tÝch trªn cho thÊy: viÖc nghiªn cøu m« h×nh kinh tÕ hîp t¸c, HTX lµ nhiÖm vô cña tÊt c¶ mäi ngêi.

§Æc biÖt lµ ®èi víi c¸n bé vµ sinh viªn thuéc chuyªn ngµnh n«ng nghiÖp. §Ó phôc vô cho cho kÕt qu¶ häc tËp ®îc tèt h¬n, ®ång thêi ®Ó gãp phÇn lµm phong phó h¬n cho quü nh÷ng ý tëng ®· ®îc c¸c c¬ quan Nhµ níc xem xÐt vµ thùc hiÖn em xin tr×nh bµy mét sè ý kiÕn cña m×nh vÒ viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ hîp t¸c, HTX trong n«ng nghiÖp ë thêi kú ®æi míi. V× ®©y lµ lÇn ®Çu tiªn thùc hiÖn nghiªn cøu mét ®Ò tµi nªn kh«ng thÓ tr¸nh ®îc nh÷ng sai sãt, em rÊt mong c¸c thÇy c« phª b×nh vµ gãp ý cho em. Em xin ch©n thµnh c¸m ¬n T.S Vò ThÞ Minh ®· gióp em hoµn thµnh ®Ò ¸n nµy.

2 PhÇn mét Mét sè vÊn ®Ò lý luËn vÒ kinh tÕ hîp t¸c I. Nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n vÒ Kinh tÕ hîp t¸c: 1. §Þnh nghÜa Lµ ph¹m trï hÑp h¬n, ph¶n ¸nh mét ph¹m vi hîp t¸c trong lÜnh vùc kinh tÕ. M« h×nh kinh tÕ hîp t¸c lóc ban ®Çu xuÊt hiÖn mét c¸ch s¬ khai vµ tù ph¸t kh«ng chØ ë n«ng th«n mµ ë c¶ c¸c thµnh thÞ, kh«ng chØ ë trong lÜnh vùc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp mµ cßn trong nhiÒu ngµnh s¶n xuÊt dÞch vô kh¸c.

C¸c thµnh viªn khëi xíng ra c¸c m« h×nh kinh tÕ hîp t¸c nµy, th«ng thêng lµ nh÷ng chñ thÓ ®iÒu khiÓn kinh tÕ tµi chÝnh cã h¹n nªn thêng bÞ thiÖt thßi, chÞu nhiÒu bÊt lîi trong s¶n xuÊt kinh doanh trong c¹nh tranh. §Ó cã thÓ kh¸c phôc c¸c khã kh¨n duy tr× c«ng ¨n viÖc lµm cho m×nh, nh÷ng ngêi cïng lÜnh vùc s¶n xuÊt kinh doanh t¹i mét khu vùc ®Þa bµn nhÊt ®Þnh ®· t×m c¸ch liªn kÕt hîp t¸c víi nhau theo tõng tæ tõng nhãm nhá ®ã lµ tiÒn th©n cña c¸c tæ chøc HTX sau nµy. Kinh tÕ hîp t¸c lµ mét h×nh thøc quan hÖ kinh tÕ hîp t¸c tù nguyÖn, phèi hîp, hç trî gióp ®ì lÉn nhau gi÷a c¸c chñ thÓ kinh tÕ, kÕt hîp søc m¹nh cña tõng thµnh viªn víi u thÕ søc m¹nh tËp thÓ gi¶i quyÕt tèt h¬n nh÷ng 3 vÊn ®Ò cña s¶n xuÊt, kinh doanh vµ ®êi sèng kinh tÕ, nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ ho¹t ®éng vµ lîi Ých cña mçi thµnh viªn. C¸c lo¹i h×nh kinh tÕ hîp t¸c.

Trong nÒn kinh tÕ níc ta hiÖn nay ®ang tån t¹i nhiÒu lo¹i h×nh kinh tÕ hîp t¸c. Mçi lo¹i h×nh ph¶n ¸nh ®Æc ®iÓm, tr×nh ®é ph¸t triÓn cña lùc lîng s¶n xuÊt vµ h×nh thøc ph©n c«ng lao ®éng t¬ng øng. Do ®ã, nã cã ®Æc ®iÓm riªng vÒ nguyªn t¾c ho¹t ®éng, c¬ cÊu tæ chøc vµ ph¸t huy t¸c dông trong nh÷ng ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh. Bëi vËy, viÖc lµm râ nh÷ng ®Æc ®iÓm nãi trªn cña tõng lo¹i h×nh kinh tÕ hîp t¸c ®Ó lùa chän nh÷ng lo¹i h×nh phï hîp, t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho c¸c h×nh thøc kinh tÕ hîp t¸c ph¸t huy t¸c dông ®em l¹i hiÖu qu¶ cho qu¸ t×nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi.

Kinh tÕ hîp t¸c gi¶n ®¬n. §ã lµ c¸c tæ héi nghÒ nghiÖp, c¸c tæ nhãm hîp t¸c vµ c¸c tæ kinh tÕ hîp t¸c. H×nh thµnh trªn c¬ së tù nguyÖn cña c¸c thµnh viªn tham gia nhËp hoÆc ra khái tæ, thµnh lËp hoÆc gi¶i thÓ tæ chøc, qu¶n lý d©n chñ cïng cã lîi. Môc ®Ých ho¹t ®éng kinh doanh cña c¸c thµnh viªn gièng nhau, nh»m céng t¸c, trao ®æi kinh nghiÖm gióp ®ì lÉn nhau trong ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh, tiªu thô s¶n phÈm v× môc tiªu tèi ®a ho¸ lîi nhuËn cña mçi thµnh viªn.

C¸c lo¹i h×nh kinh tÕ hîp t¸c gi¶n ®¬n nµy ho¹t ®éng kh«ng cã ®iÒu lÖ, kh«ng cã t c¸ch ph¸p nh©n. Quan hÖ rµng buéc gi÷a c¸c thµnh 4 viªn chñ yÕu ®îc x©y dùng trªn c¬ së t×nh c¶m, tËp qu¸n, truyÒn thèng céng ®ång kh«ng mang tÝnh ph¸p lý. §Þnh nghÜa HTX lµ lo¹i h×nh kinh tÕ hîp t¸c ph¸t triÓn ë tr×nh ®é cao h¬n lo¹i h×nh kinh tÕ hîp t¸c gi¶n ®¬n. ë nhiÒu níc trªn thÕ giíi, HTX ®· cã lÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn h¬n 100 n¨m.

HTX ®Çu tiªn trªn thÕ giíi b¾t ®Çu tõ thÕ kØ XII ë vïng nói phÝa §«ng nam níc Ph¸p. Trong luËt HTX cña nhiÒu níc còng nh mét sè tæ chøc quèc tÕ ®Òu cã ®Þnh nghÜa vÒ HTX. Liªn minh HTX quèc tÕ ®· ®Þnh nghÜa HTX nh sau: “HTX lµ mét tæ chøc tù trÞ cña nh÷ng ngêi tù nguyÖn liªn hiÖp l¹i ®Ó ®¸p øng c¸c nhu cÇu vµ nguyÖn väng chung cña hä vÒ kinh tÕ, x· héi vµ v¨n ho¸ th«ng qua mét xÝ nghiÖp cïng së h÷u vµ qu¶n lý d©n chñ”. N¨m 1995 ®Þnh nghÜa nµy ®· ®îc hoµn thiÖn: “HTX dùa trªn ý nghÜa tù cøu gióp m×nh, tù chÞu tr¸ch nhiÖm, b×nh ®¼ng, c«ng b»ng vµ ®oµn kÕt.

Theo truyÒn thèng cña nh÷ng ngêi s¸ng lËp ra HTX, c¸c x· viªn HTX tin tëng vµo ý nghÜa ®¹o ®øc, vÒ tÝnh trung thùc, cëi më, tr¸ch nhiÖm x· héi vµ quan t©m ch¨m sãc ngêi kh¸c”. Tæ chøc lao ®éng quèc tÕ (ILO) ®Þnh nghÜa HTX lµ sù liªn kÕt cña nh÷ng ngêi ®ang gÆp ph¶i nh÷ng khã kh¨n kinh tÕ gièng nhau, tù nguyÖn liªn kÕt nhau l¹i trªn c¬ së b×nh ®¼ng quyÒn lîi, nghÜa vô sö dông tµi s¶n mµ hä ®· chuyÓn giao vµo HTX. Phï hîp víi nhu cÇu chung vµ gi¶i 5 quyÕt nh÷ng khã kh¨n ®ã chñ yÕu b»ng sù tù chñ, tù chÞu tr¸ch nhiÖm vµ b»ng c¸ch sö dông c¸c chøc n¨ng kinh doanh trong tæ chøc hîp t¸c phôc vô cho lîi Ých vËt chÊt vµ tinh thÇn chung… 2.Vai trß cña HTX ë nh÷ng níc t b¶n, kinh tÕ HTX chØ lµ kinh tÕ phô song cã vai trß ®Æc biÖt ®èi víi n«ng d©n. HTX gióp ®ì c¸c chñ trang tr¹i n«ng d©n tån t¹i tríc nh÷ng t¸c ®éng cña kinh tÕ thÞ trêng vµ ¶nh háng cña c¸c tæ chøc ®éc quyÒn lín.

Do vËy ngoµi môc tiªu kinh tÕ, HTX cßn lµ lo¹i h×nh kinh tÕ mang tÝnh chÊt x· héi nh©n ®¹o. ë nh÷ng níc n«ng nghiÖp nh níc ta th× HTX n«ng nghiÖp lµ h×nh thøc kinh tÕ tËp thÓ n«ng d©n v× vËy ho¹t ®éng cña HTX n«ng nghiÖp cã t¸c ®éng to lín, tÝch cùc ®Õn ho¹t ®éng s¶n xuÊt cña hé n«ng nghiÖp n«ng d©n. Nhê cã ho¹t ®éng cña HTX c¸c yÕu tè ®Çu vµo vµ c¸c kh©u dÞch vô cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ®îc cung cÊp kÞp thêi ®Çy ®ñ ®¶m b¶o chÊt lîng, c¸c kh©u s¶n xuÊt tiÕp theo ®îc ®¶m b¶o lµm cho hiÖu qu¶ s¶n xuÊt cña hé n«ng d©n ®îc n©ng lªn. Th«ng qua ho¹t ®éng dÞch vô vai trß ®iÒu tiÕt cña HTX n«ng nghiÖp ®îc thùc hiÖn, s¶n xuÊt cña hé n«ng d©n ®îc thùc hiÖn theo h- íng tËp trung, t¹o ®iÒu kiÖn h×nh thµnh c¸c vïng s¶n xuÊt tËp trung chuyªn m«n ho¸.

VÝ dô dÞch vô lµm ®Êt, dÞch vô tíi níc, dÞch vô b¶o vÖ thùc vËt… ®ßi hái s¶n xuÊt cña hé n«ng d©n ph¶i ®îc thùc hiÖn thèng 6 nhÊt trªn tõng c¸nh ®ång vµ chñng lo¹i gièng, vÒ thêi vô gieo trång vµ ch¨m sãc. HTX lµ n¬i tiÕp nhËn nh÷ng trî gióp cña Nhµ níc tíi hé n«ng d©n, v× vËy ho¹t ®éng cña HTX cã vai trß lµm cÇu nèi gi÷a Nhµ níc víi hé n«ng d©n mét c¸ch cã hiÖu qu¶ trong mét sè trêng hîp, khi cã nhiÒu tæ chøc tham gia ho¹t ®éng dÞch vô cho hé n«ng d©n ho¹t ®éng cña HTX lµ ®èi träng buéc c¸c ®èi tîng ph¶i phôc vô tèt cho n«ng d©n. Nh÷ng ®Æc trng c¬ b¶n cña HTX kiÓu míi ë ViÖt Nam Tõ nh÷ng quy ®Þnh trong LuËt HTX n¨m 1996 vµ c¸c NghÞ ®Þnh díi LuËt híng dÉn triÓn khai LuËt HTX cã thÓ rót ra mét sè ®Æc trng c¬ b¶n vÒ HTX kiÓu míi nh sau: Thø nhÊt: HTX kiÓu míi lµ tæ chøc kinh tÕ tù chñ cña nh÷ng ngêi lao déng cã nhu cÇu, lîi Ých chung tù nguyÖn cïng gãp vèn , gãp søc lËp ra theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt ®Ó ph¸t huy søc m¹nh cña tËp thÓ vµ cña tõng x· viªn, nh»m gióp nhau thùc hiÖn cã hiÖu qu¶ h¬n c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinhh doanh dÞch vô vµ c¶i thiÖn ®êi sèng, gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña ®Êt níc. HTX cã t c¸ch ph¸p nh©n, cã tæ chøc chÆt chÏ, h¹ch to¸n ®éc lËp, tô chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ c¸c ho¹t ®éng cña m×nh vµ ®îc ®èi xö b×nh ®¼ng nh c¸c thµnh phÇn kinh tÕ kh¸c.

Thø hai: VÒ nguyªn t¾c tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña HTX kiÓu míi: §¶m b¶o 5 nguyªn t¾c c¬ b¶n: tù nguyÖn ra nhËp vµ ra khái HTX theo quy ®Þnh cña ®iÒu lÖ HTX, qu¶n lý d©n chñ vµ b×nh ®¼ng, mçi x· viªn 7 cã quyÒn ngang nhau trong biÓu quyÕt, tù chÞu tr¸ch nhiÖm vµ cïng cã lîi, chia l·i b¶o ®¶m kÕt hîp lîi Ých cña x· viªn víi sù ph¸t triÓn cña HTX , cña céng ®ång vµ do ®¹i héi x· viªn quyÕt ®Þnh.